De ondraaglijke lichtheid van ons parlement

09jun 2010juni 2010

Verkiezingstijd in de lage landen. De politici strooien met cadeaus, dreigen met breekpunten en verzinnen symboolmaatregelen, maar vergeten de langere termijn.

Ho stop!  Op het moment dat de euro weer meer procenten wegzakt, is het éérst tijd voor wat geruststellende politieke peptalk op de Libelle Zomerdagen. ‘Ik houd ook van Japanse mix’, reageert Femke Halsema, GroenLinks-lijsttrekker als de geestelijk-gehandicapte Tommie haar tot tranen toe vraagt of zij ervoor kan zorgen dat de zoute knabbeltjes niet worden wegbezuinigd in zijn verzorgingshuis. ‘Wij zijn tegen verdere kortingen op de geestelijke gezondheidszorg’, reageert ze en plaatst haar handtekening onder de ‘Red de Japanse mix’ petitie van Tommie, precies, onder die van de premier. 
‘Zal hem er maar niet overheen zetten, hè’, grinnikt ze.                                                                       
De verkiezingskaravaan trekt door de lage landen en dan is het tijd voor electorale beloftes die waarschijnlijk nimmer kunnen worden ingelost. De internationale economische baisse heeft ons in de houdgreep, maar de politici crossen rond rond als gedrogeerde kermiskoersrenners, want dezer dagen hebben de politieke zieltjeswinners de kans om méér kiezers toe te spreken dan de komende vier jaar. 
 
Broodje politiek
Allemaal draven ze op in de witte tent aan het Gooimeer in Almere, te midden van tienduizenden Libelle-lezeressen. Harry van Bommel van de SP, Twitterpaus Maxime Verhagen, Mark Rutte van de VVD, D66’s Alexander Pechtold, de premier zelf en Femke.
‘Broodje politiek’, zoals het programma heet, is de politieke bistro van de polderpolitiek. Hier kunnen de bestellingen worden opgenomen. Vraag alleen: wie vertelt de dames dat de situatie zo ernstig is dat het restaurant alleen een broodje tevredenheid serveert?
 
Niemand met economisch inzicht 
Economen zijn somber. Volgens professor Sweder van Wijnbergen van de Universiteit van Amsterdam zal die ernstige mededeling in elk geval niet uit het parlement komen. ‘Bij geen enkele partij zit nog iemand met voldoende economisch inzicht en dat is helemaal mis’. 
Professor Bas Jacobs van de Erasmus Universiteit is evenmin vrolijk gestemd over de inbreng van onze volksvertegenwoordigers: ‘Dit is de ergste crisis sinds de jaren dertig en de politici maken er geen punt van in hun verkiezingsprogramma’s. Dat is zorgelijk’. Lans Bovenberg, hoogleraar van de Universiteit van Tilburg en CDA-economenfluisteraar: ‘Politici zijn erg naar binnen gekeerd. Dat geldt eigenlijk voor heel Nederland. Het populisme heeft de politiek in zijn greep. Dat is de trend van de laatste jaren. De grote ingewikkelde economische thema’s worden niet goed uitgelegd. Een he-le slechte-zaak’. 
 
Horrorverhaal
Achter de witte lamellen op het podium weten de politici best dat de patiënt bijna in coma ligt. GroenLinks wil af van de ‘schuldeneconomie’, maar positioneert zich in de campagne toch weer als de partij van de belangen van de minima die angst aanjaagt met een horrorverhaal voor lage inkomens.
Pechtold refereert – nog dapper – aan de perverse Griekse begrotingsbeginselen, de etterende Eurocrisis en de hoge kosten voor de gezondheidszorg, maar ook hij verzandt al snel in vragen over particulier leed uit de zaal. De kwesties zijn complex voor het electoraat, geeft hij zelf ook toe. 
Ook voor hem. Het Duitse voorstel om naked short selling te verbieden (een zeer agressieve vorm van speculeren op koersdaling) kan hij, in het Libelle-zonnetje, zelf niet echt beoordelen. ‘Daarvoor heb ik mijn adviseurs’, zegt hij na afloop in de feesttent. 
 
Zware tijden
Balkenende zegt dat we zware tijden tegemoet gaan, maar staat ook domweg stemmen te tellen, net als Mark Rutte die een visitekaartje uitdeelt aan een VVD-stemmende vrouw die huilend meldt dat haar pensionerende man nauwelijks een oudedagsvoorziening incasseert vanwege een slecht afgesloten verzekering. ‘Ik ga er naar kijken’, zegt hij invoelend, ‘Maar ik kan niks beloven.’
Het volk eist en de politiek geeft, zelfs in de grootste economische naoorlogse crisis. ‘En dat terwijl niet één van de lijsttrekkers econoom is’, piept Mathijs Bouman, RTL 7 commentator en columnist bij Z-24. De econoom rekent ons voor dat het sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer is voorgekomen dat niet een van de politieke leiders economisch geschoold is. ‘Lekker dan.’
 
Grappen
En het is te merken. In de debatten en tv-optredens bleek de parate economische kennis van vooral de jurist Cohen grote leemtes te bevatten. Op de Dag van de Arbeid kan de PvdA-leidsman niet aan dit blad niet vertellen wat de hoogte van de nationale schuld per hoofd van de bevolking is (25.000 euro). Ook in de tv-debatten moet hij passen op vragen over financiële kengetallen. Hij maakt er ondertussen zelf grappen over. 
Toen Femke Halsema in het RTL 4 debat in Carré zelf ook even niet wist dat de opbrengsten voor een toptarief van 60% niet meer opleveren dan een ‘symbolische’ 250 miljoen euro, vielen ze elkaar bijna in de armen, als twee kinderen die waren blijven zitten bij economieles: ‘Dat moeten we allemaal weten hè.’
Ook Alexander Pechtold maskeert zijn gebrek aan economische feitenkennis met pesterige tegenaanvallen. In de feesttent begint hij spontaan de feiten op te noemen die Cohen niet kende bij zijn inmiddels geruchtmakende stamel-interview bij Nova: ‘Een halfje wit? De totale hypotheekschuld? 600 miljard? Je zégt het maar.’
 
Toerist
Ondertussen dreigt in Europa een financiële crisis zonder weerga. Inhoudelijke debatten over die zorgelijke situatie komen nauwelijks tot stand. Het is campagnetijd. ‘Met de Griekse crisis valt electoraal weinig te winnen’, constateert CDA-huiseconoom Bovenberg. ‘Politici zijn nu vooral geïnteresseerd om de kiezer te paaien’. Kees Verhoeven, nummer 9 op D66-lijst, MKB-baas in Amsterdam, fluistert tegen Pechtold dat hij ‘beter niet over de euro kan beginnen’ uit electorale redenen.
Intussen is het parlement wel akkoord gegaan met een miljardenreddingsplan voor Griekenland, dat volgens Van Wijnbergen het probleem verder verergert. ‘Griekenland is niet de bedreiging voor de euro’, zegt hij, ‘het hulppakket is de bedreiging’. Maar volgens de oud directeur generaal op het ministerie van Economische Zaken is er niemand in het kabinet of het parlement die dat inzicht heeft. Zijn grootste ergernis: demissionair minister van Financiën Jan Kees de Jager. ‘De Jager loopt alle kanten op, hij weet niet waarover hij het heeft. Voor iedere vergadering in Brussel zegt hij: “ik ga dwarsliggen”. En elke keer komt hij terug met die vrolijke glimlach en zegt: ‘ze hebben het mij nu goed uitgelegd’. Vervolgens maakt hij weer een draai van 180 graden. De Jager loopt als een groot kind met wijd open gesperde ogen in Brussel rond. Hij is een toerist. De demissionaire minister van Financiën is totaal ongeschikt voor dit werk’. 
‘Het probleem is met het steunpakket niet opgelost’, beaamt de Rotterdamse prof Jacobs. ‘Europa ontbeert een corrigerend mechanisme om landen als Griekenland tot de orde te roepen en zolang dat er niet is zal het fout blijven gaan’. Volgens Jacobs, Van Wijnbergen en Bovenberg had Griekenland door een schuldenschoktherapie gemoeten. Jacobs: ‘Door de steunmaatregelen van Europa is het probleem van de banken een overheidsprobleem geworden. De neiging van banken om te anticiperen dat overheden ze toch wel uit de brand helpt – de zogenaamde moral hazard – blijft daardoor bestaan.’ 
 
Boterzacht
De politici, die de portemonnee wel weer trekken om het financiële bloedbad te stelpen, zien dat heel anders. ‘Het pakket met steun voor Griekenland is onvermijdelijk’, beweert Cees van der Staaij, uitgerekend lijsttrekker van de door Calvijn voortgedreven SGP, een partij die doorgaans toch liever de hand op de knip houdt. ‘Als de waterleiding bij de buren is gesprongen, zul je toch iets moeten doen om het droog te houden. In dit geval gaat het dus om de stabiliteit van de euro. Onze inzet is de steun te geven onder zo hard mogelijke voorwaarden en ik bestrijd ook dat de voorwaarden boterzacht zijn’.
Volgens Van Wijnbergen begrijpen de politici de complexiteit van het eurodrama niet. ‘De onderlinge verwevenheid van internationale grootbanken – vooral in Europa is groter geworden en ook fragieler. De banken hebben nu door dat ze Europese regeringen bij de lurven hebben’, zegt Van Wijnbergen. ‘Ze zeggen simpelweg: als jullie ons niet helpen, dan gaat het fout. En inderdaad, weer worden ze gered. De banken hebben het spel op dit moment onder controle’. 
Dat enkele fracties in het debat over de steun aan Griekenland ook hebben betoogd dat de banken moesten meebetalen, is voor Van Wijnbergen ook geen reden om aan te nemen dat ze snappen waarover ze het hebben. ‘Sowieso is het een onuitvoerbaar plan. Eérst jammert de kamer dat banken moeten meebetalen en vervolgens gaat het parlement wel akkoord met een plan voor een grote bail-out voor banken, want dat is de steun voor Griekenland natuurlijk. Intussen gaan de banken gewoon door met geld verdienen, dankzij deze steunoperatie. Ze krijgen gratis tientallen miljarden. Het is verbijsterend!’. 
 
Zak chips
Ingewikkelde materie? Geert Wilders wil het daarom liever simpel houden. ‘Je moet de kiezer niet vermoeien met teveel details’, zegt Wilders een half uur voor de aanvang van het lijsttrekkersdebat in Carré. ‘Want anders grijpen ze meteen naar die zak chips of schakelen ze over naar voetbal’.
CDA-kamerlid Pieter Omtzigt (No. 29 op CDA lijst) steunt de critici die betogen dat het economisch debat in de Kamer te vluchtig is. ‘Ik heb me geërgerd aan de afweging van sommige generalisten in de Kamer die het belangrijker vinden tien keer een spoeddebat te houden over het bijvoeren van dieren in de Oostvaardersplassen’, sneert Omtzigt. ‘Vervolgens hoor je ze niet over een onderwerp dat de fundamenten van Nederland raakt, zoals de herziening van het pensioenstelsel of het crisispakket voor Griekenland. Terwijl dát juist de belangrijke issues zijn, niet het al dan niet invoeren van de vierkante vissenkom’. 
 
A serious embaressement
Een ander voorbeeld uit kaasstolp Den Haag, waar de economische visionairs zich aan storen: de Kamerdiscussie over een verbod op naked short selling en de aanpak van speculanten. Demissionair minister De Jager liet bij Een Vandaag weten dat hij een ‘heroïsche strijd’ voert tegen de speculanten en dat hij toezichthouder AFM had gevraagd om een onderzoek. Van Wijnbergen: ‘Het is pijnlijk dom dat De Jager dit heeft geroepen. A serious embarassement. De speculanten zijn de enigen die discipline afdwingen en daardoor in Europa beleidsveranderingen mogelijk maken! Hij heeft werkelijk geen idee waar hij het over heeft’.
Jacobs: ‘Inderdaad, geen slimme opmerking van De Jager’. Bovenberg: ‘Speculanten moeten we in zekere zin dankbaar zijn’. 
De economen maken zich nog meer zorgen over de economische kennis in de Kamer. Van Wijnbergen en Jacobs stellen somber vast dat mensen als Paul Tang (PvdA) en Kees Vendrik (GroenLinks) – enkele van de weinige politici die volgens hen enig niveau hebben – het parlement verlaten. Jacobs: ‘Ik snap niet dat de politieke partijen financiële specialisten binnenhalen die deze problematiek aankunnen’.
 
Big Brother
Tang, gepromoveerd econoom, klinkt behoorlijk vertwijfeld. ‘In het parlement wordt wel eens onderschat wat het economische debat aan inzicht en kennis vermag’, zegt Tang. ‘Financiële markten zijn complexe systemen en voor iemand met een gebrek aan kennis kan het lastig zijn om hoofd- en bijzaken van elkaar te scheiden. Ik heb de afgelopen jaren een hoop domheid voorbij horen komen in de Kamer. Het was vooral de waan van de dag, incidenten, moties, een enorme hoeveelheid spoeddebatten. Als je mensen bij elkaar in huis zet, gebeurt er niets. Zet er camera’s bij en ze gaan gekke uitspraken doen. Dat zag je ook in de Kamer. Ik had het gevoel dat ik in Big Brother was beland en daar zou ik me nooit vrijwillig voor aanmelden’.
Pieter Omtzigt, gepromoveerd econometrist, is nog een van de weinige met serieuze economische bagage die in de Kamer overleeft. Zo constateert ook Lans Bovenberg. ‘Hij is alleen jammer dat een specialist als Omtzigt zo laag op de kieslijst wordt geplaatst’. 
 
Brain drain
Omtzigt zelf ziet de economische brain drain uit de kamer met leedwezen aan. ‘Je kunt wel opmerken dat de economen in de Kamer niet zijn oververtegenwoordigd, terwijl je specialistische kennis absoluut nodig hebt voor de diepgang van het debat. Dat missen we nu in de Kamer. Er wordt achter hypes aan gerend. Ik heb dan ook met bewondering gekeken naar het debat in Duitsland waar uitvoerig en gedetailleerd over die 750 miljard aan maatregelen werd gesproken. Ik kies mijn woorden zorgvuldig: De Jager heeft goed en hard onderhandeld, maar zo’n pakket aan maatregelen heeft financieel grote gevolgen, ook voor de feitelijke constitutie van de EU. Daarover zou je een hoorzitting, een technische briefing en een plenair debat verwachten. Maar de oppositie hoor je niet en de motie dat het IMF leidend moet zijn in de Griekse reddingsoperatie komt uitgerekend mede (samen met de VVD red.) van het CDA (de partij van De Jager red.)’.
‘De spoeling in de Kamer dreigt voor de PvdA toch weer mager te worden’, zegt Tang. ‘De afgelopen drie jaar heb ik als enige econoom in de fractie gezeten, dat was tamelijk bizar. Zeker in de huidige crisis was er sprake van een ongelooflijke overbelasting. En als financiële man of vrouw binnen de fractie heb je ook nog een ondersteunende taak. Het niveau van de fractievoorzitters is onvoldoende, daar zit je als fractiespecialist met het zweet in de handen naar te kijken. Wij hebben als grote fractie gewoon meer dan één econoom nodig, dat heb ik ook aanbevolen’. De hoogste genoteerde econoom is nu de mompelende oud-FD-journalist Ed Groot, op nummer 17. Hij belde niet terug om commentaar te geven.
 
Door Follow The Money/Eric Smit, Jelte Sondij en Mark Koster.
(Dit verhaal werd eerder in HP / De Tijd gepubliceerd)
 
 

Het is tijd om in actie te komen. In een wereld waar alles om geld draait, kunnen we alleen samen het verschil maken