Boycott Elsevier

31jan 2012januari 2012
Arne van der Wal

De uitgever van wetenschappelijke informatie ligt al jarenlang onder vuur. Maar deze keer lijkt het menens. De wetenschap muit.

Beleggers in beursfonds Reed Elsevier doen er goed aan de koers van het aandeel in de gaten te houden. De zogenoemde open science movement begint serieuze vormen aan te nemen en dreigt het business model van de wetenschappelijk divisie van het uitgeefconcern overhoop te gooien. 
 
Al jarenlang zijn de hoge prijzen die Elsevier (de wetenschappelijke divisie van Reed Elsevier, niet te verwarren met het gelijknamige Nederlandse weekblad) berekent een doorn in het oog van bibliothecarissen, beleidsmakers, boekhouders en wetenschappers. Toen internet opkwam leefde bij veel wetenschappers en studenten de hoop dat informatie goedkoper zou worden dankzij het nieuwe medium. Vergeefs. Het tegendeel is gebeurd.
 
De uitgever heeft zich aangepast en heeft zijn toch al sterke positie verder weten uit breiden naar digitale databanken en is er ieder jaar in geslaagd om zijn prijzen te verhogen. Universiteiten en onderzoekers zijn nu eenmaal op deze publicaties en databanken aangewezen. Veel wetenschappers hebben daar hun buik van vol, maar willen – of moeten – toch in gerenommeerde Elsevier-uitgaven publiceren als ze serieus willen worden genomen. Het systeem houdt zichzelf zo in stand. Zo verdient Elsevier honderden miljoenen aan met gemeenschapsgeld gefinancierd onderzoek, zonder er voor te betalen.
 
‘Het business model is van een verbluffende eenvoud,’ zo typeerde voormalige Science-ceo Derk Haank dat in 2002 in een interview met Emerce.  Hij verdedigde zijn bedrijf met het argument dat de artikelen dan wel met gemeenschapsgeld mogen zijn gefinancierd, maar dat er nu eenmaal een prijskaartje hangt aan het uitgeven ervan. Inmiddels is het uitgeven van informatie zo gemakkelijk en goedkoop geworden dat de rol van Elsevier in technisch en logistiek opzicht een anachromisme is. 
 
Auteursrecht
Toen onlangs bleek dat Elsevier een van de supporters was van de SOPA/PIPA-wetgeving en de Research Works Act, was voor enkelen de maat vol. De muitende wetenschappers hebben een eigen actie-site opgericht, getiteld The Cost of Knowledge. Het succes is verrassend groot. Tot nu toe hebben 2093 wetenschappers hun adhesie betuigd en weigeren ze nog langer mee te doen aan het review-systeem dat de bladen hanteren. 
 
Op deze site zijn de bezwaren tegen Elsevier kernachtig samengevat: 
  • Ze berekenen exorbitante prijzen voor hun tijdschriften
  • Ze verkopen tijdschriften in grote pakketen, waardoor bibliotheken verplicht zijn tijdschriften aan te schaffen die ze eigenlijk niet nodig hebben. 
  • Ze ondersteunen maatregelen zoals SOPA, PIPA en de Research Works Act die er op gericht zijn het uitwisselen van informatie te beteugelen
  
De SOPA-en PIPA en Research Works Act tegen piraterij is – voorlopig – gesneuveld in het Amerikaanse Congres. Maar de kans is groot dat er een nieuwe poging wordt gedaan om de informatievrijheid op internet aan banden te leggen.
 
Voornaamste bezwaar tegen de voorgestelde wetgeving is dat ze niet alleen het schenden van het auteursrecht aanpakt, maar tegelijk ook de vrije uitwisseling van informatie op internet enorm beperkt. Ze zou daarmee grote uitgevers zoals Elsevier in de kaart spelen en vele sites van het ene moment op het andere op zwart kunnen zetten. De Research Works Act  richt zich zelfs tegen open source toegang van met gemeenschapsgeld gefinancierd onderzoek. Knap lobbywerk, dat zeker. Maar met dergelijke wetgeving staan de vrijheid van internet en de vrije toegang tot informatie (die in essentie het eigendom is van de gemeenschap) op het spel. 
 
Solidariteit
Op zich is het protest tegen Elsevier niet nieuw. Een enkele keer stapte een redactie van een wetenschappelijk tijdschrift uit protest op om een veel goedkopere concurrent op te zetten. Elsevier is er echter telkens in geslaagd om een nieuwe redactie van wetenschappers te formeren waarmee de titel bleef bestaan, inclusief de allure die het merk vertegenwoordigde. De solidariteit onder elkaar beconcurrerende wetenschappers is nu eenmaal niet erg groot. Voor een voorspoedig carrièreverloop en erkenning als wetenschapper is deelname aan een redactie of activiteit als peer reviewer bij zo’n publicatie bijna een sine qua non. Merkwaardig genoeg houden de universiteiten dit systeem zelf in stand door te eisen dat hun wetenschappers regelmatig in die publicaties staan. 
 
Deze keer lijkt het protest echter groter en vooral heftiger. Zelfs doorgaans weinig maatschappelijk geëngageerde wiskundigen hebben zich aangesloten bij de boycott tegen Elsevier. Het protest komt hen deze keer niet ongelegen: universiteiten  en overheden moete door bezuinigingen nu écht op de kosten gaan letten. Een open source model als alternatief voor de peperdure publicaties van Elsevier is nu extra aanlokkelijk. En alternatieven zijn er steeds meer. 
 
‘Almost all scientists want their papers to be widely accessible — given all the readily available alternatives to Elsevier (including the new Physical Review X), all we need to do is self-organize a bit and we can make it happen’, schrijft natuurkundige Sean Carroll van het California Institute of Technology op zijn blog. De vraag blijft natuurlijk of de alternatieven in de perceptie van de wetenschappelijke wereld daadwerkelijk goed genoeg zijn om Elsevier links te laten liggen. Niet iedereen zal dat aandurven.  
 
In zijn halfjaarverslag van 2011 constateerde Reed Elsevier opnieuw dat de omzetontwikkeling bij Elsevier onder druk staat wegens de budgettaire beperkingen van de belangrijkste afnemers. De boycott versterkt die druk. Desondanks gaf de Britse bank Barclays onlangs een koopadvies (26 januari 2012). Net als een jaar geleden overigens en dat resulteerde in een rendement van -3,33 procent. 
 
 
Achtergrond-informatie over Elsevier