Saab flirt met BV Nederland na duikvlucht JSF

11jul 2012juli 2012
Krijn Schramade

Saab lobbyisten ruiken hun kans. Zij hebben het alternatief voor de JSF, want het Gripen-programma levert ook banen op voor Nederland. Maar is de aanschaf van nieuwe straaljagers wel een werkgelegenheidsproject?

Strak, klein van stuk en ze komt uit Zweden. De Saab Gripen lijkt terug in de Nederlandse besluitvorming over de vervanging van de F-16. Althans dat denken lobbyisten voor dit straalvliegtuig. Zij zien hun kans, nu in Nederland de JSF de meerderheid in de Tweede Kamer kwijt is. Heeft deze missie een kans van slagen?

Nederland zit al een jaar of tien met de Amerikanen en verschillende andere landen in het Joint Strike Fighter programma. Naast de vervanging van de huidige straaljagers zou het meedoen aan het project ook veel orders voor de Nederlandse industrie opleveren. De JSF-lobby en minister van defensie Hans Hillen spreken van negen miljard aan productieorders en eventueel tien tot vijftien miljard omzet aan onderhoud van de eigen vliegtuigen. Nederland bouwt mee aan het vliegtuig en duizenden Nederlanders zouden hier emplooi in vinden.

JSF als werkgelegenheidsproject

De Partij van de Arbeid trok begin van deze maand haar handen af van dit ‘werkgelegenheidsproject’,  waardoor een Kamermeerderheid tegen de JSF is. Kappen met de JSF dus, maar wat gaat dat de BV Nederland kosten? Er is al bijna een miljard euro geïnvesteerd in het project. Hoeveel banen raken we kwijt? In de nog te starten productiefase van de JSF zou Nederland vol meedraaien, wat tot 3000 à 6000 banen zou leiden. De verwijten van VVD-Kamerlid Han ten Broeke in het Kamercommissiedebat van afgelopen week aan de PvdA waren legio. Door te stoppen met de JSF verliest Nederland orders en banen. Toch?
Het Saab Gripen project belooft al jaren een vergelijkbare constructie. Als Nederland voor de Gripen kiest, garandeert Saab honderd procent compensatie voor het aankoopbedrag. Saab-lobbyist Rob Meines zal dit met ingetogen vreugde tegen het FD hebben gezegd: “In het officiële bod van Saab aan Nederland belooft Saab het aankoopbedrag volledig te compenseren met orders voor de Nederlandse industrie.”
Volgens luchtvaarteconoom Hans Heerkens gaat deze vergelijking echter mank. “Voor de JSF weten we zeker dat we ook inkomsten zullen hebben, de contracten zijn getekend,” vertelt Heerkens aan Trouw. “Gaat Nederland voor een ander type toestel, zoals de Zweedse Saab Gripen, dan mag je misschien klompen of aardappelen leveren, want van die vliegtuigen ligt de productie allang vast.”

JSF vs. Gripen: The Battle

Volgens diverse experts zou werkgelegenheid niet eens een argument mogen zijn bij de keuze voor een gevechtsvliegtuig. Het gaat er om wat de krijgsmacht er mee kan én of het aansluit bij de Nederlandse ambitie. En is de JSF zo veel beter dan de Saab Gripen?
Defensie vindt van wel. De JSF is verreweg de beste optie. Voormalig Commandant der Strijdkrachten en oud-straaljagerpiloot Dick Berlijn liet zich ooit ontvallen dat hij zijn mannen nooit in een Gripen op missie zou sturen.
Defensie-expert Christ Klep is genuanceerder: “Het is onmiskenbaar zo dat de JSF voordelen heeft op de 4.5e generatie, zoals de Typhoon en Saab Gripen. Vooral de mogelijkheden om het slagveld te overzien met electronische systemen en radar. Als piloot heb je simpelweg meer info ter beschikking. Het toestel heeft méér de mogelijkheid om ‘clean’ te opereren, dus zonder externe wapens, zoals tanks.” Volgens Klep is de JSF ook op andere punten waarschijnlijk beter. Het vliegbereik zou bijvoorbeeld groter zijn.
De defensie-expert gaat echter niet mee met Defensie in het in de hemel prijzen van de JSF: “Dat de Saab véél minder goed zou zijn dan de JSF is eenvoudigweg niet waar. Je kunt er negentig procent van de taken even goed of afdoende mee uitvoeren in de komende decennia. De JSF is bijvoorbeeld geen beter toestel op het gebied van ‘simpele’ luchtsteun aan grondtroepen. Dan kun je nog beter de Apache helikopter gebruiken.”
Bovendien is het volgens Klep de vraag of de JSF echt een ‘quantum leap’ is, die de westerse luchtdominantie voor de komende dertig jaar veilig stelt. Klep is niet overtuigd. “Aan de stealth-capaciteiten wordt nu al getwijfeld en het toestel klimt en draait niet veel beter dan toestellen van de vorige generatie.”
Naast operationele en technische problemen ziet Klep een basisprobleem met de JSF. “Hij wordt op een ongelukkig moment geïntroduceerd in de ontwikkeling van het luchtwapen. De Amerikaanse luchtmacht maakt nu de omschakeling naar onbemande vliegtuigjes, de drones. Over enkele jaren zal meer dan 50 procent van de operationele missies met drones worden gevlogen.”

Welke ambitie?

De crux zit hem volgens Klep in de tien procent van de taken die de JSF wel en de Gripen niet kan uitvoeren. Het worst case scenario, vechten in een complexe luchtverdedigingsomgeving, à la Iran. Heeft Nederland de ambitie om in dit soort scenario’s diensten te draaien?
 “Bemande gevechtsvliegtuigen van de vijfde generatie (JSF, F22) zijn er primair om geavanceerde luchtverdedigingssytemen binnen te dringen, gebruik makend van superieure techniek,” licht Klep toe. “Het is hoogst onwaarschijnlijk – ook politiek gezien – dat Nederland aan een dergelijk scenario zal deelnemen.”
Klep ziet het niet snel gebeuren dat Nederland deelneemt aan de eerste aanvalsgolven in een oorlog tegen een land met een complexe luchtverdedigingsomgeving, zoals bijvoorbeeld Iran. Het is volgens de defensie-expert zelfs de vraag of de VS daar op zitten te wachten: “Zij prefereren in dit soort gevallen ‘going at it alone’.”

De verkiezingen

De JSF heeft in de Tweede Kamer een flinke tik gekregen, maar is nog niet knock-out. De minister heeft een onafhankelijk onderzoek naar de kosten beloofd. Na de Tweede Kamerverkiezingen van 12 september zal een nieuwe Kamersamenstelling de resultaten beoordelen.
Defensie-expert Ko Colijn, tevens prominent PvdA-lid, noemt in Trouw de discussie over de JSF ‘verkiezingsgetrommel’: “De PvdA zoekt een positie ten opzichte van de SP en wil niet nog meer stemmen verliezen door vóór de JSF te zijn. Maar na september is alles weer anders.”
Collega defensie-expert Klep denkt dat de JSF er uiteindelijk toch zal komen: “Al of niet ‘van de plank’. Defensie en de Koninklijke Luchtmacht hebben een zeer sterk argument: wat is het alternatief? Ironisch genoeg is dat een fuik waar Nederland zelf is ingelopen, overigens met open ogen.”
De JSF is nog niet definitief neergehaald, de avances van Saab en de twijfels over de JSF ten spijt.