De suikermaffia

23mei 2013mei 2013
Arne van der Wal

De Europese Commissie deed in april inval bij verschillende Europese suikerbedrijven, waaronder Suikerunie. Reden: verdenking van prijsafspraken. Maar dit is slechts het topje van de ijsberg. ‘De suikermarkt stinkt.’

Waarom is Europese suiker twee keer zo duur als suiker op de wereldmarkt? Die vraag drijft suikerverwerkende bedrijven sinds enkele jaren tot wanhoop. Een oligopolie van een handvol Europese suikerproducenten blijkt recordwinsten van miljarden euro’s  te boeken dankzij een pervers systeem van kunstmatige schaarste, landbouwsubsidies en importheffingen. En nu worden diezelfde Europese suikerproducenten er ook nog eens van verdacht verboden prijsafspraken te hebben gemaakt.
Vrijdag 17 mei kwam naar buiten dat de Europese Commissie eind april invallen heeft gedaan bij het Duitse Südzucker, Nordzucker (resp. de Europese nummer 1 en 2) en het Oostenrijkse Agrana. Ook Suikerunie, de enige suikerfabrikant in Nederland, kreeg bezoek van Europese fraudebestrijders. ‘De Commissie heeft reden aan te nemen dat de ondernemingen in strijd hebben gehandeld met Europese antitrustwetgeving die kartelvorming en restrictieve zakenpraktijken verbiedt,’ verklaarde eurocommissaris voor mededinging Joaquin Almunia.
Voor de suikerverwerkende industrie kwam de inval niet als een verrassing. ‘We zijn al drie jaar bezig in Brussel om uit te leggen wat er mis is,’ zegt een directielid van een suikerverwerkend bedrijf. ‘De hele suikermarkt is een beerput. Het stinkt naar marktmanipulatie en corruptie. En dat gebeurt onder de ogen van de EU en met de zegen van de politiek.’
De man heeft scherpe kritiek op zowel de fabrikanten als de in zijn ogen inconsequente politiek. Hij zegt dat hij zijn uitspraken wel anoniem móet doen. ‘Anders zit ik morgen gewoon zonder suiker en kan ik onze fabriek sluiten.’ Zijn naam en functie zijn bij FTM bekend. Een andere door FTM gesproken fabrikant van zoetwaren bevestigt de gang van zaken.

Suikerregime

Suiker is een van de grootste landbouwproducten van de wereld. Zowel de productie als de handel zijn streng gereguleerd. Toen na de Tweede Wereldoorlog het Europese landbouwbeleid ontstond, speelde suiker daarin een belangrijke rol. Het idee was dat het continent nooit meer een tekort aan suiker mocht hebben. Dat betekende een minimumprijs voor de boeren. Als er teveel werd geproduceerd, en natuurlijk was dat al gauw het geval, werd het overschot door de EU opgekocht en gedumpt op de wereldmarkt.
Vanaf 2006 is dit beleid veranderd. Onder druk van de Wereldhandelsorganisatie werd de productie beperkt. Uitgangspunt was dat de Europese suikerindustrie nog maar 80 procent van de Europese vraag mocht produceren. De suikerproductie werd aan quota onderworpen en inefficiënte fabrieken werden – uiteraard met de nodige subsidies – gesloten. De overige 20 procent moet worden geïmporteerd. Daarbij hoeft over de invoer van suiker uit een dertigtal arme landen geen importheffing te worden betaald.  ‘Tanzania is er een van,’ zegt onze bron. ‘Maar daar wordt nauwelijks suiker geproduceerd en het land kan ook moeilijk concurreren. Mauritius kan wel suiker produceren tegen concurrerende prijzen, maar van dat land heeft het Duitse Südzucker de productie voor jaren opgekocht. Brazilië heeft wel een flink overschot, maar daar zit een importheffing van 50 procent op. Het voor Europese suikerverbruikers beschikbare aanbod uit de landen zonder heffingen is veel te laag om aan de vraag te kunnen voldoen. De suikerlobby heeft er in Brussel voor gezorgd dat de import uit landen die wel voldoende kunnen exporteren altijd duurder is dan Europese suiker.’
Daar komt bij dat de Europese suikermarkt de laatste decennia sterk is geconsolideerd. Minder dan tien bedrijven maken in Europa de dienst. Door bewust alleen serieuze aanbiedingen te doen aan bestaande klanten, zorgen zij ervoor dat suikerverbruikers enkel suiker kunnen kopen bij hun bestaande leverancier. Zo levert Südzucker alleen aan Zuidduitse ondernemingen en Nordzucker alleen aan Noordduitse. In de praktijk zijn Nederlands ondernemingen praktisch volledig aangewezen op Suikerunie.
De kunstmatige schaarste heeft er toe geleid dat Europese suiker twee keer zo duur is als op de wereldmarkt, terwijl de kostprijs de laatste jaren juist sterk is gedaald door het sluiten van inefficiënte fabrieken en verbeterde productiemethoden. Zo is Europa nog steeds de grootste producent ter wereld van bietsuiker, die 50 procent van de totale suikerproductie uitmaakt.  Een ton witte suiker kost op de wereldmarkt zo’n 360 tot 400 euro per ton, maar in Europa zo’n 750 tot 800 euro per ton.

Protectie

Dit systeem van quota zou in 2015 moeten aflopen. Dat wil de Europese Commissie, dat willen ook de suikerverwerkende bedrijven. Suiker is tenslotte de enige commodity die in Europa nog op deze manier wordt beschermd. Maar in het Europees Parlement tekent zich een meerderheid af om het suikerregime te verlengen tot 2020. Dat is ook precies wat de Europese suikerproducenten willen. Hun argument: de Europese suikerindustrie kan nog niet concurreren met producenten uit Brazilië, Thailand en India.
De vraag is of dat zo is. De kostprijs van Europese bietsuiker is gemiddeld zo’n 450 euro per ton. In de noordelijke landen is die kostprijs nog lager, omdat bieten daar beter groeien. Dat scheelt niet heel veel met de wereldmarktprijs, waar de prijzen op dit moment zeer laag zijn door een aantal zeer succesvolle oogstjaren in onder meer Brazilië. De Europese producenten zijn door het systeem van heffingen in staat hun suiker voor 800 euro per ton te verkopen. Geen wonder dat vrijwel elke suikerproducent recordwinsten rapporteert. Winst die uiteindelijk volledig wordt betaald door de keten van suikerverbruikers, retailers en uiteindelijk de consument en… de belastingbetaler, of hij nu suiker consumeert of niet.
Het Nederlandse Cosun bijvoorbeeld, monopolist in Nederland en nummer vijf in Europa, boekte vorig jaar een recordwinst van €137 miljoen. Een nog groter bedrag ging echter naar de eigenaren van Cosun – het is een coöperatie – in de vorm van recordprijzen voor hun suikerbieten. Op de jaarlijkse bijeenkomsten van suikerbiettelers werden dan ook geen moeilijke vragen gesteld aan de directie. Het beursgenoteerde Duitse Südzucker, grootste producent ter wereld, boekte vorig jaar een recordwinst van €1 miljard.

Drietrapsraket

Maar met de bescherming tegen buitenlandse concurrentie, de quota en het gesjoemel in kartels houdt het nog niet op. De Europese suikersector is namelijk ook de grootste profiteur van Europese landbouwsubsidies, zo blijkt uit cijfers van EU Business over 2009. De suikerbedrijven worden dus niet alleen gepamperd door middel van tariefmuren, maar ontvangen ook nog eens honderden miljoenen euro’s aan directe subsidies. Topprofiteurs van 2009: de Franse bedrijven Tereos (117,9 miljoen), Saint Louis Sucre (143,7 miljoen, onderdeel van Südzucker), het Spaanse Azucarera Ebro (119,4 miljoen, onderdeel van British Sugar). Gigant Südzucker kreeg zelf ook nog een Europees cadeautje van 42,9 miljoen euro in de schoot geworpen. Het Nederlandse Cosun heeft volgens gegevens van het journalistieke initiatief Farmsubsidy.org sinds 1997 €74.728.551 Europese subsidie ontvangen.
Het merkwaardige, zo niet krankzinnige, fenomeen doet zich nu voor dat de EU aan de ene kant miljoenen pompt in anti-obesitas beleid, terwijl ze aan de andere kant suikerproducenten direct en indirect sponsort en de hand boven het hoofd houdt.  Een bizarre carroussel van miljarden euro’s zorgt ervoor dat een kleine groep producenten op ongehoorde wijze zijn zakken kan vullen. De Europese consument en de belastingbetaler betalen de rekening. En middenin de grootste  economische en existentiële crisis die de EU doormaakt neemt het Europese Parlement zich voor om deze misstand nog vijf jaar langer in stand te houden.
Het is waanzin. Maar de praktijk is nog gekker.
Binnenkort meer in het vervolg van De Suikermaffia. Met daarin:
  • hoe suikerproducenten op illegale wijze de markt manipuleren
  • waarom snoepfabrikanten als Perfetti Van Melle hun Europese productie verplaatsen
  • welke politici zijn omgekocht?
  • wat moet er gebeuren?

 

Wilt u een bijdrage leveren aan dit onderzoek? Graag! Mail mij. 

Het is tijd om in actie te komen. In een wereld waar alles om geld draait, kunnen we alleen samen het verschil maken