Marktwerking bestaat bij de gratie van onderling vertrouwen. Dat vertrouwen is een gevolg van menselijk handelen en gedrag dat wordt gedreven door wederkerigheid (als jij mij op mijn rug krabbelt dan krab ik de jouwe) en inlevingsvermogen (wat jou overkomt, kan mij ook overkomen) en wordt gereguleerd door sociale druk (als ik te zelfzuchtig en non-conformistisch ben wordt ik uit de groep gezet). Deze sociale dynamiek is in de loop van de menselijke geschiedenis in toenemende mate gereguleerd.

In onze tijd zorgt de Staat, op basis van een grondwet, voor een institutionele vorm van sociale druk. De mensen hebben nu, zolang zij zich maar onderwerpen aan de collectieve wil van de Staat, alle vrijheid om hun persoonlijke behoeften te bevredigen.


Facebook niet goed voor sociale druk
Het zorgt voor een economische dynamiek die, gedreven door individuele begeerte, onze samenleving steeds rijker heeft gemaakt. We bedenken steeds betere en nieuwe manieren om onze persoonlijke behoefte te bevredigen. We leven in een samenleving waarin het nastreven van persoonlijke doelen en begeerten voorrang heeft boven nastreven van gezamenlijke belangen. Deze ontwikkeling wordt versneld door de ICT-revolutie. In een periode van nog geen vijftien jaar tijd zijn onze levens grotendeels digitaal geworden.

Internet, de mobiele telefoon en de nieuwe sociale media zijn een integraal onderdeel van onze samenleving. Mensen willen zich niet meer in gesloten verbanden met gedeelde waarden opsluiten. Ze organiseren zich liever in losse netwerken via sociale media als Facebook en Twitter. Meer dan vijftien procent van de wereldbevolking is al lid van Facebook en de microblog van Twitter heeft al honderden miljoenen gebruikers.

Greed is not good
De macht verplaatst zich van het institutioneel niveau naar het persoonlijke niveau. De functie van de Staat, als hoeder van het onderling vertrouwen, wordt beetje bij beetje ondergraven. Er komt helaas niets anders voor in de plaats. Dat is ook helemaal niet nodig zeggen veel neoliberale economen en politici!

Zij verwijzen naar het zelfregulerende vermogen van mensen en markten. Ze gaan er vanuit dat onze zelfzuchtige begeerten elkaar in evenwicht houden en niet leiden tot ongebreidelde hebzucht. Ze denken dat een jonge investment banker, die miljoenen betaald krijgt om zijn hebzucht te gelde te maken, terughoudend is als hij risico’s neemt of dat zijn collega’s zullen zeggen: “ho ho jongeman dat zou ik maar niet doen”. Ze nemen aan dat de directeur van een woningbouwcoöperatie zichzelf op de vingers tikt als hij zijn salaris kan verbeteren door zeer risicovolle financiële transacties af te sluiten.

Ze verwachten van de artsondernemer dat hij nog steeds als arts handelt en niet als een ondernemer die zo veel mogelijk geld wil verdienen aan zijn klanten. Ze verwachten dat een minister die tijdens de kredietcrisis voor rekening en risico van de burger miljarden in door mismanagement geteisterde banken pompt het probleem van herhaling oplost en er niet tussenuit knijpt om als consultant in de publieke sector drie keer de Balkende norm te gaan verdienen.

De door schaarste gevormde menselijke geest
De evolutie heeft ons helaas niet uitgerust met een zelfregulerend systeem om onze hebzucht te beperken. We gaan er mee door, zelfs als het ons met depressie, obesitas en heel veel schuld opzadelt. Meer is beter, zo zeggen onze genen. De door schaarste gevormde menselijke geest is niet goed in staat om nee te zeggen tegen de verlokkingen van onze gedereguleerde en geïndividualiseerde maatschappij vol overvloed.

We kunnen niet vertrouwen op het zelfregulerende vermogen van de mensen en de markt. De individuele burgers, georganiseerd via informele netwerken, zijn niet met elkaar verbonden door lokale tradities en geloof. De groepsdruk die in vroegere samenlevingen ongebreidelde hebzucht afgeremde, werkt daarom niet meer.

De kredietcrisis maakt duidelijk dat iedereen en alles met elkaar internationaal verbonden is geraakt maar dat een formele verbinding via de nationale staten er steeds minder toe doet. De nationale soevereiniteit wordt verder ondergraven door internationale regelgeving, verdragen en onzichtbare marktkrachten. Ondertussen zorgt een door goedkoop krediet op hol geslagen persoonlijke behoefte bevrediging voor een onoverzichtelijke en chaotische maatschappij die het vertrouwen ondermijnt.

Hebzucht moet meer dan ooit getemd worden volgens Maarten van der Kloot Meijburg

Afremmen van onze 'animal spirits'
Zonder vertrouwen kan een maatschappij en de markt niet werken. Er is daarom een grote neutrale overheid nodig die dat vertrouwen herstelt. Die nieuwe overheid zal de nationale landgrenzen overschrijden.

Ik hoop dat politici, ondernemers, mediavertegenwoordigers en burgers de veranderende positie van Nederland op een door nieuwe media verbonden internationale speelveld onder ogen zien. En zich dat realiserende hardop gaan meedenken over de vorm van een Europese rechtsstaat die zorgt dat voor het afremmen van onze “animal spirits” en ophouden energie te steken in nationale achterhoede gevechten.