Donderdag publiceerde FTM een interview met Ewout Irrgang. Daarin zegt hij veel verstandige en plausibele dingen, wat bij de SP niet altijd het geval is geweest. Ik had ook niet anders verwacht, Irrgang is een goede econoom.
Er is echter één, maar wel cruciaal, onderwerp in het interview waar een weerwoord op zijn plaats is. Op de vraag 'Is extra schulden maken wel verantwoord anno 2012?', antwoordt Irrgang luchtig:
'Een land moet natuurlijk niet te veel schulden hebben. Maar schulden maken is an sich niet slecht. Alleen wordt in Nederland met haar Calvinistische moraal hierover krampachtig gedaan. Maar de realiteit is helder: Als je de economie wil stimuleren, dan moet je extra investeren en schulden maken om de boel weer aan de gang te krijgen.'
In theorie heeft Irrgang volkomen gelijk. Om de economie te stimuleren zijn extra investeringen nodig, ook door de overheid. Als het geld er niet is, dan moet de overheid het lenen. Immers, investeren in infrastructuur en onderwijs bijvoorbeeld betaalt zich ruimschoots uit op termijn. Daarvoor geld lenen is niets anders dan verstandig.
Estland
Bij de toetreding van Estland tot de eurozone heb ik in een Engelstalig stuk dat land geadviseerd geld te lenen, veel te lenen. Waarom? Omdat schulden, zoals Irrgang terecht stelt, niet slecht hoeven te zijn. Estland heeft nagenoeg geen staatsschuld (6,7 procent van de totale economie). De infrastructuur verkeert er niet in al te beste staat en qua onderwijs is er nog veel te winnen. Kortom, geld lenen en investeren zou zeer voordelig zijn voor het jongste euroland. En Estland kan geld lenen zonder enig gevaar omdat in het Estse geval schulden aangaan niet schadelijk zou zijn.
Maar schulden kúnnen wel zeer schadelijk zijn en daarmee kom ik tot mijn kritiek op Irrgang.
Dankzij het werk van de Amerikaanse economen Carmen Reinhart en Kenneth Rogoff en enkele economen van de Bank voor Internationale Betalingen, weten we nu waar de kritieke grens bij schulden ligt, vanaf welk niveau meer schulden aangaan de economische groei afremt.
Zowel voor de overheden, als bedrijven en huishoudens ligt dat rond de 90 procent van het totale inkomen. Komen de schulden boven die grens dan remmen ze de groei af omdat aflossingen en rentelasten te zwaar worden. Een lagere groei stuwt de schulden verder omhoog (door tegenvallende inkomsten bijvoorbeeld uit belastingen en hoger dan verwachte uitgaven zoals aan werkloosheidsuitkeringen), waardoor de groei verder onder druk komt etc.
Een land met schulden dicht bij of over de kritieke grens, loopt dan al snel het gevaar een gele kaart te krijgen van de kredietbeoordelaars ('outlook negative') waarna rood volgt, dat wil zeggen verlaging van de kredietwaardigheid. Geen land is daar immuun voor.
De Verenigde Staten, Frankrijk en Oostenrijk hebben al, waarschijnlijk voorgoed, vaarwel gezegd tegen hun gekoesterde Triple A's. Nederland heeft geel gekregen. Vroeg of laat leidt een lagere rating tot hogere rentes. Waardoor de schulden eerder oplopen omdat landen dan al snel moeten lenen om oude schulden af te betalen. Zo is een negatieve spiraal een feit.
Bekijken we de stand van zaken met die maatstaf in ons achterhoofd, dan zien we al snel dat de schulden in bijna alle eurolanden al te hoog zijn, dan wel vrij snel over die grens heen zullen komen. Dat geldt óók voor Duitsland en Nederland. De Duitse schuld bedroeg eind 2010, het laatste jaar waarvoor definitieve cijfers bekend zijn, 83 procent en de Nederlandse 62,9 procent van de totale economie. Inmiddels liggen die cijfers aanzienlijk hoger. Op dit moment is het lenen zelfs verleidelijk omdat de rente zich op een ultra laag niveau bevindt.
In zo'n positie nog meer schulden aangaan is zeer slecht, en over dat feit stapt Irrgang te gemakkelijk heen. Als de Nederlandse staatsschuld 60 procent van het bbp bedroeg, dan had Nederland geld kunnen en wellicht ook moeten lenen om te investeren in zaken die op termijn groei opleveren, zoals onderwijs. Maar de Nederlandse staatsschuld is inmiddels veel hoger dan 60 procent. Die schuld loopt bovendien snel verder op, aangezien de Staat een begrotingstekort heeft.
Geld pompen
Irrgang pleit er overigens ook voor dat de Europese Centrale Bank de rente verder verlaagt en geld gaat pompen in de economie. Ik heb talloze artikelen geschreven over waarom dat een zeer slecht beleid zou zijn en er ook een boek aan gewijd. Daarom wil ik hier nu niet ingaan op waarom dat advies niet deugt. Ik wil alleen zeggen dat het al gebeurt. De ECB verlaagde de rente in de afgelopen maanden fors en uit de geldpersen in Frankfurt kringelt rook.
Onbeperkt geld lenen aan banken met een looptijd van inmiddels zelfs drie jaar komt daar namelijk feitelijk op neer. Sommige economen zijn daar blij mee, zoals Irrgang. Anderen, zoals ik houden hun hart vast.
Een ding is zeker: meningsverschillen over deze fundamentele zaken en stevige onderbouwing ervan zijn een genot voor economen. We gedijen bij een goede discussie namelijk.