Filosoof Hans Achterhuis werd in 2008 door de kredietcrisis wakker geschud. Hij ging op zoek naar de kapitalistische utopie en kwam uit bij de zeer invloedrijke filosofe Ayn Rand. Rand ontwikkelde de ultieme kapitalistische filosofie, het objectivisme. Die stroming laat zich moeilijk in een paar zinnen kenschetsen, maar het centrale concept van Rand is dat egoïsme een deugd is en altruïsme een doodzonde. “De ‘Greed is good-toespraak’ van Gordon Gekko uit de film Wall Street zou door haar geschreven kunnen zijn”, zegt Achterhuis die tien jaar geleden voor het eerst in de Verenigde Staten met haar werk in aanraking kwam. “In Europa is ze nog een relatieve onbekende, maar in de Amerika is ze een absolute beroemdheid. Haar belangrijkste boek Atlas Shrugged, een pil van meer dan duizend pagina’s, is er na de bijbel het meest invloedrijke boek. De boodschap van Rand is tegelijkertijd meer dan duidelijk, dat is de ‘utopie van de begeerte’. Via scheppende productie kiest het individu voor zijn rationele eigenbelang, delen met anderen wijst Rand af als een irrationele handeling. Eigendom wordt verheerlijkt en ieder ingrijpen van de overheid is een taboe. Dat klinkt misschien overdreven, maar de draagwijdte van haar utopie wereldwijd, ook hier in Nederland, mag niet worden onderschat”.

Hans Achterhuis

Achterhuis werd eind maart uitgeroepen tot de eerste Denker des Vaderlands. Vorig jaar kwam zijn boek “De Utopie van de Vrije Markt” uit dat twee weken geleden werd bekroond met de Socrates Wisselbeker, de prijs voor het beste filosofische boek van 2010. Daarin toont hij aan dat het boek van Rand stil aan tot “kapitalistisch manifest” is uitgegroeid.
Alan Greenspan, de voormalige president van de Amerikaanse centrale bank, de Federal Reserve Bank, staat symbool voor de enorme invloed die Rands werk op het neoliberale gedachtegoed heeft gehad. “Greenspan was een volgeling van Rand en hij verwees in de jaren zestig van de vorige eeuw onder meer naar haar werk toen hij de opkomst van de ideeën van het vrije marktkapitalisme beschreef. Greenspan was tegelijkertijd de man die verantwoordelijk was voor de monetaire politiek die in onze geglobaliseerde wereld ieder mens op onze planeet raakte. De kredietcrisis was daarvan het duidelijke bewijs”.

Kredietcrisis of niet, het ideaal van de vrije markt staat fier overeind en ook Rands Atlas Shrugged is in Amerika nog steeds een bestseller. Greed is still good.

“Dat is waar. De filosofie van Rand heeft niet of nauwelijks onder de crisis geleden. Vorige week ging in Amerika ook het lang verwachte eerste deel van de filmtrilogie Atlas Shrugged in première. Een groots opgezette film. Rand komt helemaal terug en nu lijkt ze zelfs in Europa een succes te worden. Een Belgische collega vertelde me dat hij aanwezig was op een bijeenkomst van de Vlaamse politicus Bart de Wever met Vlaamse ondernemers. Enkele van die ondernemers hielden De Wever het boek van Rand voor. ‘Als u het straks voor het zeggen krijgt, dan moet u op deze manier de zaak veranderen, met behulp van dit boek’. Mensen durven nu steeds meer hardop te zeggen dat ze Rand lezen en geweldig vinden, ook in Nederland”.

Achterhuis wijst op Martin Bosma, de PVV partij-ideoloog, die in zijn eerste column NRC Handelsblad zijn voorkeur voor Ayn Rand uitsprak (en ook bij zijn parlementaire profiel een citaat van Rand plaatste ES.).
“’Jullie lezen dat , ik lees Ayn Rand’, zei Bosma. Dat is een programmatisch verhaal. Rand komt op een bepaalde manier terug. Ook de Amerikaanse blogster Pamela Geller, een soort van vriendin van Geert Wilders, is helemaal door Rand gegrepen. Ze heeft haar blog zelfs Atlas shrugs genoemd. Atlassen, sterke mannen, eigenheid, identiteit, individualiteit, de meeste issues die Rand propageert doen het goed bij ‘volkspartijen’ als de PVV.



Pamela Geller in gesprek met Geert Wilders

Recentelijk werd ik ook door een journalist van het Financieele Dagblad benaderd. De echtgenote van een van de vastgoedfraudeverdachten (Hans van Tartwijk red.) had zich in een gastcolumn in FD zeer nadrukkelijk afgevraagd waar de hoofdpersoon in Atlas Shrugged, de superkapitalist John Galt, nu toch bleef. De wijze waarop ze schreef dat haar man door het systeem onrecht werd aangedaan was zeer herkenbaar”.

Bent u niet een linkse filosoof die zijn gelijk heeft willen halen?

“Zo wordt er wel vaak tegen mij aangekeken. Het ging mij er niet om te zeggen dat marktwerking niet deugt en dat de overheid moet ingrijpen om de zaak over te nemen. Het was ook niet mijn bedoeling om Rand en zeer invloedrijke economen als Hayek en Friedman, voorvechters van het vrijemarktkapitalisme onderuit te halen. Ik wilde het alleen begrijpen”.

Bent u tevreden over wat het teweeg heeft gebracht?

“Ik weet dat ik door politici wordt gelezen, dat doet me deugd. Liberalen nodigen me ook wel uit voor debatten, maar ik krijg weinig tot geen respons uit de zakenwereld. Economen slaan je dood met cijfers en modellen en creëren zo een grote afstand. Ze gaan nauwelijks het debat aan, althans, ik heb het niet gemerkt. Het echte debat over de heil die van marktwerking wordt verwacht, vindt niet plaats. Typerend was recentelijk het interview met Wouter Bos in NRC Handelsblad dat over marktwerking in de gezondheidszorg ging. Januari vorig jaar zei hij nog bij de Joop den Uyl lezing: ‘wij denken dat Thatcher gelijk heeft over de marktwerking’, maar, en dat stond vet gedrukt in de Den Uyllezing, ‘er zijn wel degelijk alternatieven’. Die alternatieven werden echter niet benoemd. Bos zei alleen maar dat die er waren. Job Cohen heeft ze later ook niet zichtbaar gemaakt. Er is blijkbaar geen alternatief, dus er wordt alleen wat tegen gesputterd”.
 
“Bos had het over ‘voortschrijdend inzicht’. Marktwerking in de gezondheidszorg was wél belangrijk. Daar had de PvdA ook meer naar moeten luisteren. ‘Er zijn wel degelijk alternatieven’, zei hij een jaar eerder, maar Bos denkt bij nader inzien dat die er dus toch niet zijn. Dat is pijnlijk. Dat zie je dus snel gebeuren. Wegens het gebrek aan alternatieven. Iedereen praat nog steeds binnen het denkraam van het neoliberalisme. Ik moet beamen dat ik zelf ook geen alternatief heb dat ik mooi en uitvoerig kan beschrijven. Je moet je in elk geval afvragen of markten moeten worden uitgebreid naar alles wat mensen doen. Dat gebeurt dus veel te weinig”.