De bibliotheek aan de Bloemstraat, midden in de Jordaan, is sinds november gesloten vanwege een beslaglegging door de Friesland Bank. De Staat is sinds 2005 mede-eigenaar van de bibliotheek, en op 8 december stuurde VVD'er Zijlstra een verhuisploeg naar Amsterdam om het Rijksdeel naar de Koninklijke Bibliotheek (KB) in Den Haag te verhuizen.

Follow The Money maakte een reconstructie van de hele ondergang van de door ondernemer Joost Ritman opgerichte Bibliotheca Philosophica Hermetica. Daaruit blijkt dat de noodzaak van Zijlstra's actie op zijn minst te twijfelachtig te noemen is. Op de Rijksboeken lag helemaal geen beslag, terwijl het bestuderen van de verhuisde boeken in de KB nauwelijks mogelijk is omdat alle naslagwerken ontbreken.

Bovendien negeerde Zijlstra opzichtig de Universiteit van Amsterdam (UvA), die bij Bijzondere Collecties ruimte aanbood om de boeken tijdelijk onder te brengen. Dringende adviezen van onder anderen KNAW-voorzitter Robbert Dijkgraaf om de collectie intact te houden, sloeg hij in de wind.

Ontbijtje

“Ik heb sterk de indruk dat de staatssecretaris de persoon Ritman en de bibliotheek niet meer uit elkaar kon houden. Hij had het gewoon helemaal met hem gehad”, stelt Wouter Hanegraaff, UvA-hoogleraar Geschiedenis van de Hermetische Filosofie. Volgens hem was Zijlstra boos op Ritman na een reeks moeizame gesprekken en enkele brutale telefoontjes – zo belde Ritman de staatssecretaris een keer op zijn mobiel tijdens een gezellig ontbijtje op zaterdagochtend.

Hoofdconservator Garrelt Verhoeven van UvA Bijzondere Collecties: “Het overheidsdeel is uit zijn historische en wetenschappelijke verband gerukt. Het is een gotspe te denken dat je onderzoekers en publiek kunt bedienen met een incomplete collectie, zonder naslagwerken en zonder staf van conservatoren.”

Ook binnen Zijlstra's eigen ministerie klinkt kritiek. “Het departement van OCW was jaren op alle mogelijke manieren bij de bibliotheek betrokken. Nu zit er een temperamentvol type zonder veel cultuurkennis of ervaring, en ineens wordt die collectie zonder duidelijk aanwijsbare reden in twee stukken gescheurd.”

Zijlstra laat via zijn woordvoerder weten dat wel degelijk 'het Rijksbelang in het geding was'.

Schijnconstructie

Na de ingreep door de overheid besloten ook Ritmans twee andere schuldeisers, de Friesland Bank en veilinghuis Sotheby's, in beslag genomen boeken te gaan verkopen. Later deze maand gaan de eerste incunabelen onder de hamer.

Dat Ritman zelf niet altijd even handig opereerde, wordt uit de reconstructie ook duidelijk. Zo verscheepte hij in 2009 zijn kostbaarste boeken naar Londen om een miljoenenlening van Sotheby's te krijgen, terwijl hij op dat moment zijn hele bibliotheek al aan de Friesland Bank had verpand. Vervolgens hield hij die lening knap verborgen dankzij een schijnconstructie met de verkoop van zijn huizen aan eigen familieleden.

Het hele verhaal is te lezen in de editie van Vrij Nederland die vanaf vandaag in de winkel ligt.