19 november 2019: opsporingsambtenaren vallen binnen bij het Frankfurtse filiaal van ABN Amro. Zij doen onderzoek naar de betrokkenheid van ABN Amro bij het CumEx-schandaal.
© Armando Babani / EPA

The CumEx Files

Hoe banken en brokers miljarden roofden van Europese belastingdiensten. Lees meer

In heel Europa zijn landen jaren achtereen doelwit geweest van ‘bendes’ van bankiers, handelaren en hedgefondsen. Via ingenieuze constructies pleegden zij fraude met dividendbelasting. De schade loopt in de tientallen miljarden. In Duitsland loopt een strafrechtelijk onderzoek naar diverse banken en bankiers. ‘Georganiseerde misdaad in krijtstreeppak,’ noemt een kroongetuige het. Ook in Nederland is de Belastingdienst jarenlang slachtoffer geweest van dividendstrippende bankiers.

The CumEx-files is een onderzoek van 19 Europese journalistieke organisaties en wordt gecoördineerd door het Duitse nieuwsmedium CORRECTIV. Meer weten: cumex-files.com

35 Artikelen

Advocaten ABN Amro dwarsboomden inval Duitse opsporingsambtenaren

5 Connecties
6 Bijdragen

‘We zijn transparant en werken volledig en constructief mee met de Duitse autoriteiten.’ Dit is het vaste mantra van ABN Amro op vragen over haar vermeende betrokkenheid bij frauduleuze CumEx-transacties. Maar klopt dit?

Dinsdag 19 november 2019. Een grote groep opsporingsambtenaren dringt het hoofdkantoor van ABN Amro in Frankfurt binnen. Ze zijn op zoek naar informatie over de rol van bankmedewerkers bij het CumEx-schandaal, waar justitie in diverse Duitse deelstaten al jaren onderzoek naar doet, zo schreef Follow the Money eerder.

Het onderzoek richt zich specifiek op een aantal bankmedewerkers tussen de 50 en 57 jaar oud. In totaal doorzoekt justitie dertien kantoren en privéwoningen. Op verzoek van de Duitse justitie verricht het Nederlandse Openbaar Ministerie een huiszoeking in Nederland. In een reactie aan Follow the Money meldt een woordvoerder van het hoofdkantoor in Amsterdam: ‘Net als bij eerdere verzoeken werken we ook nu volledig mee.’

Begin deze week kwam de Duitse zakenkrant Handelsblatt met nieuwe gegevens over de inval. En wat blijkt? Kort nadat de opsporingsambtenaren het ABN Amro-kantoor in Frankfurt binnenvallen, zien diverse ooggetuigen dat uit het schuin tegenover gelegen pand een groep keurig geklede mensen haastig de Mainzer Landstrasse oversteekt en het bankkantoor betreedt. Het zijn advocaten van Clifford Chance, het kantoor dat ABN Amro in de CumEx-affaire bijstaat. 

In dit geval gaat de bijstand wel heel ver. Volgens de Duitse justitie belemmeren de Clifford Chance-juristen actief de toegang tot bankgegevens. Zo adviseren zij bankmedewerkers om geen informatie aan de speurders te geven. In enkele gevallen zouden advocaten zelfs de onderzoekers hebben geblokkeerd. Afgelopen maart meldde weekblad Der Spiegelal dat het er tijdens de inval ruw aan toe was gegaan. Een advocaat van Clifford Chance zou zelfs een van de bankiers naar wie de politie op zoek was, hebben verborgen in zijn kantoor. Clifford Chance ontkent dit.

Vanwege deze tegenwerking moet de politie de doorzoeking afblazen. 

De tegenwerking wordt met klem ontkend door Clifford Chance. ‘Wij beschouwen de beschuldigingen van het Openbaar Ministerie als compleet ongefundeerd,’ zegt Christoph Tillmanns, marketing officer van het kantoor in Handelsblatt.

Zo werkt CumEx

Bankiers, belastingadviseurs, effectenhandelaren, investeerders en financiële deskundigen hebben zich vele jaren ten koste van de staat verrijkt met CumEx-transacties. CumEx een samenvoeging van de Latijnse woorden cum (‘met’) en ex (‘zonder’). De term verwijst naar de transactie met het beursgenoteerde aandeel die ‘met’ en ‘zonder’ dividend rond dividenddatum wordt afgerond. Ook het begrip ‘dividendstrippen’ wordt vaak gebruikt in de context van CumEx, maar betekent niet precies hetzelfde. Onder dividendstrippen valt nog een andere vorm: CumCum. Bij dit type transactie wordt eveneens op onrechtmatige wijze dividendbelasting teruggevorderd, maar hierbij gaat het om een ‘lichtere’ variant, die in Europa niet strafrechtelijk vervolgd kan worden.

De kern van het CumEx-bedrog is eenvoudig: er wordt één keer dividendbelasting betaald, maar vervolgens wordt door samenspannende personen en organisaties twee keer (of vaker) dividendbelasting teruggevorderd. De betrokkenen vinden dat ze bij iedere stap legaal hebben geopereerd, maar een kind begrijpt dat dit niet in de haak is.

De precieze werking van een CumEx-transactie is ingewikkelder om uit te leggen. Hier volgt een vereenvoudigde weergave:

We nemen een Duits voorbeeld, omdat daar groepen van investeerders, bankiers en handelaren (waaronder ook Nederlanders) het vaakst met CumEx-transacties bezig zijn geweest. Drie investeerders bundelen hun krachten: A, B en C. Investeerder A heeft aandelen in een bedrijf dat genoteerd staat aan de Duitse effectenbeurs, de DAX. Volkswagen bijvoorbeeld. De aandelen zijn 20 miljoen euro waard.

Investeerder B koopt ook aandelen van Volkswagen, ook voor 20 miljoen euro. Maar investeerder B koopt de aandelen vlak voor het bedrijf dividend aan haar aandeelhouders uitkeert. Deze aandelen worden cum-dividend genoemd. Het aandeel is dan nog ‘zwanger’ van die winstuitkering en is dus meer waard. Het bijzondere: investeerder B koopt de aandelen van investeerder C, maar investeerder C bezit deze aandelen op het moment van de verkoop nog helemaal niet. Dat maakt niet uit: investeerder C hoeft de aandelen namelijk pas later te leveren. Dat heet ‘short’ gaan.

Nu betaalt het beursgenoteerde bedrijf het dividend uit: 1 miljoen euro. Het bedrijf betaalt investeerder A slechts 750.000 euro uit. De resterende 250.000 euro, oftewel 25 procent van het dividend, wordt door de staat geïnd als dividendbelasting. Investeerder A krijgt voor deze 250.000 euro een certificaat, waarmee hij onder bepaalde voorwaarden de belasting van de staat kan terugkrijgen.

Investeerder A verkoopt zijn aandelen Volkswagen nu aan investeerder C. Investeerder C heeft ze nodig, omdat hij nog steeds aan investeerder B moet leveren. Maar C betaalt geen 20 miljoen euro, maar slechts 19 miljoen euro. Dat komt omdat de aandelen minder waard zijn, omdat het dividend al uitgekeerd is. Dat heeft A al geïncasseerd. Zulke aandelen worden ex-dividend genoemd.

Nu levert investeerder C de aandelen aan investeerder B. Maar omdat investeerder B de aandelen vóór de dividenduitkering heeft gekocht en de aandelen nu 1 miljoen euro minder waard zijn, betaalt C 750.000 euro aan B. Investeerder B krijgt een belastingcertificaat voor de ontbrekende 250.000 euro. Dit certificaat - een dividendnota - wordt door een bank uitgegeven. Dat is een reden waarom er zoveel banken - ook kleinere - bij de fraude zijn betrokken.

Tot slot verkoopt investeerder B de aandelen terug aan investeerder A. Alles is weer zoals het voor de verkoop was. Denkt men. Maar hoewel de Duitse staat maar één keer de 250.000 euro aan belastingen heeft geïnd, zijn er na deze wisseltruc twee belastingcertificaten, elk van 250.000 euro. Investeerder A en investeerder B krijgen in totaal dus 500.000 euro terug van de staat, die nu een kwart miljoen euro armer is. De drie investeerders delen de buit. Ka-ching!

Bij CumCum werkt het zo: een aandeelhouder die geen recht heeft om dividendbelasting terug te vragen, verkoopt zijn aandeel tijdelijk aan een partij die dat recht wel heeft. Na inning van het dividend wordt het aandeel weer teruggeleverd aan de verkoper die al die tijd het recht op dat aandeel heeft behouden, bijvoorbeeld door een setje optiecontracten.

CumCum is volgens de Amsterdamse hoogleraar Jan van de Streek in principe agressieve belastingplanning. Die kan door de beugel zolang een partij de Nederlandse anti-dividendstripbepalingen niet overtreedt. Maar als de fiscus erin slaagt om aannemelijk te maken dat sprake is van verboden dividendstrippen, dan krijgt de partij – bijvoorbeeld een Nederlandse bank – de dividendbelasting niet terug.

Lees verder Inklappen

Nieuwe inval

Ongefundeerd of niet, op 27 februari van dit jaar doen de opsporingsambtenaren een nieuwe poging. Ditmaal met bijstand van de federale politie. In het doorzoekingsbevel staat volgens Handelsblatt dat de advocaten van Clifford Chance de eerste inval zo hadden bemoeilijkt (‘in einem Masse erschwert’) dat die vrijwel zonder resultaten was gebleven.

Bij deze nieuwe inval hebben de ambtenaren ook een doorzoekingsbevel voor het kantoor van Clifford Chance. Dat is tegen het zere been van de juristen en ze beginnen direct een rechtszaak tegen Justitie. Het bezoek was in hun ogen ‘disproportioneel’ en ‘onaangekondigd’ bovendien. Onlangs is die klacht van Clifford Chance verworpen, zo meldt een woordvoerder van de Keulse districtsrechtbank aan de zakenkrant.

Handelsblatt ging ook na waarom Clifford Chance zich zo fel opstelde. Een dergelijke houding komt in witteboordenzaken niet vaak voor. Journalisten bekeken honderden interne documenten en concluderen dat het advocatenkantoor nogal wat te verbergen heeft.

In april 2008 werd het kantoor benaderd door de Engelse broker Icap, die ook uit de CumEx-ruif wilde eten. Maar CumEx-transacties leken te mooi om waar te zijn: hoge opbrengsten en lage risico’s. Klopte dat wel? Werden er geen wetten overtreden? Liep Icap niet het gevaar door de Duitse belastingdienst te worden aangepakt? Om zeker te zijn, vroeg de broker de advocatenkantoren Freshfields en Clifford Chance om een zogeheten legal opinion: een zwaarwegend juridisch advies. Clifford Chance stelde de Britten gerust: zolang Icap zich aan bepaalde processen hield, was er ‘geen enkel nadeel’. Dat advies verstrekte Clifford Chance pas nadat Icap de juristen in diverse conference calls de handel tot in detail had uitgelegd.

Christoph Tilmanns van Clifford Chance ontkent dat advocaten van zijn kantoor legal opinions hebben verstrekt waarin oneerlijke CumEx-transacties werden goedgekeurd. Volgens de zakenkrant onderzoekt het Duitse Openbaar Ministerie momenteel het hoofd van de belastingpraktijk van Clifford Chance en een advocaat die het onderzoek zou hebben gehinderd.

Volg de CumEx Files

‘Georganiseerde misdaad in krijtstreeppak,’ noemt een kroongetuige het: in heel Europa zijn landen jaren achtereen doelwit geweest van ‘bendes’ van bankiers, handelaren en hedgefondsen. Via ingenieuze constructies pleegden zij fraude met dividendbelasting; de schade loopt in de tientallen miljarden.

The CumEx-files is een onderzoek van 19 Europese journalistieke organisaties en wordt gecoördineerd door het Duitse nieuwsmedium Correctiv. Wil je op de hoogte blijven? Volg dit dossier, dan sturen we je een seintje als er een nieuw artikel online staat.

Lees verder Inklappen
Inschrijven

Al eerder schreef Follow the Money over de inval bij Freshfields en de arrestatie van Ulf Johannemann, die tot zijn vrijwillige ontslag in november 2019 een van de belangrijkste partners van het internationale advocatenkantoor was. De belastingexpert zou nauw bij de CumEx-handel zijn betrokken. Hij wordt ervan verdacht actief te hebben samengewerkt met banken om die handel mogelijk te maken. Inmiddels is ook een tweede voormalige Freshfield-partner, Thomas Schmitz, aangeklaagd.

Ook de Nederlandse vestiging van Freshfields was betrokken bij de CumEx-handel. In 2011 zette de Zwitserse bank Sarasin, op dat moment een dochter van Rabobank, vier fondsen op waarmee de bank kapitaal wilde aantrekken voor CumEx-transacties. Een van die fondsen had de naam ‘FBI’. De structuur daarvan was met een legal opinion goedgekeurd door de Nederlandse vestiging van Freshfields. Bij een ander fonds dook de naam van Clifford Chance op als ‘legal & tax advisor’.

Een derde Nederlandse adviseur die opduikt in het Nederlandse CumEx-dossier is Allen & Overy. Begin 2005 meldde zich bij bank Fortis een klokkenluider. Bedrijfsonderdeel GSLA bezondigt zich aan complexe CumEx-transacties, waarmee het tientallen miljoenen per transactie verdient. Maar na een onderzoek stelt de top van Fortis dat er niets aan de hand is met deze transacties. Die conclusie wordt onderbouwd met een legal opinion van advocatenkantoor Allen & Overy. 

Dralende bank

In het CumEx-dossier van Follow the Money zijn Freshfields en Clifford Chance geen onbekenden. In november 2018 onthulde Follow the Money dat ook de Nederlandse kantoren van deze advocatenfirma’s financiële en/of juridische adviezen gaven bij CumEx-transacties. Het betrof fondsen van het Nederlandse GSA Feeder Fund, gevestigd aan de Hoogoorddreef in Amsterdam. Dit fonds is het geesteskind van de beruchte CumEx-handelaar Frank Vogel.

Een woordvoerder van ABN Amro laat Follow the Money opnieuw weten dat de bank ‘zoals je weet’ meewerkt aan alle informatieverzoeken: ‘Alleen per verzoek beoordelen we wat de grondslag is, en of en op welke wijze informatie wel/niet kan worden verstrekt.’

De bank vindt altijd wel een reden om informatie niet te verstrekken. In 2015 vraagt de Keulse officier van justitie Anne Brorhilker, de leider van het CumEx-onderzoek, om informatie van de ABN Amro-dochters ZFP Dubai. De bank levert die niet omdat zij meent dat verschaffing daarvan indruist tegen het Nederlandse en Britse recht. Als Brorhilker informatie wil, moet ze maar met een rechtshulpverzoek komen.

In januari 2016 klopt zij opnieuw aan bij ABN Amro, nu met vragen over een serie vennootschappen die in 2010 nog volle dochters van ABN Amro waren, waaronder Kirchberg Investment Management uit Luxemburg. Weer treuzelt de bank.

Pas als de onderzoeksleider ABN Amro erop wijst dat de politie weigerachtige getuigen tot medewerking kan dwingen, komt de bank in actie

Dan is Brorhilker het beu. Eind maart 2018 wijst zij ABN Amro erop dat de politie weigerachtige getuigen tot medewerking kan dwingen. Dat heeft effect. De advocaat van de bank verontschuldigt zich en laat weten dat de bank intern niet kon reconstrueren hoe de vergissing is gemaakt om zo lang te dralen.

Brorhilker heeft het geluk dat ze een uitgebreid instrumentarium heeft om de bank tot medewerking te dwingen. Voor andere instanties is dat moeilijker. Zo vraagt een Duitse parlementaire onderzoekscommissie in augustus 2016 documenten op bij het ABN Amro-kantoor in Frankfurt. Op 17 augustus laat de bank via haar advocaat weten dat de betreffende documenten zich niet in Frankfurt of in Amsterdam bevinden. Maar de enquêtecommissie is hardnekkig. Ze weet vrijwel zeker dat die documenten bij ABN Amro moeten liggen. 

Op 8 september 2016 besluit de commissie het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken in te schakelen. Maar ook nu reageert ABN Amro niet. Een woordvoerder liet Follow the Money in november 2018 weten: ‘De bank is zeer terughoudend om op vrijwillige basis vertrouwelijke informatie te verstrekken. Hier kunnen belangen van derden in het geding komen en forse aansprakelijkheidsrisico’s uit voortvloeien. Het verzoek waaraan Follow the Money refereert was afkomstig van een openbare onderzoekscommissie (niet van een autoriteit) en had geen juridische grondslag.’

Vloed aan verdachten

Met de onderzoeken naar de twee Clifford Chance-juristen dijt het strafrechtelijke onderzoek verder en verder uit. Handelsblatt beschikt over een lijst met 130 financiële instituten die zich met CumEx-handel bezighielden. In de herfst van 2019 liepen alleen al in de deelstaat Noordrijn-Westfalen 56 onderzoeken met in totaal vierhonderd verdachten. Inmiddels gaat het om 68 zaken met in totaal 880 verdachten.

Kan justitie deze vloed aan? Tot nu toe heeft het OM in Keulen één zaak aanhangig gemaakt en gewonnen. Maar waar blijft de rest? De rechtbank in Bonn heeft een speciale Kamer voor de behandeling van CumEx-zaken ingericht, maar deze is al maanden werkeloos.

Het grote probleem is dat de staf van Brorhilker zwaar onderbemand is. In september 2019 beloofde de minister van Justitie van de deelstaat nog een verdubbeling van het aantal onderzoekers, maar sindsdien is er nog geen zaak in Bonn aanhangig gemaakt. Wel is een aantal zaken overgedragen aan het OM in Düsseldorf. In juni meldde weekblad Der Spiegel dat binnenkort in Bonn een tweede rechtszaak van start gaat. Details wilde een woordvoerder van de rechtbank niet geven.

In oktober begint de explosieve zaak tegen belastingexpert Hanno Berger, die het OM beschouwt als een hoofdpersoon in dit dossier

In oktober begint er een zaak bij het Landgericht Wiesbaden. Dat is meteen een explosieve. Het is de zaak tegen de voormalige Duitse belastingexpert Hanno Berger, die door het OM wordt gezien als een van de absolute hoofdpersonen in het dossier. De aanklacht tegen hem beslaat 948 pagina’s. Hierin wordt hij beschuldigd van het opzetten van structuren om belasting te ontduiken. De schade bedraagt 120 miljoen euro.

De belastingexpert die de beschuldigingen altijd heeft afgedaan als ‘klinkklare nonsens’ zal niet verschijnen op zijn eigen proces. Volgens zijn advocaat is hij te ziek om zich te verantwoorden. Kan het OM de zaak niet afblazen? Berger heeft er alles aan gedaan om een rechtszaak te voorkomen, maar bezwaren tegen de dagvaarding werden in december door het Landgericht Wiesbaden afgewezen. Met of zonder hoofdverdachte, het proces in Wiesbaden zal door de financiële wereld met argusogen worden gevolgd.

Eric Smit
Eric Smit
Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.
Gevolgd door 6564 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren
Siem Eikelenboom
Was eerder onderzoeksjournalist bij Zembla, Nova en Het Financieele Dagblad, waar hij meewerkte aan de Panama Papers.
Gevolgd door 1604 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren