Advocatenkantoor Houthoff aan de Zuidas in Amsterdam.

Het is oorlog in Europa: met de Russische invasie van Oekraïne is voor het eerst sinds 1968 een Europees land binnengevallen. Welke gevolgen heeft dit conflict voor Nederland en Europa? Lees meer

Het is oorlog in Europa: met de Russische invasie van Oekraïne is voor het eerst sinds 1968 een Europees land binnengevallen. Welke gevolgen heeft dit conflict voor Nederland en Europa?

In dit dossier zoeken we uit wat de geldstromen van en naar Rusland ons vertellen. We analyseren de rol die Nederland speelt in het schaakspel van de Russische machthebbers en schatrijke oligarchen – van Groningen, de Zuidas tot en met Den Haag.

73 artikelen

Advocatenkantoor Houthoff aan de Zuidas in Amsterdam. © Peter Hilz / ANP

Advocatenkantoor Houthoff verdiende miljoenen met werk voor gesanctioneerde Russische staatsbanken

Advocatenkantoor Houthoff werkte aan een grote deal voor de Russische Sberbank en VTB Bank, die sinds 2014 getroffen zijn door sancties. Houthoff ontkent het, maar de staatsbanken waren wel degelijk klanten. Bovendien werkte het advocatenkantoor voor de Russen zonder eerst het wettelijk verplichte cliëntonderzoek af te ronden – mogelijk een economisch delict. Dit blijkt uit onderzoek van Follow the Money.

0:00
Dit stuk in 1 minuut
  • Dat het advocaten- en notarissenkantoor Houthoff in Amsterdam in zee ging met Russische klanten van bedenkelijk kaliber is geen geheim. Het geniet al jaren bekendheid als het ‘Kremlin aan de Zuidas’.
  • Houthoff zei dan ook geen nee, toen het in 2018 gelegenheid kreeg om een constructie op te tuigen waardoor de Russische staatsbanken Sberbank en VTB Bank mede-eigenaar werden van het Kroatische voedingsmiddelenconcern Agrokor. 
  • Voor Houthoff was het geen belemmering dat die banken sinds de annexatie van de Krim in 2014 onder een sanctieregime vielen. Dat vooral Sberbank garen bij spon bij de juridische constructie, verzweeg Houthoff. En toen dat aan het licht kwam, ontkende het kantoor de relatie.
  • Maar Houthoff trad wel degelijk op voor de gesanctioneerde staatsbanken. Follow the Money kreeg e-mails in handen waaruit onomstotelijk blijkt dat Sberbank (en VTB Bank) indertijd door Houthoff werden gezien en behandeld als klanten – klanten die je met handschoentjes moest aanpakken.
  • Overtrad Houthoff daarmee de sanctieverordening? Evert-Jan Henrichs, de toezichthouder op de Amsterdamse advocatuur, oordeelde in april dit jaar dat Houthoff niets te verwijten valt. Maar de juridische documenten doen daaraan twijfelen.
Lees verder

Begin 2018 komt bij een medewerker van advocatenkantoor Houthoff een verheugend bericht binnen: er is hulp nodig bij een prestigieuze internationale deal. Een miljardendeal. Nederland is gekozen als vestigingsland voor een nieuw op te zetten bedrijf, mede vanwege het aantrekkelijke fiscale vestigingsklimaat. Zo’n complexe operatie is een goudmijn voor Houthoff: miljoenen aan fees lonken aan de horizon. 

Het grote Amerikaanse advocatenkantoor Akin Gump Strauss Hauer & Feld heeft de leiding. Daarom vliegen de betrokken advocaten van Houthoff – een van de grootste kantoren van Nederland – in februari naar de Londense vestiging van Akin Gump voor overleg, onder meer over de fiscale aspecten. Voor de inrichting van de Nederlandse structuur van het nieuwe bedrijf zijn de Londense advocaten afhankelijk van de kennis van de Hollanders.

Dankzij de doorstart in Nederland krijgt het Kremlin de kans grootaandeelhouder te worden van het nieuwe bedrijf 

De deal draait om het Kroatische Agrokor, een gigantisch conglomeraat in de voedselindustrie, dat in 2017 failliet dreigt te gaan. Met een omzet van circa 15 procent van het bruto nationaal product is het too big too fail. Een faillissement zou de hele economie van het Balkanland kunnen treffen. Om dit scenario te vermijden zet de Kroatische regering een speciale gezant aan het werk voor een reddingsplan.  

Goed nieuws voor het Kremlin

Dit is goed nieuws voor de met afstand grootste schuldeiser: de Russische staatsbank Sberbank die 1,1 miljard euro aan leningen heeft uitstaan. Dankzij de doorstart in Nederland krijgt het Kremlin de kans om grootaandeelhouder te worden van het nieuwe bedrijf waarin de bezittingen van Agrokor ondergebracht zullen worden, met een geschatte waarde van maximaal 5 miljard euro. Voor president Poetin is de aanstaande deal een kans om invloed uit te oefenen op de Balkan.

Sberbank is bepaald niet onomstreden.

Sberbanks aandeel in de megadeal blijft onder de radar, op de website verzwijgt Houthoff deze grootste belanghebbende

Sinds 2014 is het concern (en een aantal andere staatsbanken) getroffen door Europese sancties vanwege de Russische annexatie van de Krim. Doel is om de bank af te snijden van de Europese kapitaalmarkt door eenieder (onder meer) te verbieden om te assisteren bij de uitgifte van effecten.  

Desondanks springt Houthoff er bovenop. Vooral voor de partners van de afdelingen Restructuring & Insolvency en Corporate is het een vette kluif. 

Voor Houthoff is zo’n Russische bank overigens bepaald geen ver-van-mijn-bed-show. Integendeel, advocaten treden al jaren op voor de Russische Federatie, in geruchtmakende zaken als die rond het olieconcern Yukos. Daarom zal Houthoff bekend komen te staan als het ‘Kremlin aan de Zuidas’, dat uurtarieven van 800 euro in rekening mag brengen. Bij de afdeling Tax is zelfs een Russisch sprekende partner – Alexander van der Voort Maarschalk – die sinds 1 juni 2022 raadsheer is in de Hoge Raad.

Sberbanks aandeel in de megadeal blijft onder de radar. Een trots bericht van april 2019 op de website van Houthoff verzwijgt de grootste belanghebbende.

Totdat de Volkskrant hier, begin maart dit jaar, licht op schijnt. Zo onthult de krant dat het kantoor in 2019 onderdak bood aan een vergadering van aandeelhouders van de nieuwe, Nederlandse vennootschap, genaamd Fortenova Topco bv. In die vergadering wordt een bankier van Sberbank – Sergei Volk – benoemd tot bestuurder.

In een reactie aan de Volkskrant ontkent de woordvoerder van Houthoff dat het kantoor optrad voor Sberbank. Een paar weken na de publicatie wordt Volk uitgeschreven als bestuurder, laat een uittreksel van de Kamer van Koophandel zien.

Houthoff blijft ontkennen

Maar het Amsterdamse kantoor heeft wel degelijk opgetreden voor de staatsbank, blijkt uit een interne e-mail in handen van Follow the Money, afkomstig van Sonja Milovic, de compliance officer van Houthoff, die erop moet toezien dat het kantoor de regels naleeft. Zij mailt op 26 april 2018 aan de leden van de compliance- en risicocommissie (crc): ‘Sberbank en VTB [eveneens een Russische staatsbank, red.] worden ook getroffen door sancties voor bepaalde financiële transacties. Aangezien deze zaak [Agrokor] niet onder die sancties valt, is dat geen issue voor ons, echter formeel gezien zouden we voor deze cliënten een verscherpt onderzoek moeten doen op basis van onze interne instructie.’ 

‘Deze cliënten.’

Ook uit een e-mail van het samenwerkende kantoor Akin Gump blijkt dat Sberbank werd beschouwd als een cliënt. Op 19 april 2018 mailt een Britse medewerker aan compliance officer Milovic van Houthoff:

I am writing you in relation to the Agrokor-file. I understand Houthoff needs to run certain KYC [know your customer] checks against Akin Gump’s clients on this matter. [..] Please could you advise Sonja [Milovic] on the AML/KYC checks that were run for this file on: (1) Sberbank [..] (3) VTB Bank.’

Beide gesanctioneerde banken waren dus cliënten van Akin Gump, en in het verlengde daarvan van Houthoff.

‘Om dan bij sanctiepartijen te zeggen "we doen de lichte procedure" lijkt mij niet passend’

Geconfronteerd met deze e-mails blijft de woordvoerder ontkennen: ‘Houthoff heeft in antwoord op vragen van de Volkskrant over de herstructurering van Agrokor/Fortenova in 2019 juist geantwoord. Houthoff trad op voor Agrokor/Fortenova, en verwijst nogmaals naar het door de rechter goedgekeurde settlement plan waarin wordt aangegeven welk kantoor voor welke partij optrad in deze zaak.’  

‘KYC’ staat voor know your customer, het wettelijk verplichte cliëntenonderzoek. Advocaten en notarissen moeten dat, net als banken, verrichten volgens de regels van de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft). Voor gesanctioneerde partijen geldt zelfs een ‘verscherpt cliëntenonderzoek’ op basis van Houthoffs ‘interne instructie’, zoals Milovic opmerkte.

Aan het werk voor de Russen

Niet iedereen ziet een verscherpt cliëntenonderzoek zitten. ‘Sonja, zijn we hiertoe alleen verplicht op grond van onze interne regels?’, mailt partner Hans Londonck Sluijk op 27 april 2018 aan Milovic en de crc . ‘Als we met het vereenvoudigde onderzoek conform de geldende regels handelen, zou mij een uitzondering daarop gerechtvaardigd lijken.’ 

Een notaris antwoordt op 30 april: ‘Ben graag voor een pragmatische aanpak maar zie dit toch anders. [..] Om dan bij sanctiepartijen te zeggen "we doen de lichte procedure" lijkt mij niet passend.’

Deze partner merkt eveneens op dat de ‘KYC info al beschikbaar moet zijn voordat de werkzaamheden worden gestart’. Dat klopt: het cliëntenonderzoek dient onmiddellijk plaats te vinden,‘ voordat de zakelijke relatie wordt aangegaan’, zo staat in artikel 4 lid 1 van de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme. 

Dat het onderzoek nog niet is gedaan, is geen reden om het werk neer te leggen, schrijft hij: ‘Nu de wens om deze aanvullende info uit onze interne richtlijnen voortvloeit kan ik mij voorstellen dat we met de zaak verder gaan ook al is nog niet alles binnen.’ Londonck Sluijk antwoordt diezelfde dag: ‘Okay eens, laten we het dan zo doen.’

Vanaf februari 2018 gaan de advocaten aan het werk voor de Russen. Op 30 maart 2018 verstuurt Houthoff al een uitgebreide memo over de fiscale implicaties van de deal, dat laat zien dat de juridische structuur tot in detail is uitgedacht – de vrucht van weken arbeid.

Maar het verplichte cliëntenonderzoek vindt pas plaats ergens ná 30 april, wanneer besloten wordt om het verscherpte cliëntonderzoek te verrichten, zonder eerst het werk stil te leggen.

Zo lijkt het erop dat Houthoff de wettelijke regels willens en wetens overtreedt.

Schending van de verplichting om eerst onderzoek te doen voordat je aan de slag gaat (artikel 3 lid 1 en artikel 4 lid 1 Wwft) is strafbaar gesteld in de Wet op de Economische Delicten. Een opzettelijke schending is een misdrijf, strafbaar met twee jaar cel of een boete. Zonder opzet is er sprake van een overtreding, eveneens strafbaar.

De Wet op de Economische Delicten

In artikel 1 onder 2° van de Wet op de Economische Delicten (WED) wordt verwezen naar artikel 3 lid 1 en artikel 4 lid 1 van de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft).

Te laat cliëntonderzoek is dus een schending van de WED.  

Dat kan een misdrijf of overtreding zijn, bepaalt artikel 2:
‘1 De economische delicten, bedoeld in artikel 1 [..] en 2° [..] zijn misdrijven, voor zover zij opzettelijk zijn begaan; voor zover deze economische delicten geen misdrijven zijn, zijn zij overtredingen.’

Over de strafmaat bepaalt artikel 6:
‘1 Hij, die een economisch delict begaat, wordt gestraft: [..]
2°. in geval van een ander misdrijf met gevangenisstraf van ten hoogste twee jaren, taakstraf of geldboete van de vierde categorie. [..]
5°. in geval van een andere overtreding, met hechtenis van ten hoogste zes maanden, taakstraf of geldboete van de vierde categorie.’

Lees verder Inklappen

5 miljoen euro aan facturen

Dat is niet waar Houthoff zich druk om maakt dat jaar. Tot oktober 2018 hengelt Houthoff voor zijn werk 1,5 miljoen euro aan fees binnen, blijkt uit een overzicht van Agrokor in handen van Follow the Money. Daarna gaat het werk door, tot ver in 2019 wanneer de deal tot uitvoering wordt gebracht. Houthoff factureert in totaal meer dan 5 miljoen euro, zegt een direct betrokkene.   

Op de vraag waarom er maanden te laat cliëntenonderzoek is verricht, antwoordt Houthoff: ‘Jouw vraag suggereert dat je over incomplete of onjuiste informatie beschikt ten aanzien van dit dossier. Verder kan Houthoff – vanwege de eerdergenoemde geheimhoudingsplicht – niet ingaan op de vraag op wie Houthoff KYC-onderzoek doet. Maar in algemene zin kan Houthoff zeggen dat zij in bepaalde situaties relationship due diligence (lees: 'KYC') doet op overige partijen die bij een zaak zijn betrokken.’ Hiermee suggereert Houthoff dat Sberbank geen cliënt was, maar een ‘overige partij’. 

De toezichthouder, de Amsterdamse deken van de Orde van Advocaten Evert-Jan Henrichs, liet na de publicatie van de Volkskrant door een deskundige onderzoek verrichten bij Houthoff. Die moet hebben vastgesteld wie Houthoffs cliënten waren in deze zaak. De sancties verbieden immers om gesanctioneerde partijen bij bepaalde transacties te assisteren. Om dat te toetsen is een cliëntencheck onvermijdelijk. 

‘Zorgvuldig en adequaat onderzoek’

In een persbericht liet deken Henrichs begin april weten: ‘Een door mij aangewezen externe sanctie-deskundige heeft aan de hand van dat dossier kunnen vaststellen dat [..] de bij die herstructurering [van Agrokor] betrokken kantoren destijds voorafgaand aan de herstructurering zorgvuldig en adequaat onderzoek hebben gedaan naar de toelaatbaarheid van (hun betrokkenheid bij) die transactie.’ 

Aan Follow the Money meldt de deken dat er is gekeken naar sanctie-naleving, niet naar compliance ten aanzien van de Wwft. Deze omissie in het onderzoek is opvallend. In de Leidraad Wwft en Sanctiewet noemt de Autoriteit Financiële Markten (AFM) het ‘screenen van relaties tegen Sanctielijsten' nadrukkelijk als onderdeel van het cliëntenonderzoek.

Advocaat Sabine Pijl, gespecialiseerd in het financieel-economisch strafrecht, ziet dat ook zo: ‘Het staat niet letterlijk zo in de wet maar het ligt in de rede, mede gelet op de ratio van deze wetgeving, dat een controle op sanctielijsten onderdeel uitmaakt van het cliëntenonderzoek.’

Feit is dat Houthoff behulpzaam is geweest bij de uitgifte van certificaten van aandelen, mede ten behoeve van Sberbank

Dus: hoe ‘zorgvuldig’ en ‘adequaat’ was Houthoffs onderzoek? En vond het plaats voorafgaand aan de werkzaamheden ten behoeve van de herstructurering van Agrokor? Hierover wil de deken geen vragen beantwoorden, verwijzend naar zijn geheimhoudingsplicht. Om dezelfde reden wil hij de naam van de door hem ingeschakelde deskundige niet prijsgeven. 

Dat Houthoff de compliance niet erg serieus nam, onthulde Follow the Money vorig jaar al. In oktober 2019 hield het bestuur zelfs rekening met een boete van vier miljoen euro van de Orde van Advocaten, schreef Het Financieele Dagblad. Een van de partners mailde in de zomer van dat jaar bezorgd: ‘De praktijkgroep Tax scoort extreem slecht bij de naleving van KYC. Op dit moment scoort Tax 35,61%, wat betekent dat er bijna 2 op de drie dossiers geen gecompleteerde KYC check kent. [..] Dat is om tal van redenen zorgwekkend, niet in de laatste plaats omdat Tax naar de aard der zaak de meest WWFT-gevoelige praktijk is. [..]’ 

In opdracht en onder verantwoordelijkheid van deken Evert-Jan Henrichs, is in de herfst van 2019 bij Houthoff onderzoek verricht naar naleving van de Wwft. Henrichs constateerde geen onregelmatigheden.

Zijn de sancties nageleefd?

Waren de werkzaamheden voor Sberbank verenigbaar met de Europese sancties?

Compliance officer Sonja Milovic zei in de hierboven geciteerde e-mail nadrukkelijk van wel. Ook deken Henrichs kwam tot die conclusie. Maar de juridische documentatie geeft reden daaraan te twijfelen. 

Feit is dat Houthoff in 2019 behulpzaam is geweest bij de uitgifte van certificaten van aandelen, mede ten behoeve van Sberbank, dat omstreeks 40 procent van die certificaten in handen kreeg. Dat blijkt uit statuten, opgesteld door Houthoff en gepasseerd door Paul de Vries en Barbara Nederhof, notarissen van het kantoor.

Artikel 5 van de sanctieverordening verbiedt het verlenen van ‘bijstand’ bij de ‘uitgifte’ van ‘overdraagbare effecten’, uitgegeven door een rechtspersoon of entiteit, handelend ‘namens of op aanwijzing van’ een gesanctioneerde partij. Het gaat er dus om of het werk van Houthoff is aan te merken als ‘bijstand bij de uitgifte van overdraagbare effecten’, ‘namens of op aanwijzing’ van Sberbank. Juist vanwege deze sanctie is de vraag of Sberbank een cliënt was zo prangend. 

Ook voor advocaten en notarissen

Duidelijk is in ieder geval dat juridische dienstverlening valt onder de sancties, bevestigen meerdere specialisten op dit terrein. Artikel 13 van de Verordening 833/2014 stelt dat de sancties van toepassing zijn op alle rechtspersonen en natuurlijke personen binnen de Europese Unie.

Mede ten behoeve van Sberbank maakte Houthoff het juridische raamwerk voor de uitgifte van certificaten van aandelen van de Fortenova Groep, het nieuwe bedrijf waarin Agrokor opging. Aan aandelen zijn twee soorten rechten verbonden: zeggenschapsrechten en economische rechten (recht op bijvoorbeeld dividend). Door het certificeren van aandelen kunnen de zeggenschapsrechten worden losgekoppeld. 

Als gevolg van die benoeming is Sberbank-bankier Sergei Volk de uiteindelijk belanghebbende van Fortenova

Bij certificering worden aandelen in een stichting geplaatst, die daarmee de zeggenschap verkrijgt over de aandelen – een gangbare constructie van beursgenoteerde vennootschappen. Deze stichting, ook wel een Stichting Administratiekantoor (STAK), geeft vervolgens certificaten van aandelen uit aan de oorspronkelijke aandeelhouder. 

Dit gebeurde op 1 april 2019, toen de stichting Fortenova – statutair ingericht door Houthoff – ruim 282 miljoen certificaten uitgaf. Dat was op de dag dat Sberbank-bankier Sergei Volk ten kantore van Houthoff werd benoemd tot bestuurder van Fortenova Topco, de holdingmaatschappij.

Als gevolg van die benoeming is hij aangeduid als ultimate beneficial owner – de uiteindelijke belanghebbende – blijkt uit een zogeheten UBO-uittreksel bij de Kamer van Koophandel. De andere bestuurders van de holding zijn trustmaatschappij TMF en een directeur van TMF, daar neergezet voor allerlei juridische en administratieve taken. Volk heeft het voor het zeggen. 

Overdraagbare effecten

Zijn deze certificaten ‘overdraagbare effecten’, zoals genoemd in artikel 5? 

In artikel 1 van de sanctieverordening zijn certificaten nadrukkelijk genoemd. Het zijn overdraagbare effecten als ze ‘verhandelbaar’ zijn op de ‘kapitaalmarkt’. 

Met het oog op de overdraagbaarheid van de certificaten heeft Fortenova speciale regels (‘Transfer Regulation’) laten opstellen. Deze maand nog kondigde een Kroatisch investeringsfonds aan Fortenova’s certificaten te verkopen. Ergo: er wordt in gehandeld. 

De Autoriteit Financiële Markten – niet belast met toezicht op advocaten – heeft de casus op verzoek van Follow the Money bestudeerd. De toezichthouder kan er niet specifiek op ingaan, maar de woordvoerder reageert in algemene zin: ‘Certificaten van aandelen van een bv kunnen in bepaalde gevallen als overdraagbare effecten in de zin van de sanctieverordening worden aangemerkt. Daarvoor is het niet nodig dat ze worden verhandeld op een beurs. Het gaat erom dat ze overdraagbaar zijn. Als er aantoonbaar handel is in zulke certificaten dan is dat een teken dat er een kapitaalmarkt voor is.’

Het is duidelijk dat ‘namens’ of ‘op aanwijzing van’ verwijst naar de in het UBO-register genoemde bestuurder

Tot slot is de vraag of de uitgifte van de certificaten is gedaan ‘handelend namens of op aanwijzing van’ Sberbank. Zoals hierboven vermeld, was de Kremlinbank met afstand de grootste schuldeiser en na de deal de grootste aandeelhouder met de meeste zeggenschap. 

Een afgevaardigde van Sberbank werd op de dag van de certificatenuitgifte bestuurder van de holdingmaatschappij, en ultimate beneficial owner. Alleen ten behoeve van Sberbank nam Houthoffs notaris in de statuten ook een zogeheten putoptie op – het recht om aandelen te verkopen tegen een zekere prijs. 

Advocaat Heleen over de Linden promoveert aan de Universiteit van Amsterdam op de sancties van 2014. Ze legt uit: ‘Een entiteit wordt altijd bestuurd door haar bestuurder. Wanneer wordt gesproken over “op aanwijzing van’’, dan wordt daarmee bedoeld het bestuur van de entiteit. Wanneer in het UBO-register de bestuurder staat genoteerd als UBO, dan is het duidelijk dat de woorden “namens” of “op aanwijzing van” terug te voeren zijn op de in het UBO-register genoemde bestuurder.’

Houthoff reageert: ‘Naleving van de sanctieregels is destijds en recent zorgvuldig getoetst. Houthoff verwijst naar het persbericht van de Amsterdamse deken, de toezichthouder op de advocatuur, van 4 april 2022. De deken is – met toegang tot het gehele dossier – ook tot de conclusie gekomen dat Houthoff de sanctieregels niet heeft overtreden.’