AFM lijkt niet door te bijten in derivatendossier

    De radicale u-bocht die de Autoriteit Financiële Markten vorige maand maakte in het mkb-derivatendossier, lijkt te verzanden. Dat blijkt uit een rondgang langs diverse betrokkenen. Daarmee dreigen banken en AFM de mkb'ers verder van zich te vervreemden en ligt escalatie via de rechter op de loer.

    Het nieuws sloeg vorige maand in als een bom. De banken waren naar eigen zeggen bijna klaar met het herbeoordelen van de verkoop van ruim 17.000 rentederivaten aan middelgrote en kleine ondernemers, toen de AFM de bankbestuurders op 3 december naar de AFM-kantoor aan de Vijzelstraat riep. De toezichthouder, die tot dan toe zijn goedkeurend stempel had gedrukt op het herbeoordelingsproces, maakte bekend dat de herbeoordelingen toch van onvoldoende kwaliteit waren. Een 'substantieel deel van de herbeoordelingen' moet opnieuw plaatsvinden, meldde de AFM in een persbericht. Een rustige kerstvakantie zit er dan niet meer in voor de AFM'ers: betrokken toezichthouders moeten tussen kerst en oud en nieuw doorwerken, zodat er op korte termijn meer duidelijkheid kan komen over hoe het verder moet met dit nu al jaren voortslepende dossier. De toezichthouders houden in de weken hierna twee gesprekken met advocaten en adviseurs die mkb'ers bijstaan.

    Deltaplan Derivaten

    De mkb-voorvechters hebben eindelijk het gevoel serieus te worden genomen: al tijden zeggen zij dat de herbeoordelingen ver onder de maat zijn en nu zegt de toezichthouder in een persbericht eindelijk hetzelfde. Zij gebruiken de gesprekken met de AFM dan ook om hun eigen suggesties op tafel te leggen, verwoord in onder meer een Deltaplan Derivaten. Een van hun suggesties is een algemene compensatieregeling voor mkb'ers, onder meer om te compenseren voor de renteverhogingen die banken hebben doorgevoerd, terwijl ondernemers juist dachten dat zij hun rente hadden vastgezet door middel van een rentederivaat. De schattingen van wat dat de banken kan kosten lopen uiteen, van honderden miljoenen, tot enkele miljarden euro's.
    'Was dit het nou?'
    De mkb-voorvechters houden uiteenlopende gevoelens over aan de gesprekken met de AFM. De een gaat weg met het idee dat de AFM na jaren doormodderen nu eindelijk eens wil doorpakken. Twee andere gesprekspartners daarentegen staan na afloop van de AFM-gesprekken buiten en kijken elkaar aan: 'was dit het nou?' De toezichtteams van de AFM lijken grotendeels vernieuwd, maar informatieoverdracht lijkt nauwelijks te hebben plaatsgevonden, er worden vragen gesteld waarop het antwoord al twee jaar duidelijk is. Informatie inwinnen, in plaats van doorpakken, dat is het gevoel dat zij overhouden aan het gesprek met de AFM. Vrijwel geen enkele partij in het derivatendossier wil on the record iets zeggen over de gesprekken die nu plaats vinden, omdat de AFM nog geen besluiten heeft genomen. Niemand wil vooruitlopen op die uitkomsten, of wil andere betrokkenen vroegtijdig tegen de schenen schoppen: de banken niet, de AFM niet en de advocaten en adviseurs van de ondernemers niet. Zelfs over de datum waarop de AFM met een update komt, wil niemand formeel iets zeggen. Wel klinkt uit diverse hoeken het vermoeden dat de AFM volgende week of de week daarna de stilte zal doorbreken.

    Banken moeten huiswerk maken

    Maar de verwachtingen dat de AFM dan met een 'revolutionaire' mededeling komt, worden van diverse kanten getemperd. Hoewel de toezichthouder in december bekend maakte te hebben gefaald en tegelijkertijd beterschap beloofde, lijkt een radicale breuk met het verleden niet voor de hand te liggen. De gesprekken van de toezichthouder met de banken spelen zich vooral af op technisch niveau, zo zeggen bronnen; die gaan over de vraag: waarom leidt de constatering dat 'X' is foutgegaan bij bank A wel tot een compensatie voor de mkb'er en bij bank B niet? Het ziet er volgens diverse bronnen naar uit dat de AFM elke bank individueel huiswerk mee gaat geven, waarbij de herbeoordeling deels overgedaan moet worden. Wat de bank precies moet herstellen, verschilt per bank: iedere bank heeft immers andere fouten gemaakt. Met wat reparaties hier en daar kan het herbeoordelingencircus dan verder trekken. Tot grote ontevredenheid van de mkb-advocaten en -adviseurs, die meer fundamentele kritiek hebben op de herbeoordelingen. Zo wordt bijvoorbeeld de vraag: 'was dit indertijd wel een goed product voor de ondernemer?' niet gesteld en ontbreekt in veel gevallen de benodigde documentatie voor een goede reconstructie. Liever zien zij overkoepelende afspraken of AFM-dictaten, zoals de plicht om alle renteverhogingen terug te betalen.
    probleem zou nog niet op bordje van hoogste bestuurders zijn beland
    Maar daar ziet het niet naar uit, al was het maar omdat de derivatenkwestie volgens bronnen nog niet op het bordje is beland van de allerhoogste betrokkenen. Alleen de AFM heeft de kwestie naar bestuursniveau getild, daar is de vorig jaar aangetreden Femke de Vries de verantwoordelijke persoon. Maar het ministerie van Financiën ontkent dat het zich bemoeit met het dossier. En zegt het aangekondigde interne onderzoek door de Raad van Toezicht van de AFM af te wachten. Vorig jaar bleek dat het ministerie juist een grote rol speelde in het doordrukken van een onafhankelijk klachteninstituut voor derivaten, het Kifid, terwijl banken en mkb-organisaties daar niet zo op zaten te wachten. En niet alleen minister Dijsselbloem is afwezig, ook de Nederlandse Vereniging van Banken (voorman Chris Buijink is op vakantie aan de andere kant van de wereld) en individuele bankbestuurders zouden niet aan tafel zitten, terwijl die partijen wel nodig zijn voor een algemene compensatieregeling. https://twitter.com/chrisbuijink/status/682768223113211905

    Moeten banken werk van 100 man in de prullenbak gooien?

    Het grote wachten is dus op waar de AFM mee komt. Niet alleen van mkb-kant wordt daar met enig wantrouwen naar uitgekeken, ook de banken worden langzaamaan ongeduldig. Eind november kondigden Chris Buijink en ING-topman Ralph Hamers nog aan dat de prioriteit lag bij het snel afronden van de herbeoordelingen, terwijl een maand later de AFM plots het vloerkleed onder diezelfde herbeoordelingen vandaan trok. Dat was niet alleen een publicitair probleem voor de banken, maar ook veel tijd en moeite is mogelijk voor niets geweest.
    Een deel van het derivatenteam van de AFM komt van de banken, of is naar de banken overgestapt
    De herbeoordelingen hielden bij de grote banken gemakkelijk honderd man per bank aan het werk; vaak werden er externen bijgehaald om voldoende mankracht bij elkaar te krijgen. Kan al dat werk de prullenbak in? En wat moet er met die herbeoordelaars gebeuren? De banken dachten hen na 1 januari niet meer nodig te hebben, maar moeten nu de mededeling van de AFM afwachten om te weten of ze hen niet toch langer vast moeten houden. Banken proberen dan ook zo veel mogelijk van de herbeoordelingen te redden, een pad waar de AFM dus ook wel wat voor lijkt te voelen. Volgens sceptici is dat onder meer omdat de AFM te dicht bij de banken staat: een deel van het derivatenteam van de AFM is afkomstig van de banken, of is tussentijds naar een bank overgestapt.

    Dijsselbloem naar de Kamer

    De vraag is alleen hoever de toezichthouder mee kan gaan met de banken in het redden van de herbeoordelingen, zonder zelf nog verder in de problemen te komen. De draai van 180 graden van de AFM begin december heeft verwachtingen gewekt en minister Dijsselbloem moet zich waarschijnlijk op korte termijn in de Tweede Kamer verantwoorden voor de derivatenpuinhoop. Wil hij daar geen flater slaan, dan zal hij de Kamer een mooi pakket maatregelen van de AFM moeten voorschotelen.
    Ook de advocaten en adviseurs van mkb'ers beginnen het geduld met de AFM kwijt te raken
    Ook het geduld van advocaten en adviseurs van mkb'ers met de AFM begint langzamerhand op te raken. Twee jaar geleden verenigden vijf van hen zich in het Kenniscentrum Rentederivaten. Een van hun eerste voorstellen was om een onafhankelijk en laagdrempelig klachteninstituut op te richten. Ze waren graag bereid om mee te denken met de AFM, het ministerie en Kamerleden om dat tot stand te brengen, en om andere zaken te bespreken. Uiteindelijk werd na een lobbystrijd met de NVB die taak toebedeeld aan het Kifid. Maar veel mkb’ers waren daarvoor bij voorbaat uitgesloten en veel KCR-leden raakten daardoor teleurgesteld in het polderen.

    Van polderen naar confrontatie

    Een jaar na oprichting, heeft het Kifid nog steeds geen enkele uitspraak gedaan. Twee van de vijf KCR-leden lijken nu het pad van de compromissen te hebben ingeruild voor het pad van de confrontatie. Zij staan nu de stichting Renteswapschadeclaim bij, die de banken in collectieve procedures wil aanpakken. De stichting van Pieter Lijesen staat vele honderden ondernemers bij en heeft in december ook gedreigd de AFM voor de rechter te dagen als de toezichthouder niet nog verder afstand neemt van zijn eerdere beoordeling van de mkb-derivaten. De reputatie van de AFM heeft vorige maand een behoorlijke knauw gekregen door de mededeling dat het eigen toezicht op het herbeoordelen steken heeft laten vallen, al klinkt er ook bewondering door voor het feit dat de AFM eigen fouten durft te erkennen. Nu is de AFM aan het opkrabbelen en probeert met alle macht om grip op de situatie te krijgen. Maar terwijl de toezichthouder zich vorige maand distantieerde van de herbeoordelingen, proberen de banken nu om de toezichthouder juist weer terug te krijgen op het rechte pad van de herbeoordelingen. Hoe meer de banken hun zin krijgen, hoe groter de kans wordt dat de mkb'ers zich weinig gelegen laten liggen aan de herbeoordelingen en de juridische confrontatie aangaan, al dan niet met collectieve claims. De rechters hebben ondernemers vorig jaar al diverse malen in het gelijk gesteld en de voor ondernemers gunstige jurisprudentie stapelt zich op, dus het is de vraag of de banken op de lange termijn winnen als de AFM hen binnenkort met fluwelen handschoenen aanpakt.
    Over de auteur

    Joris Heijn

    Joris Heijn (1985) studeerde Internationale Betrekkingen in Groningen, maar wilde eigenlijk liever journalist worden. Deed da...

    Lees meer

    Volg deze auteur

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid
    Verbeteringen of aanvullingen?   Tip de auteur Annuleren