Derivaten in het MKB

FTM verdiept zich sinds 2013 de wijze waarop grote banken in Nederland vele duizenden ondernemers in het MKB met rentederivaten opzadelde. Complexe financiële producten waarvan MKB’ers niet begrepen wat voor schadelijke uitwerking ze konden hebben. Dat had voor vele ondernemers desastreuze gevolgen. FTM drong door tot de kleinste details van deze grote misstand in de financiële sector. De serie artikelen vormt ook het langst lopende dossier op FTM. Lees meer

FTM zat meer dan 3 jaar de banken op de hielen en er ligt nu een oplossing.

Banken verkochten derivaten niet alleen aan woningcorporaties als Vestia, maar ook op grote schaal aan kleine ondernemers waarvan iedereen wist dat zij een verwaarloosbare kennis hadden van complexe financiële producten. Wilden die ondernemers uit het MKB opeens zo graag derivaten als renteswaps afnemen? Nee, ze werden daar in vele gevallen toe gedwongen. Geen renteswap, geen lening, zo luidde een voornaam verkoopargument van de bankiers. Langzaam beginnen de nadelige gevolgen van deze verkooppraktijken duidelijk te worden. De rentederivaten blijken voor duizenden ondernemers het equivalent van wat de woekerpolis ooit voor consumenten waren. De grote vraag is: wat nu? Worden de banken tot de verantwoording geroepen of wordt het probleem vooruit geschoven en moeten benadeelde MKB'ers - net als woekerpolis-slachtoffers - eindeloos wachten op een halfbakken oplossing of zal de rechtspraak een vroegtijdig vonnis vellen? FTM volgt sinds 2013 deze kwestie op de voet en dringt door tot de voornaamste details. Het dossier en de lezers en experts die er in de afgelopen jaren hun bijdrage aan leverden, vormt een rijke bron aan kennis.

76 Artikelen

AFM kritisch over verkoop van rentederivaten aan MKB

Het advies van banken aan het MKB bij de verkoop van rentederivaten was vaak onder de maat, blijkt uit onderzoek van de Autoriteit Financiële Markten. Harman Korte, directielid van AFM: 'Er was te weinig aandacht voor de nadelen, de risico's.'

Vele duizenden ondernemers hebben een renteswap (zie uitleg onderaan) bij hun lening. En dat leidt tot flinke financiële problemen. Want van de onderliggende lening kun je wel afkomen, van de renteswap niet – tenzij je een (grote) afkoopsom betaalt. Oorzaak is de sterk gedaalde rente waardoor veel swaps een 'negatieve waarde' hebben. Banken hebben ondernemers vaak onvoldoende voorgelicht over de risico's van rentederivaten, schreef FTM al eerder. De autoriteit Financiële Markten concludeert dat vandaag ook in een verkennend onderzoek, dat vanwege de ernst van de problematiek een vervolg krijgt. Directielid Harman Korte licht de resultaten van het onderzoek toe.   U concludeert dat de dienstverlening van banken voor 'verbetering vatbaar' is. Is dat niet wat zacht uitgedrukt? De advisering over de risico's van derivaten was vaak volstrekt beneden de maat. 'Het was lastig te reconstrueren was er precies gebeurd is. De dossiers bij banken waren in veel gevallen onvolledig. In de dossiers die er wel waren, zagen we dat de informatievoorziening aan klanten onvoldoende evenwichtig was. Er is wel aandacht geschonken aan de voordelen van derivaten, maar ondergeschikt aandacht voor de nadelen, de risico's van het instrument. Dat moet dus anders. Bovendien was het uit dossiers lastig op te maken welk type dienstverlening heeft plaatsgevonden. Was het alleen verkoop of ook advies? Dat is van wezenlijk belang voor de klant. Als de klant weet dat hij geen advies krijgt, dan moet zijn eigen afweging maken. Is er wel sprake van advies, dan heeft de bank een grotere zorgplicht.' In de praktijk was er toch bijna altijd sprake van advies? De accountmanager van de bank kwam toch uitleggen aan de ondernemer waarom hij een renteswap moest nemen? 'Lastige is dat in de kleine lettertjes van de documenten staat: er is geen adviesverlening. Maar door de manier hoe de bank optreedt, kan de klant wel de indruk krijgen dat er advies gegeven wordt. Dat komt ook omdat de persoon die de renteswap verkoopt, vaak dezelfde persoon is die wel advies geeft over andere producten. Als je naar de dossiers kijkt is het niet duidelijk hoe de swaps verkocht zijn.' Wat moet de ondernemer met zo'n conclusie? Als die een probleem heeft, moet hij aantonen dat hij wel degelijk onder de maat is geadviseerd. 'De ondernemer zal in eerste instantie naar de bank toe moeten stappen.' Grootste probleem van renteswaps is de negatieve waarde, waardoor ondernemers alleen van swaps af kunnen tegen hoge afkoopkosten. Waarom benoemt de AFM dat probleem nauwelijks? 'Wij hebben ons gericht op de manier waarop de klant wordt behandeld bij de aanschaf van het product. Maar ook over afkoopkosten moet de klant vooraf goed en evenwichtig geïnformeerd worden. Daarover hebben we zoals gezegd wel iets opgemerkt.”
'Ook over afkoopkosten moet de klant vooraf goed en evenwichtig geïnformeerd worden'
In Groot-Brittannië is er een flinke affaire ontstaan over wanpraktijken bij de verkoop van rentederivaten aan het mkb. De Britse financieel toezichthouder FSA heeft hard ingegrepen, waarna banken meer dan twee miljard pond opzij hebben gezet om gedupeerden te compenseren. Gaat het die kant ook op in Nederland? 'Ik durf daar geen voorspelling over te doen. Het zal ervan afhangen hoe de ondernemers zelf optreden, of ze naar de bank toestappen. En het hang af van hoe de bank daarmee omgaat.' Hoeveel rentederivaten zijn er nu verkocht aan het mkb? 'Wij hebben geen onderzoek gedaan naar de omvang van de contracten. Dit onderzoek richtte zich op de vraag: hoe zit de dienstverlening van banken aan professionele klanten in elkaar?' Maar de AFM spreekt allerlei partijen, inclusief de banken. U heeft toch wel een beeld van de hoeveelheid derivaten die verkocht zijn? 'Natuurlijk is het zo dat als wij het beeld zouden hebben dat derivaten slechts bij uitzondering verkocht zijn, dat dan de relevantie van het onderzoek minder groot is. Wat ons betreft is de drempel wel gehaald om hier onderzoek naar te doen.' De FSA heeft banken gedwongen tot openheid over de derivatenportefeuille. De AFM wacht liever af? 'De FSA heeft andere bevoegdheden dan wij.' U kunt niet aan ABN Amro vragen hoeveel swaps verkocht zijn? 'Wij hebben wel de bevoegdheid om dat op te vragen. Maar we hebben niet de bevoegdheid om instellingsspecifieke informatie publiek te maken.'

U heeft dus de bevoegdheid en toch vraagt u niet hoeveel swaps die banken verkocht hebben? 'Klopt. De focus van ons onderzoek was anders.'

Misschien tijd voor een nieuwe focus dan. Dan weten we wat de omvang van het probleem is. 'Ik weet niet zo goed welke stappen we verder met die informatie zouden zetten. Ook al weten we hoeveel contracten er zijn, dan weten we nog niet de omvang van het probleem. Waar het echt omgaat is het perspectief van de ondernemer. Wat is er zijn situatie aan de hand en hoe kan hij het oplossen?'

Wat is een renteswap? Een renteswap is een rentederivaat waarbij de klant zijn variabele (Euribor-) rente op zijn lening “ruilt” tegen een vaste rente met de bank. De bank “betaalt” Euribor-rente aan de klant, die op zijn beurt de vaste rente aan de bank betaalt. Zo beschermt de onderneming zich tegen een stijging van de Euribor. Want als die stijgt tot boven het niveau van de afgesproken vaste rente (“swaprente”) komt dat voor rekening en risico van de bank. De swap is voor de klant dus alleen gunstig zolang Euribor hoger ligt dan de vaste swaprente. Als Euribor lager is dan de swaprente, betaalt de leningnemer immers meer dan hij zou hebben betaald zonder swap. Door de financiële crisis is de variabele rente gedaald tot ver onder het niveau van de vaste swaprente van swaps die voor de crisis zijn verkocht. Die hebben een “negatieve waarde” voor de klant. Bij vervroegde aflossing van de lening komt de klant niet zonder (hoge) afkoopkosten af van het product. De bank rekent namelijk het verschil tussen Euribor en vaste rente voor de resterende duur van de renteswap door aan de klant. De rente-opslagen (risico-opslag en liquiditeitsopslag) blijven variabel en kunnen door de bank steeds gewijzigd worden.