Wie betaalt? En wie bepaalt? FTM zoekt uit hoe de politieke worst écht gedraaid wordt. Lees meer

Leven we in een lobbycratie of is lobbyen een wezenlijk element van een gezonde democratie? Zeker is dat de lobbywereld wordt gezien als een zeer invloedrijke factor in ons politiek bestel, maar beschrijvingen van die wereld komen doorgaans niet verder dan het woord ‘schimmig’. Follow the Money wil daar verandering in brengen en duikt de lobbywereld in om te zien hoe de worst écht gedraaid wordt.

136 artikelen

Beeld © Rosa Snijders

Als het aan de politiek ligt, zuipen we lekker door

Accijnsverhoging wordt wereldwijd gezien als een effectieve maatregel om problematisch alcoholgebruik tegen te gaan. In Nederland mag de alcoholindustrie echter meepraten over het alcoholpreventiebeleid en is het onderwerp accijns taboe. Het kabinet kan accijnsverhoging ook via wetgeving regelen, maar heeft daar geen structurele plannen voor. Een meerderheid in de Tweede Kamer wil de alcoholkraan juist verder open draaien.

0:00
Dit stuk in 1 minuut
  • In de conceptversie van het Nationaal Preventieakkoord is sprake van indexatie van de accijns op alcohol buiten het akkoord om. In de definitieve tekst komt het woord accijns niet meer voor; voor de industrie was dit een breekpunt.
  • De alcoholindustrie probeert beleidsmakers klem te zetten en dreigt zich niet aan het preventieakkoord ‘gebonden te voelen’ indien er extra maatregelen, zoals accijnsverhoging, worden genomen buiten het akkoord om.
  • De regeringspartijen willen de alcoholkraan juist verder opendraaien, wat indruist tegen de afspraken uit het preventieakkoord.
Lees verder

‘De patiënten die binnenkomen op de alcoholpoli zijn vaak heel jong, maar 13 of 14 jaar. Ze plassen en poepen in hun broek en krijgen een luier aan omdat ze zichzelf anders helemaal bevuilen. Meestal zijn ze bewusteloos en kunnen ze niets meer. Ze moeten vaak braken. Als ze dan niet in de goede positie liggen ademen ze het braaksel in en dat is ontzettend schadelijk. Daar kunnen ze langdurige longproblemen aan overhouden. Als ze het al overleven.’ Dat vertelt arts van de spoedeisende hulp Robert Knotter in een video over de alcoholpoli van het Reinier de Graaf Gasthuis in Delft. Het is de keerzijde van het beeld dat bier plezier is.

In 2003 waren Nederlandse jongeren nog de zuipschuiten van Europa. Dat is sindsdien wat afgevlakt. In Europa zijn Nederlandse jongeren momenteel middenmoter, maar vooral het binge drinken wil maar niet minder worden. Iedereen is het erover eens dat comazuipen onder de jeugd moet stoppen, dat alcoholgebruik onder zwangeren moet worden tegengegaan en dat problematisch alcoholgebruik in het algemeen moet worden teruggedrongen. Maar hoe doen we dat?

Drie knoppen

Bij alcoholpreventiebeleid zijn er, naast voorlichtingscampagnes, een aantal knoppen om aan te draaien. De belangrijkste zijn prijs, beschikbaarheid en marketing. Maak je alcohol (veel) duurder, dan is het minder aantrekkelijk voor bijvoorbeeld jongeren. Beschikbaarheid is ook een knop: als alcohol niet in de supermarkt verkrijgbaar is, is het veel lastiger om het te kopen en leidt dit tot minder probleemdrinken. De derde knop is marketing. Nu er reclame mag worden gemaakt voor online gokken, vallen die ineens op. Maar voor alcohol bestaan die reclames al jaren.

Een van de afspraken is dat binge drinken onder de jeugd in 2040 met 30 tot 40 procent moet zijn afgenomen

Met het uitgangspunt dat aan deze knoppen draaien nodig is om problematisch alcoholgebruik aan te pakken, zijn 31 partijen aangeschoven aan de zogeheten alcoholtafel. Vertegenwoordigers van de alcoholindustrie en gezondheidsorganisaties hebben een half jaar met elkaar onderhandeld over het deelakkoord ‘problematisch alcoholgebruik’, onderdeel van het Nationaal Preventieakkoord dat op 23 november 2018 is ondertekend door 70 partijen. 

Een van de afspraken in dat deelakkoord is dat binge drinken onder de jeugd in 2040 met 30 tot 40 procent moet zijn afgenomen. Ook moet zwaar en overmatig drinken dan zijn teruggedrongen met 40 procent en alcoholgebruik onder zwangeren zijn gehalveerd. De doelstellingen zijn ambitieus, maar desondanks wordt er eigenlijk weinig tot niet aan die drie knoppen gedraaid.

Halve maatregelen

De inkt van het preventieakkoord was nog niet droog toen het RIVM vaststelde dat het te mager was. ‘Het pakket aan voorgestelde acties en maatregelen is onvoldoende om de ambities te realiseren’, schreef het RIVM in een quickscan van november 2018. Het constateert dat bewezen effectieve maatregelen zoals accijnsverhoging en beperking van beschikbaarheid niet worden ingezet om de doelen te halen. Hoe komt dat?

De alcoholindustrie is tegenstander van accijnsverhoging. Ook verzet zij zich tegen inperking van alcoholreclame

Een van de factoren was dat de alcoholindustrie zwaar tegenstander was van accijnsverhoging. Ook verzetten alcoholproducenten en -verkopers zich tegen inperking van alcoholreclame. Ze vreesden omzetdaling. En de belangen van die industrie zijn groot. In de horeca wordt naar schatting 5,5 miljard euro per jaar besteed aan alcohol en aan consumptieve bestedingen ging in 2019 nog eens  3,9 miljard euro om.

Een andere factor waarom effectieve maatregelen impopulair zijn, is dat drinken in Nederland heel gewoon is. Nederlanders drinken 112 dagen per jaar alcohol en worden daarin wereldwijd alleen verslagen door Frankrijk en Nieuw-Zeeland. Ook de politiek vindt alcoholgebruik heel normaal. Zo staat de VVD bekend om de gezellige borrels en het partijstandpunt is dat volwassenen zelf de keuzes in hun leven mogen maken.

Miljoenen mensen drinken teveel

Maar er zijn veel excessen. Momenteel sterven jaarlijks bijna 2000 mensen aan de gevolgen van alcohol, en bij nog eens 7500 overlijdens is alcohol een factor. In 2016 dronk 8,8 procent van de volwassenen ‘overmatig’ en nog eens 8,5 procent ‘zwaar’. Opgeteld zijn dat 2,9 miljoen Nederlanders: bepaald geen klein bier.

In het vorige regeerakkoord is besloten iets te doen tegen problematisch drinken. Om draagvlak te creëren, werd begin 2018 de alcoholtafel opgezet waarbij maatschappelijke organisaties een gezamenlijk deelakkoord problematisch alcoholgebruik zouden opstellen, onderdeel van het Nationaal Preventieakkoord. De ChristenUnie en het CDA hadden alcoholpreventiebeleid in het regeerakkoord gelobbyd, maar moesten in ruil daarvoor wel accepteren dat ook de industrie mocht meepraten.

De belangrijkste deelnemers aan de alcoholtafel
  • Wim van Dalen is directeur van de stichting Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid STAP en een warm pleitbezorger van een effectief alcoholbeleid. Sommige deelnemers aan de alcoholtafel vinden dat Van Dalen niet drinken te veel tot een doel op zich maakt.
  • Peter de Wolf is directeur van de stichting Verantwoorde Alcoholconsumptie (STIVA) en het bekendste gezicht van de alcoholindustrie. STIVA is een samenwerkingsverband tussen Nederlandse producenten en importeurs van bier, wijn en gedistilleerde dranken. STIVA voert de Reclamecode voor Alcoholhoudende Dranken (RVA) uit en zit achter campagnes als ‘Geniet, maar drink met mate’. De STIVA benadrukt graag wat er al goed gaat.
  • De Nederlandse Brouwers waren een veel gehoorde stem aan alcoholtafel toen het preventieakkoord werd opgesteld. Wim van STAP botste veelvuldig met Cees-Jan Adema van de Nederlandse Brouwers, inmiddels opgevolgd door Lucie Wigboldus.
  • Floor van Bakkum is manager preventie bij verslavingskliniek Jellinek. Aan de alcoholtafel voert zij ook het woord namens de belangrijkste verslavingsklinieken in Nederland. VKN zit meestal op dezelfde lijn als STAP.
  • Eus Peters van de Vereniging Drankenhandel Nederland is directeur van de organisatie van ketenslijterijen Dirck III, Gall & Gall en Mitra. In totaal gaat het om 750 vestigingen. Peters wijst er graag op dat de bij VDN aangesloten slijters al op 88 procent naleving van de leeftijdscontrole zitten (dat moet naar 100 procent).
  • Ninette van Hasselt is hoofd van het Expertisecentrum Alcohol en Drugspreventie van het Trimbos-instituut, een onafhankelijk kennisinstituut. Gezondheidsorganisaties vinden het Trimbos soms niet fel genoeg, terwijl de alcoholindustrie juist vindt dat het instituut partij kiest voor de gezondheidsorganisaties.
  • Petra de Boevere is voorzitter van de belangenvereniging van zelfstandige slijters, de Koninklijke SlijtersUnie (KSU). Ze heeft een slijterij in het Zeeuwse Sluis, en volgde Ron Andes op, een internationale wijnmakelaar die opereert onder de naam Flying Wine Buyer. 
  • Bart Takkenberg is Maag-Darm-Leverarts bij het Amsterdam UMC, en schoof in december 2021 aan bij de alcoholtafel. Volgens STAP mist Nederland een arts die zich inzet tegen alcoholgebruik, zoals longarts Wanda de Kanter van de strijd tegen roken haar levenswerk heeft gemaakt. Takkenberg ziet zichzelf niet in die rol en is niet van plan om te gaan procederen tegen de alcoholindustrie.
Lees verder Inklappen

De Stichting Verantwoorde Alcoholconsumptie (STIVA), de belangrijkste lobbyclub voor alcoholproducenten, schreef bij haar aanmelding al dat de uitkomsten van de alcoholtafel leidend dienen te zijn voor alcoholbeleid voor de lange termijn: ‘geen nieuwe majeure wijzigingen buiten de deeltafel om’. De bijdrage van STIVA beperkt zich vooral tot voorlichting. Zo probeert de industrie echt effectieve maatregelen tegen te houden.

Aan het einde van de onderhandelingen kwam STIVA zelfs met een dreigement: als er tijdens de looptijd van het preventieakkoord tot 2040 een accijnsverhoging komt, vervalt daarmee automatisch de steun van de alcoholsector aan het preventieakkoord, zo liet STIVA de andere deelnemers eind augustus weten. Beleidsmakers zitten daarmee klem tussen een akkoord met weinig effectieve maatregelen en de mogelijkheid om via wetgeving alsnog in te grijpen.

Peter de Wolf, directeur van STIVA, zegt daarover: ‘Toen VWS een accijnsverhoging in de tekst wilde opnemen, kregen wij het gevoel dat we huiswerk aan het maken waren voor het examen en de eerste onvoldoende al te pakken hadden. Wij moeten het ook aan onze achterban verkopen en dat is niet haalbaar voor ons. We snappen dat er ooit een accijnsverhoging komt, of andere maatregelen die we als vervelend ervaren. Als het zover is, dan maken we de afweging welke waarde het preventieakkoord voor ons heeft en onze aanwezigheid daarbij.’

Waarom is alcoholpreventiebeleid nodig?
  • In 2016 zijn wereldwijd volgens de WHO meer dan 3 miljoen mensen overleden aan de gevolgen van alcoholmisbruik
  • Alcoholconsumptie kost de maatschappij 2,3 tot 4,2 miljard euro per jaar, zo heeft het RIVM berekend in een kosten- en batenanalyse. Overigens is er wel kritiek op het rapport van het RIVM: de baten worden mogelijk met miljarden onderschat.
  • Wereldwijd wordt 5,5 procent van alle gevallen van kanker veroorzaakt door het drinken van alcohol.
  • Er is overtuigend bewijs dat alcohol drinken het risico verhoogt op kanker in de mond, de keelholte, het strottenhoofd, de slokdarm, de dikke darm/endeldarm, de lever en de borst.
  • Alcohol verhoogt het risico op een miskraam, vroeggeboorte of een laag geboortegewicht.
  • Er zijn aanwijzingen dat de hersenstructuur zich afwijkend ontwikkelt bij jongeren die drinken.
  • In Nederland is 26 tot 43 procent van het gerapporteerde geweld alcoholgerelateerd.
Lees verder Inklappen

Best buys

Dat er geen indexering van accijns in de maatregelen zat, was voor gezondheidsorganisaties Stichting Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid (STAP) en Verslavingskunde Nederland (VKN) juist reden om het akkoord niet te willen ondertekenen. Deze partijen pleiten al sinds jaar en dag voor de Best buys, de drie eerder beschreven knoppen. Het zijn bewezen en kosteneffectieve maatregelen die worden voorgeschreven door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO).

De WHO stelt dat prijsverhogingen wel degelijk helpen om alcoholmisbruik onder jongeren tegen te gaan

Eus Peters van de Vereniging Drankenhandel Nederland (VDN) noemt de Best buys tegenover FTM ‘een grammofoonplaat van de vorige eeuw’. Maar we hebben het hier over aanbevelingen van de WHO uit 2017 die steeds worden gestaafd met nieuw onderzoek. Vorig jaar zijn de geadviseerde maatregelen nog tegen het licht gehouden, en uit dat rapport bleek dat iedere dollar die wordt geïnvesteerd in alcoholpreventie 8,32 dollar oplevert.

De Best buys zouden volgens Peters het gebruik bij jongeren en zwangeren niet doen afnemen. Het klopt dat jongeren vooral aan alcohol komen via oudere vrienden en hun ouders, maar de WHO stelt dat prijsverhogingen wel degelijk helpen om alcoholmisbruik onder jongeren tegen te gaan: ‘Jonge mensen zijn gevoelig voor alcoholprijzen en hogere prijzen resulteren in een afname van de consumptie’, schrijft de WHO.

Uiteindelijk hebben alle deelnemers in 2018 hun handtekening onder een preventieakkoord gezet waarin geen van de Best buys zijn opgenomen. Buiten het akkoord om is er wel een nieuwe Alcoholwet gekomen, die op 1 juli 2021 is ingegaan. Daarin is een verbod op prijsacties van meer dan 25 procent opgenomen; eerder waren kortingen tot 50 procent toegestaan. Ook is het nu strafbaar wanneer volwassenen alcohol doorgeven aan een minderjarige in een publieke ruimte (wederverstrekking). Verder moeten mensen die online alcohol bestellen hun leeftijd invullen en wordt de leeftijd bij bezorging gecontroleerd.

Meer maatregelen nodig

Uit de stand van zaken van juli 2020 door het RIVM, blijkt dat zwaar en overmatig drinken in 2019 en 2020 een beetje is afgenomen. Over drankgebruik bij zwangeren waren nog geen cijfers beschikbaar, en de doelen om drankgebruik bij jongeren in 2040 te verminderen zijn nog mijlenver weg. In 2019 bleek 18,5 procent van de jongeren in de afgelopen maand aan binge drinken te hebben gedaan, terwijl het doel is om dat tot 7 procent te beperken in 2040. Daarnaast mag in 2040 volgens de doelstelling hooguit een kwart van de jongeren ooit alcohol hebben gedronken; dat cijfer lag in 2019 op 46,6 procent.

Onderzoek van het RIVM laat zien dat zwaar en overmatig drinken afneemt bij een minimum-eenheidsprijs

Voormalig staatssecretaris Paul Blokhuis noemt de resultaten onder jongeren in een Kamerbrief teleurstellend en heeft het RIVM opdracht gegeven om te onderzoeken of het invoeren van een minimum-eenheidsprijs voor alcohol zou helpen om de doelen in 2040 alsnog te halen. Uit het RIVM-onderzoek blijkt dat zwaar en overmatig drinken hierdoor afneemt, evenals alcoholgerelateerde problemen. Deze maatregel zou de alcoholindustrie bovendien niet tot nauwelijks omzet kosten, in tegenstelling tot een algemene accijnsverhoging.

Kabinet voorstander van meer beschikbaarheid

Het RIVM heeft daarnaast een inventarisatie gemaakt van maatregelen die volgens experts de meeste impact hebben. Daar horen ook prijsmaatregelen bij, zoals accijnsverhoging en de invoering van een minimum-eenheidsprijs voor alcohol. De inventarisatie van het RIVM was in april 2021 klaar, maar toen was het kabinet demissionair.

Half december was er eindelijk een coalitieakkoord waarin staat dat de regeringspartijen door willen met de overlegtafels. Het bevat echter een zinnetje wat voorvechters tegen alcoholmisbruik tegen de borst stuit: ‘We staan mengformules toe door het reguleren van “blurring” in winkelgebieden op een verantwoorde manier, waarbij we streng toezien op alcoholmisbruik.’ In de volksmond staat blurring bekend als een ‘wijntje bij de kapper’.

Over blurring is aan de alcoholtafel veelvuldig gesproken. De tegenstellingen waren groot, maar uiteindelijk spraken alle deelnemers zich uit voor een verbod. De voetnoot over het blurringverbod verdween echter twee dagen voor de ondertekening uit het preventieakkoord, onder druk van de regeringspartijen. Het was voor Koninklijke Horeca Nederland (KHN) reden om onder voorbehoud te tekenen. Als de invoering van blurring schadelijke gevolgen zou hebben voor de horeca, zou KHN zijn steun aan het akkoord intrekken.


Wim van Dalen, STAP

"Hoe kun je de doelen in het preventieakkoord bereiken als je de alcoholkraan openzet?"

De verwachting is dat de beschikbaarheid van alcohol toeneemt door blurring. Momenteel zijn er 55.000 tot 70.000 verkooppunten voor alcohol. Als de barbier straks een pilsje mag tappen, komen er potentieel 100.000 verstrekkingspunten bij. Een onderzoek uit mei 2019 acht het aannemelijk dat door blurring gezondheidsschade toeneemt, dat blurring ongunstig is voor de verkeersveiligheid en dat blurring extra handhavingscapaciteit vergt, terwijl die al beperkt is.

Verbazing over blurring

Wim van Dalen van STAP is verbijsterd dat blurring in het coalitieakkoord staat. ‘Hoe kun je de doelen in het preventieakkoord bereiken als je de alcoholkraan openzet? Al die afspraken worden daarmee gebakken lucht’, schrijft STAP meteen in een persbericht. Samen met andere gezondheidsorganisaties, verenigd in de nieuwe club Alliantie Alcoholbeleid Nederland (AAN), deed STAP een oproep aan het kabinet om blurring te schrappen.

Ook de alcoholindustrie fronste de wenkbrauwen over de wens van de regering. Petra de Boevere, voorzitter van de Koninklijke SlijtersUnie (KSU), beschouwt de invoering van blurring als het failliet van het akkoord. ‘Als het wetsvoorstel voor blurring erdoor komt, dan zegt de overheid het preventieakkoord in feite zelf op.’ Toch is het voor de KSU niet direct reden om de alcoholtafel te verlaten, want De Boevere denkt dat de slijters meer invloed hebben door bij het overleg te blijven.

Het Trimbos-instituut kwam in januari met een statement ondertekend door 29 hoogleraren, die stellen dat blurring het preventieakkoord ondermijnt. Die wat meer activistische rol van het instituut is nieuw. Als onafhankelijk onderzoeksinstituut was het Trimbos vooral gewend wetenschappelijke onderzoeken naar de Tweede Kamer te sturen, in de hoop dat de feiten voor zich spraken.

Ninette van Hasselt zat namens het Trimbos-instituut aan de alcoholtafel en vindt het ‘ontluisterend’ wat ze daar meemaakte. ‘Wat ik zag was een ongelijk speelveld. Wij zijn onderzoekers en hebben geen mensen in dienst om te lobbyen. We waren er niet op voorbereid dat de situatie aan de alcoholtafel heel politiek was. Het werd duidelijk dat het spel niet alleen op het bord werd gespeeld. We hadden dan een meeting met de alcoholtafel en troffen de industrie aan bij de lift. Die had al vooroverleg gevoerd met elkaar’, zegt Van Hasselt.

Volgens de spreekbuis van de ketenslijters, Eus Peters, was er voor de oprichting van de alcoholtafel sprake van een loopgravenoorlog tussen de gezondheidsorganisaties en de alcoholindustrie. Maar aan de alcoholtafel ontstond een doorlopende dialoog.

Verharde verhoudingen

Doordat het opendraaien van de alcoholkraan nu in het coalitieakkoord staat, zijn de verhoudingen weer verhard, zo bleek tijdens de laatste bijeenkomst op 9 februari. De Boevere van de zelfstandige slijters: ‘Ik had het gevoel alsof ik bij de AA zat. Ik stelde de vraag of de grenseffecten in de inventarisatie van maatregelen van het RIVM waren meegenomen en toen werd ik afgeserveerd door een witte jas.’ Ze doelt op Maag- Darm-Leverarts Bart Takkenberg, die afgelopen december voor het eerst aanschoof aan de alcoholtafel.

Takkenberg werkt bij het Amsterdam UMC en wijst erop dat er 26.000 ziekenhuisopnames per jaar zijn waarbij alcohol een rol heeft gespeeld. Ook zegt hij dat naar schatting de helft van de 100.000 jaarlijkse gevallen van levercirrose in Nederland wordt veroorzaakt door overmatig alcoholgebruik. ‘Dat zijn geen mensen die met een fles onder de brug liggen. Dat zijn mensen zoals jij en ik, die na het werk een fles wijn of een half kratje bier wegzetten omdat alcohol in Nederland zo is genormaliseerd. We moeten die vicieuze cirkel doorbreken.’

‘Sorry jongens, gaan we nu die surrogaat eindpunten van jullie bespreken, of gaan we voor gezondheidswinst?’

Takkenberg bevestigt stevige kritiek te hebben gehad op de alcoholindustrie bij het laatste overleg van de alcoholtafel op 9 februari. ‘Ik heb tegen de industrie gezegd: sorry jongens, gaan we nu die surrogaat eindpunten van jullie bespreken, of gaan we voor gezondheidswinst? Ik zit er puur voor dat laatste. Als arts heb ik er geen baat bij dat de industrie aan tafel zit. Ik zie dat de punten van de industrie worden overgenomen. Dan is het de vraag wat de rol van die tafel is en in hoeverre wij onze stem kunnen laten gelden. Ik moet met de minister praten en met de staatssecretaris. Ik moet zorgen dat zij overtuigd zijn dat het voor de volksgezondheid het beste is om op zijn minst de minimum-eenheidsprijs door te voeren.’

Staatssecretaris aan zet

Aan de alcoholtafel blijft het onderwerp prijsmaatregelen taboe. Maar dat wil niet zeggen dat er, naast het preventieakkoord, geen maatregelen worden genomen – zoals de invoering van een minimum-eenheidsprijs.

Ook zou een Tweede Kamerlid met een initiatiefwetsvoorstel kunnen komen op het gebied van alcoholpreventiebeleid, zoals Tweede Kamerlid Joël Voordewind (ChristenUnie) in 2012 deed met het verhogen van de leeftijdsgrens. ‘Toen ik begon, had ik alleen de SGP mee. Het is de kracht van argumenten. Ik ben zeven jaar bezig geweest om coalities te sluiten met maatschappelijke organisaties. Als je nu iets wilt bereiken, moet je over links gaan met een paar kleine partijen erbij. Het CDA is wel kleiner nu. Dus het wordt wel sprokkelen’, aldus Voordewind.

Het is aan de nieuwe staatssecretaris Maarten van Ooijen om te bepalen hoe het nu verder moet. Om de doelen te halen, moet er in elk geval iets gebeuren: want uit de jongste cijfers van het CBS blijkt dat overmatig alcoholgebruik ook vorig jaar niet is afgenomen. De insteek van VWS is om de ogenschijnlijk tegenstrijdige afspraken in het coalitieakkoord uit te voeren: het invoeren van blurring en tegelijkertijd toezien op alcoholmisbruik. ‘Dat zijn twee verschillende ambities en die zijn er allebei. We gaan kijken hoe we die ambities zo goed mogelijk kunnen dienen’, zegt een woordvoerder.