The CumEx Files

Hoe bankiers en beurshandelaars miljarden roofden van Europese belastingdiensten. Lees meer

In heel Europa zijn landen jaren achtereen doelwit geweest van ‘bendes’ van bankiers, handelaren en hedgefondsen. Via ingenieuze constructies pleegden zij fraude met dividendbelasting. De schade loopt in de tientallen miljarden. In Duitsland loopt een strafrechtelijk onderzoek naar diverse banken en bankiers. ‘Georganiseerde misdaad in krijtstreeppak,’ noemde een kroongetuige het. Ook in Nederland is de Belastingdienst tientallen jaren slachtoffer geweest van dividendstrippende bankiers.

The CumEx-files is een internationaal samenwerkingsverband van onderzoeksjournalisten waar Follow the Money deel van uitmaakt. Dat leidde in oktober 2018 tot de eerste een golf publicaties. Drie jaar later volgde de reprise met 16 journalistieke organisaties uit 5 continenten. De onderzoeken worden gecoördineerd door het Duitse onafhankelijke platform Correctiv. Meer weten: cumex-files.com.

46 Artikelen

Beeld © Follow the Money

Hoe een Amsterdamse beurshandelaar tientallen miljoenen verdiende aan een Duits belastingschandaal

De bekende Amsterdamse beurshandelaar Allard Jakobs deed in 2007 een ‘legendarische’ deal met aandelen van het Duitse chemieconcern Altana, onderdeel van de grote CumEx-fraude. Andere handelaren zijn inmiddels veroordeeld voor hun aandeel in deze scam.

‘Maatschappij voor den Werkenden Stand’ staat in gouden letters op de marmeren gevel van beurshandelsbedrijf All Options gegraveerd. Het monumentale 19e-eeuwse pand was ooit van een vereniging die de belangen van ambachtslieden bevorderde. Na de oorlog deed het vooral dienst als theater. All Options-oprichter en eigenaar Allard Jakobs kocht het vijf jaar geleden en liet het van binnen volledig verbouwen.

De vroegere Doelenzaal, jarenlang de thuishaven van het Internationaal Danstheater, biedt nu plaats aan de handelsvloer. Tientallen jonge mannen werken er dagelijks aan tafels met muren van beeldschermen met opties, futures en andere derivaten die op verschillende beurzen worden verhandeld. Hun scoringsdrift loonde in het coronajaar 2020. Onder de 48 werknemers werd 16,3 miljoen euro aan salarissen en bonussen verdeeld. Dat ging er vroeger anders aan toe, vertelt Jakobs tijdens de rondleiding. ‘Ooit kregen kansarme jongeren in dit gebouw een opleiding tot putjesschepper.’

Jakobs, gekleed in spijkerbroek en een overhemd met veelkleurige stippen, wordt door zakenblad Quote al jaren zowel omschreven als ‘beursbengel’ en als een ‘onverbeterlijke gokker’. Sinds hij 1998 All Options oprichtte, handelt hij in elk geval niet met andermans geld, maar voor eigen rekening. Aan de behuizing en de bedrijfsresultaten te zien, gaat hem dat goed af.

Zijn minimalistisch ingerichte kantoor heeft het formaat van een serieus Amsterdams appartement en is behangen met moderne kunst die moeilijk valt te negeren. Op een van de foto’s, een werk van de Britse kunstenaar Tracey Emin, zit een jonge vrouw wijdbeens met opgetrokken knieën op de grond. Ze lijkt wellustig munt- en papiergeld naar haar kruis te schuiven. Op een foto van Robert Mapplethorpe staat de Frans-Amerikaanse Louise Bourgeois met een van haar sculpturen onder de arm: een kolossale fallus.

Jakobs slaat de reactie van zijn gast geamuseerd gaande en beantwoordt welwillend vragen over de werken die de wanden van zijn kantoor sieren. Met evenveel plezier geeft hij daarna tekst en uitleg over de omstreden transactie die hem veertien jaar eerder in de bovenste helft van de Quote 500 katapulteerde.

‘Ik leg je alles uit’

Eind oktober beantwoordde Jakobs als bestuurder van de branchevereniging voor beurshandelsbedrijven die voor eigen rekening handelen – de Association of Proprietary Traders – al vragen over de voorzitter daarvan, Marco van den Berg. Die had zich, zo ontdekte Follow the Money, als beurshandelaar jarenlang schuldig gemaakt aan dividendstrippen.

Dat is een zeer lucratieve handelsactiviteit waarbij met behulp van trucs op onrechtmatige wijze dividendbelasting wordt teruggevorderd. De Belastingdienst vecht al decennia tegen deze praktijken, die de Nederlandse schatkist sinds 2000 mogelijk 27 miljard euro hebben gekost. ‘Ik ben absoluut tegen dividendstrippen en alles wat er mee te maken heeft,’ liet Jakobs toen weten. Ook de andere leden van de branchevereniging keurden die praktijk af, waarna Van den Berg snel zijn conclusies trok.

Jakobs’ ferme veroordeling van het dividendstrippen riep echter vragen op, ook bij goed ingevoerde lezers van Follow the Money, die hem ‘hypocrisie’ verweten. Was hij niet zelf een van de bekendste dividendstrippers van Nederland? Had hij niet het grootste deel van zijn vermogen te danken aan een CumEx-transactie met aandelen van het Duitse chemieconcern Altana?

Het was een ‘legendarische deal’, volgens insiders van het Amsterdamse beurswereldje. Altana keerde in 2007 een superdividend uit, waardoor het opeens het populairste bedrijf werd voor dividendstrippers. Immers, hoe groter het dividend, hoe hoger de belasting die erover moet worden afgedragen, en des te omvangrijker de mogelijke buit voor de bankiers en handelaren die met ingenieus opgezette structuren de Duitse fiscus het nakijken wilden geven.

Via de aandelen van het Duitse chemieconcern verdiende Jakobs met All Options 215 miljoen euro aan de CumEx-handel. Hij zag de vragen daarover bij zijn eerste telefoongesprek met Follow the Money al aankomen. ‘Je zult vast benieuwd zijn naar de Altana-transactie. Ik nodig je uit om langs te komen, dan leg ik je alles uit.’

Een onvergetelijk kerstfeest

Eind 2006 bezocht de Ierse bankier Martin Shields een kerstfeest in Londen dat door een zakenbank werd georganiseerd. Hij zou het normaal gesproken snel zijn vergeten, ware het niet dat een opmerking van een handelaar het feestje memorabel maakte. 2007 is het jaar van Altana, zei de handelaar opgewonden: deze transactie wordt groter dan alle andere samen.

Het Duitse chemieconcern had zijn farma-divisie verkocht. De opbrengst: 4,6 miljard. Altana zou de gehele winst aan zijn aandeelhouders uitkeren, zo had de beursgenoteerde onderneming net bekend gemaakt. Dit zou resulteren in een superdividend van rond de 35 euro, ruim tweederde van de prijs die het aandeel op dat moment had. De uitzonderlijke omvang van het dividend betekende dat er voor CumEx-handelaren als Shields het nodige viel te halen.

Elf jaar na het Londense kerstfeest deed Shields de Duitse hoofdofficier van Justitie Anne Brorhilker zijn verhaal over de Altana-transactie. Zij leidt sinds 2011 in de deelstaat Nordrhein-Westfalen het onderzoek naar grootste belastingfraude uit de Duitse geschiedenis. Shields behoort tot de verdachten die Brorhilker als eerste voor de rechter zou brengen.

In plaats van de hakken in het zand te zetten, besloten Shields en zijn vroegere collega Nick Diable aan het onderzoek mee te werken. De Ier werd meerdere malen langdurig verhoord over de CumEx-transacties die hij opzette; eerst als bankier bij de HypoVereinsBank en later met zijn zakenpartner, de Nieuw-Zeelander Paul Mora.

De transcripties van de verhoren zijn in handen van het internationale onderzoeksverband The CumEx Files, dat onder leiding staat van het Duitse platform Correctiv. De verklaringen van Shields en anderen geven een scherp beeld van de wijze waarop de CumEx-fraudeurs te werk gingen.

Bankiers, handelaren, advocaten en investeerders werkten intensief samen bij het opzetten van CumEx-constructies. Die hadden ten doel dividendbelasting terug te vorderen die nooit was afgedragen. De opbrengsten verdeelden de partijen volgens van te voren gemaakte afspraken. De betrokkenen achtten de transacties legitiem, ze spraken van een ‘gat in de Duitse belastingwetgeving’ waar ze gebruik van maakten.

De meest lucratieve van alle CumEx-transacties van de drie veroordeelden: Altana

Eind 2019 oordeelde rechter Roland Zickler van het Landgericht Bonn anders: ‘Van meet af aan was CumEx illegaal. Alle deelnemers aan die handel kenden de bedoeling van de wetgever. Er zijn helemaal geen mazen. Als ik mijn voordeur niet afsluit wanneer ik van huis ga, is dat een beetje dom, maar geen grond voor iemand om binnen te sluipen.’

De uitspraak van de Duitse rechter zou in maart 2020 leiden tot de veroordeling van Shields en zijn collega Diable. Ze hadden samengespannen met als doel de Duitse schatkist te beroven. Ze waren de eerste CumEx-handelaren ooit die voor deze vorm van fraude werden veroordeeld; de Altana-transactie was een van de transacties waarmee ze nat gingen. Ze kwamen er zonder gevangenisstraf van af, omdat ze in ruil voor strafvermindering als kroongetuigen hadden meegewerkt. Voor de Duitse bankier Christian Schmidt liep het anders af: hij werd in juni tot 5,5 jaar cel veroordeeld. Schmidt werkte voor de Hamburgse bank M.M. Warburg, waar Shields en Mora ook zaken mee deden. De meest lucratieve van al hun CumEx-transacties: Altana.

Een transactie die je maar eens in je leven tegenkomt

Aan de Duitse hoofdofficier legde Shields uit waarom de transactie met het Duitse chemieconcern zo bijzonder was. Het extreem hoge dividend zorgde voor een situatie die de ene kant voor oplettende handelaren waanzinnige kansen bood en aan de andere kant voor minder wakkere types in de CumEx-handel grote gevaren met zich meebracht. 

De essentie van een CumEx-transactie is dat die risicoloos is. De handelingen beogen geen enkel economisch doel, ze dienen er slechts toe dividenden terug te vorderen die niet eens zijn betaald. De deelnemers aan CumEx-handel dienen hun transacties dan wel ‘marktneutraal’ op te zetten. Dat betekent dat ze met financiële instrumenten als opties en futures hun posities hedgen, zodat koersrisico wordt uitgesloten. Het is alsof je gewichten in een weegschaal legt die voortdurend in balans moet blijven. Als na de dividenddatum de posities worden teruggedraaid en de niet betaalde dividendbelasting bij de fiscus wordt geïnd, is alles weer bij het oude – tenzij er menselijke fouten worden gemaakt.

Honderd aandelen Altana voor de uitkering van het dividend waren evenveel waard als driehonderd aandelen Altana erna

Door het enorme dividend van Altana – een van de grootste winstuitkeringen in de Duitse bedrijfsgeschiedenis – moesten CumEx-handelaren die na dividenddatum de aandelen dienden te leveren, veel grotere optie-en future-posities innemen dan anders. De dekking van derivaten die met de aandelen correspondeerden, lagen met dividend bijna drie keer hoger dan zonder. Honderd aandelen Altana voor de uitkering van het dividend waren evenveel waard als driehonderd aandelen Altana na uitkering ervan.

Dat had directe gevolgen voor de hedge-positie: daarvoor waren opeens drie keer zoveel aandelen nodig. Voor handelaren die de implicaties van deze situatie doorhadden, zouden zich in de laatste momenten van de bewuste handelsdag enorme kansen voordoen. Volgens Shields was het een transactie die je maar eens in je leven tegenkomt.

Allard Jakobs behoorde tot de selecte groep van beurshandelaren die doorhad wat er speelde. Ook hij vernam eind 2006 over het superdividend dat Altana zou uitkeren en besloot daarop te gaan handelen. Jakobs wil graag vertellen hoe dat destijds verliep, want één ding moet op voorhand helder zijn: ‘Wij stripten geen dividend.’ 'Ik denk dat ik dat met droge ogen kan zeggen en toch hebben wij dividend-gerelateerde transacties gedaan.’

‘De essentie van het dividendstrippen is dat je op enig moment dividendbelasting terugvraagt. Dat hebben wij nooit gedaan’

De stelling van de Amsterdamse beurshandelaar laat zich lastig rijmen met de essentie van CumEx: het geld wordt juist ‘verdiend’ door het terugvorderen van dividendbelasting die nooit is afgedragen. Jakobs snapt ook precies waar de kneep zit. In de context van CumEx spreekt hij van manufactured dividends, kunstmatig gefabriceerde dividenden. De truc is, zo zegt hij, dat er ‘over veel meer aandelen dividend wordt teruggevraagd dan er daadwerkelijk wordt betaald’. 

Jakobs licht toe waar voor hem het cruciale verschil zit: ‘De essentie van het dividendstrippen is dat je op enig moment dividendbelasting terugvraagt. Dat hebben wij nooit gedaan, en wij hebben daarover ook geen afspraken gemaakt met andere partijen.’

‘Dat wordt leuk morgen’

Jakobs en zijn team bouwden in de aanloop naar mei 2007, de maand waarin het Duitse chemieconcern het dividend zou uitkeren, een kolossale positie op door 10,7 miljoen aandelen Altana te lenen. Daarmee nam hij een positie van ongeveer 15 procent in het bedrijf. De aandelen verkocht hij voor dividenddatum ‘in de markt’. Een optieconstructie zorgde ervoor dat hij daarbij geen risico liep. Op voorhand dacht Jakobs er liefst 50 miljoen euro mee te kunnen cashen.

Winst maken op een CumEx-transactie leek Jakobs leuk, maar een stuk minder plezierig als vervolgens de Nederlandse fiscus daar een deel van kwam opeisen. Om de belastingdruk van de Altana-transactie drastisch omlaag te brengen, richtte hij in april 2007 een vennootschap op Curaçao op. 

In mei 2007 stond alles klaar om het geld dat zou gaan regenen, op te vangen. De opbrengst werd nog veel groter dan Jakobs had durven dromen. Aan het einde van de handelsdag zag hij iets bijzonders gebeuren: ‘De koers ging naar nul.’ Dat betekende dat er iets bijzonders gaande was. Jakobs rekende op vraag van de tegenpartijen die de aandelen moesten hebben om de andere kant van de CumEx-transactie te kunnen doen – om zo het dividendcertificaat in handen te krijgen dat nodig is om de dividendbelasting terug te kunnen vorderen – maar tot zijn stomme verbazing bleef die uit. 

‘Wij zaten te kijken en te rekenen… “Het kan haast niet anders dan dat partijen vergeten zijn zich in te dekken, dat wordt leuk morgen.”’ Jakobs lacht als hij eraan terugdenkt. ‘Het eerste dat de we volgende ochtend hebben gedaan: vier miljoen aandelen kopen.’

Toen ruim een week later de rust was teruggekeerd, stond de teller van All Options op 214.657.742 euro

All Options had zodoende een positie van bijna 15 miljoen aandelen in Altana. In totaal heeft All Options volgens Jakobs ongeveer 20 procent van het hele bedrijf verhandeld. De tegenpartijen moest toen nog tot de conclusie komen dat ze een kostbare misrekening hadden gemaakt. De situatie leidde tot een zogenoemde short squeeze. De handelaren en bankiers die opeens zagen dat ze hun posities niet hadden afgedekt, moesten snel aandelen inkopen, waardoor de koers in korte tijd razendsnel steeg.

Team Jakobs kon achterover leunen en wachten op het ideale moment om de aandelen te verkopen. Toen ruim een week later de rust was teruggekeerd, stond de teller op 214.657.742 euro. Dat was een veelvoud van wat Shields, Mora en de Duitse bank M.M. Warburg met de deal binnenharkten.

De Nederlandse fiscus eist zijn deel

Jakobs bevestigt aarzelend dat de Altana-CumEx-transactie de grootste van zijn leven was. Die betaalde zich terdege uit. Over het boekjaar 2007 keerde hij een superdividend van 104 miljoen euro uit, het grootste deel aan zichzelf. De handelaren van All Options profiteerden mee en toucheerden in totaal 22 miljoen. De Nederlandse Belastingdienst had het nakijken, dankzij de constructie via Curaçao, maar daar zou verandering in komen.

Kamercommissie Financiën steunt voorstel Rondetafelgesprek CumEx

In de tweede helft van december zal de speciale Kamercommissie Financiën een rondetafelgesprek houden over CumEx. het voorstel hiervoor werd door Kamerlid Henk Nijboer (PvdA) ingediend. De tekst van het voorstel:

‘Jarenlang heeft grootschalige fraude plaatsgevonden met dividendhandel. Gewiekste bankiers en belastingadviseurs ontdoken en ontweken belasting door in meerdere landen niet betaalde dividendbelasting terug te vragen. Deze praktijken zijn door onderzoeksjournalistiek, waaronder door journalisten van Follow The Money aan het licht gekomen.

De leden van de PvdA-fractie zouden graag een rondetafelgesprek houden over deze mogelijke fraude met dividendbelasting. Zij hopen hierdoor meer duidelijkheid te krijgen over de volgende punten:

  • Hoe gaat deze fraude in zijn werk?
  • Hoe groot is de schade voor de Nederlandse staatskas?
  • Hoe heeft deze vorm van fraude zo lang kunnen voortbestaan en waarom is niet eerder ingegrepen?
  • Wat moet er gebeuren om dit soort fraude in de toekomst te voorkomen?’
Lees verder Inklappen

De aard van de verdiensten – een CumEx-transactie waarbij de belastingdienst van een buurland werd beroofd – speelde voor de belastinginspecteur geen rol van betekenis. Volgens Jakobs is dat ook niet zo vreemd, ‘We hebben de Duitse schatkist niet beroofd.’ Wat wel een rol speelde: de wijze waarop Jakobs met All Options via de Nederlandse Antillen de vennootschapsbelasting had weten te ontwijken. De Nederlandse fiscus eiste zijn deel van de Altana-deal op en legde miljoenenclaims neer.

Jakobs ging daarmee niet akkoord, waarna zich een gevecht ontspon dat pas vorig jaar november werd beslecht. Toen deed de Hoge Raad uitspraak: Jakobs verloor.

‘Dit boek kan dicht,’ zei hij daarover tegen Het Financieele Dagblad. Jakobs: ‘Uiteindelijk is 70 miljoen in de Nederlandse staatskas terecht gekomen. Daar ben ik het niet mee eens, maar dat is nu eenmaal wat de rechter heeft beslist.’

‘Wij zijn geen onderwerp van onderzoek’

De vraag is of Jakobs daarmee het dossier Altana werkelijk kan afsluiten. In Duitsland worden meer dan duizend bankiers, beurshandelaren, advocaten en investeerders verdacht van betrokkenheid bij CumEx-fraude en de lijst groeit nog steeds. De Altana-zaak is bovendien goed bekend bij de hoofdofficier van Justitie in Keulen. 

Van dat detail blijkt Jakobs niet op de hoogte te zijn. Hij weet evenmin dat de eerste veroordelingen verband houden met Altana. ‘Ik weet alleen dat ze ons nooit iets hebben gevraagd. Wij zijn geen onderwerp van onderzoek.’

Op de lijst van 750 verdachten die Follow the Money heeft kunnen inzien, staan All Options en Jakobs niet vermeld.

Jakobs vindt dat vanzelfsprekend. ‘Wij wisten niet wie de tegenpartij in de markt was en we hebben ook nooit iets te maken gehad met een buitenlandse belastingdienst of met het terugvorderen van dividend. Met een CumEx-transactie verdienen twee partijen geld, maar slechts een daarvan vordert de dividendbelasting terug. Dat zijn de partijen die nu problemen hebben. Dat is precies de kant van de transactie die ik nooit heb willen doen.’