Ambtenaren in derivatenland: a recipe for disaster.

    Ambtenaren van lagere overheden hebben jarenlang ongecontroleerd mee kunnen spelen in het grote derivatenspel. Nederland staat nog het nodige te wachten.

    Overal in Nederland hebben lagere overheden en semi-overheidsinstellingen uit de pot gestructureerde financiële producten gesnoept. Het gaat om gemeenten, waterschappen, woningcorporaties, onderwijsinstellingen, een haven en een slibverwerker. Het is niet bekend hoe ernstig de situatie is, het ministerie van Financiën zegt het zelf niet te weten. Of dat ook werkelijk het geval is, valt te bezien. Zeker is dat het uitgeven van publieke gelden de laatste jaren voor veel ijverige ambtenaren de nodige allure heeft gekregen. Onzekerheden over de rente van leningen - vaak bedoeld om statusverhogende vastgoedprojecten te financieren - konden met renteswaps worden afgedekt. Tegen het risico van het omvallen van een bank of verzekeraar bleek men zich opeens met een CDS (Credit Default Swap) te kunnen verzekeren, zo werd een Brabantse slibverwerker duidelijk gemaakt.  

    Iedereen rijk

    De transacties hadden vaak een bijkomstig voordeel: er kon serieus geld aan worden verdiend en daar zijn ook dienaren van de overheid niet vies van. We toonden dat aan in de zaak rond Slibverwerking Noord Brabant (SNB). De bezorgde huisadvocaat van de Brabanders - Nauta Dutilh - riep in 2007 de hulp in van enkele slimme zakenbankiers van Deutsche Bank. SNB liep risico op een deposito van 270 miljoen euro; het gevolg van een slimme sale & lease back constructie waarmee de Amerikaanse belastingdienst voor 6 miljoen euro te pakken werd genomen. De zakenbankiers kwamen speciaal uit Londen overvliegen en wisten de slibverwerkers uit te leggen dat ze hun risico met een CDS-verzekering konden verlagen en er ook nog eens 19 miljoen euro winst op konden behalen. Prachtig. Nauta, Deutsche, de slibverwerkers, iedereen kon stapels geld verdienen, iedereen blij. En dus stapten de Slibverwerkers uit Moerdijk vol goede moed in een portfolio credit default swap die uit een speciaal voor SNB gecreëerde legering van 115 klanten van Deutsche Bank bestond. Het precieze begrip van het risico van deze producten is slechts voorbehouden aan de grootste slimmerikken, de engineers van dit type swaps. En ergens zou iemand zichzelf ook deze vraag kunnen stellen: wie kent de klanten van Deutsche Bank nu beter dan de bank zelf?  

    De derivatenspecialist

    Het grote derivatenbrein bij de slibverwerker die de transactie moest beoordelen, was (en is) de financiële man van SNB: Silvester Bombeeck. Iemand zonder enige herleidbare achtergrond in de complexe wereld van gestructureerde financiële producten en internationale kapitaalmarkten. Bombeeck is van huis uit een accountant die verreweg het grootste deel van zijn professionele bestaan bij SNB werkzaam is.
    ‘there is always one sucker in the trade and if you don’t know who it is, it is probably yourself’.
    De man die in zijn vrije tijd penningmeester is bij de rooms-katholieke voetbalvereniging DIA in het Brabantse kerkdorp Teteringen, noemt zichzelf niettemin een specialist op het gebied van sale & lease back constructies en, jawel, kredietderivaten (zie zijn Linkedin profiel). De heren van Deutsche Bank zullen hem graag in die waan laten. Hoe meer van dat soort specialisten er zijn, hoe beter dat voor hun handeltje is.   'Derivatenspecialist' Silvester Bombeeck Zelfbenoemd derivatenspecialist Bombeeck liet zich niettemin bijstaan door adviseurs. Toch bleken er uiteindelijk meer risico's aan complexe derivaten te kleven dan de bankiers hadden voorgespiegeld en Bombeeck en zijn goed betaalde adviseurs konden bevroeden. Zoals superbelegger Warren Buffett ooit zei: ‘there is always one sucker in the trade and if you don’t know who it is, it is probably yourself’. Afgelopen vrijdag maakte minister Dijsselbloem bekend dat SNB technisch failliet is.  

    Advies uit de Londense City

    De gemeente Deventer had geluk. Daar kon een ongeruste burger die 'toevallig' iets meer wist over de gevaren van derivaten, nog op de valreep een debacle met renteswaps voorkomen. Ook in Deventer kon er flink op de derivaten worden verdiend: 15 miljoen euro. Althans, dat beweerde de toenmalige wethouder van Financiën, Marc-Jan Ahne, die in Deventer wilde scoren met ambitieuze nieuwbouwplannen voor het stadskantoor. Ahne kreeg per post een klein college van de bezorgde burger die vanwege zijn achtergrond als fondsmanager in de Londense City, 'iets' meer over derivaten kon vertellen. Tot dan toe had niemand in de Raad er kritische vragen over gesteld. Niemand kon er chocola van maken. Te ingewikkeld. De Londense man, wiens wieg ooit in Deventer stond, kon er wel iets mee. Hij rekende de ambtenaren voor dat ze niet 150 basispunten aan de swap konden 'verdienen' maar slechts 5. Bovendien kleefden er een aantal serieuze risico's aan het gebruik van renteswaps, zo legde hij uit, best wel eens nadelig voor de gemeente uit zouden kunnen vallen. Bij het aangaan van een swap zou de gemeente Deventer in zijn ogen ook 'meer op een trading floor van een investment bank te lijken dan een instelling voor het algemene belang.'  

    Speculatieve spelletjes

    Hij besloot met de volgende woorden die ambtenaren in heel Nederland zich goed in de oren zouden mogen knopen: 'Zoals de Engelsen zeggen: ‘there is no such thing as a free lunch’. De swap zal niet goedkoper zijn dan een gewone lening en zal meer risico met zich meebrengen. De ‘risk-reward trade-off’ is daarom zeer onaantrekkelijk voor de stad en is sterk af te raden.' Het Deventer college besloot - mogelijk met een schuin oog kijkend naar de losgebarsten Vestia-affaire - van de swap af te zien. Dat betekende echter niet dat de risicopreferente Deventer ambtenaren ook wakker waren geworden. De financiële risico's ten aanzien van de gewenste uitbreidingsplannen van het stadskantoor zijn nog steeds niet afgewend en de bouwplannen staan nog fier in de steigers. De financiële onderbouwing van de plannen wordt in Deventer echter angstvallig geheim gehouden. Dit ondanks vele pogingen om die geopenbaard te krijgen. Dat blijkt mogelijk te zijn in een lokale democratie. Niet iedereen in Deventer is daar gelukkig mee. Donderdag staat er een rechtszaak op de rol waarin de Deventer fractie Gemeentebelang inzicht in de bouwplannen probeert af te dwingen. Marc-Jan Ahne, de grote architect van het hele project, zit inmiddels op veilige afstand. Hij maakte eerder dit jaar promotie en is nu de 'daadkrachtige' burgermeester van Ommen. Zo gaat dat. Ik durf te wedden dat de speculatieve spelletjes van de lagere overheden in Nederland nog voor veel meer opwinding gaan zorgen. En ik doe dat zonder het risico te hedgen.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Eric Smit

    Gevolgd door 2259 leden

    Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.

    Volg Eric Smit
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren