Wie betaalt? En wie bepaalt? FTM zoekt uit hoe de politieke worst écht gedraaid wordt. Lees meer

Leven we in een lobbycratie of is lobbyen een wezenlijk element van een gezonde democratie? Zeker is dat de lobbywereld wordt gezien als een zeer invloedrijke factor in ons politiek bestel, maar beschrijvingen van die wereld komen doorgaans niet verder dan het woord ‘schimmig’. Follow the Money wil daar verandering in brengen en duikt de lobbywereld in om te zien hoe de worst écht gedraaid wordt.

147 artikelen

© Johanna Walderdorff

Amerikaanse lobbyclub gebruikt Amsterdams lijntje om landelijke politiek te beïnvloeden

Waar de American Chamber of Commerce allemaal voor pleit, daarvan hebben gemeenteambtenaren weinig benul. Toch zijn verschillende Nederlandse gemeenten lid van AmCham om in contact te komen met de multinationals die de lobbyclub vertegenwoordigt. Voor AmCham blijkt de nauwe band met onder meer amsterdam inbusiness goed van pas te komen om beleid in Den Haag te beïnvloeden.

Dit stuk in 1 minuut
  • Dit is deel twee van een serie over de lobby van de American Chamber of Commerce (AmCham), vertegenwoordiger van een aanzienlijk deel van het Amerikaanse bedrijfsleven in Nederland. De eerste aflevering laat zien dat de Netherlands Foreign Investment Agency, een agentschap van Economische Zaken, zich jarenlang voor het lobbykarretje van AmCham heeft laten spannen.
  • Ook op gemeentelijk niveau doet AmCham van zich spreken. De club onderhoudt nauw contact met onder andere amsterdam inbusiness, bijvoorbeeld om te voorkomen dat politiek Den Haag de 30-procentregeling voor expats versobert. Hierbij betrekt AmCham ook haar trouwe bondgenoot: de Nederlandse Orde van Belastingadviseurs (NOB).
  • Als duidelijk wordt dat internationale richtlijnen tegen belastingontwijking grote impact zullen hebben op de financiële dienstverlening aan de Zuidas, worden AmCham, de NOB en VNO-NCW uitgenodigd om op het stadhuis hun zorgen te komen uiten. Bij die ontmoeting stelt amsterdam inbusiness de lobbyisten in de gelegenheid om zelf de voorbereidingsnotitie voor de wethouder te schrijven. 
  • Het feit dat gemeenten lid zijn van AmCham leidt in verschillende steden tot raadsvragen. Ambtenaren in Amsterdam en Rotterdam hebben grote moeite dat lidmaatschap namens hun wethouders te verantwoorden. Waar AmCham nu precies voor staat, weten ze niet.
Lees verder

Het vestigingsklimaat in Nederland holt door toedoen van de regering achteruit. Dat zal volgens de American Chamber of Commerce niet zonder consequenties blijven. Deze waarschuwende woorden, uitgesproken door AmCham-president Wouter Paardekooper op het ministerie van Financiën in april 2018, mailt de lobbyclub aan een groot aantal geadresseerden. 

Zo vindt deze voordracht ook haar weg naar een ambtenaar van de gemeente Amsterdam. ‘Ken jij deze speech? [...] Zijn onze lobbyisten ingeschakeld?,’ luidt diens vraag aan een collega. Antwoord: ‘Ja, is bekend. AmCham is wel altijd erg zwart-wit. [...] Waar mogelijk brengen we dit onder de aandacht. We kunnen als stad hier ook weer niet een al te sterke rol in spelen omdat onze politiek hier wat genuanceerder in zit.’ 

Dan vraagt de eerstgenoemde ambtenaar of het handig is om bij andere partijen te rade te gaan: vinden die ook dat het gunstige klimaat voor grote bedrijven de afgrond in glijdt? Zo ja, dan ‘onder de aandacht brengen van Financiën? [...] Als we snel zijn hebben we nog XXXX :-) De lobbyisten zijn ook behulpzaam en behendig om politiek Den Haag te “bewerken”.’

Naar wie of wat ‘XXXX’ verwijst is niet duidelijk: dat woord is weggelakt. Wel duidelijk is dat AmCham zich op gemeentelijk niveau net zo prominent manifesteert als in Den Haag bij ministeries en Tweede Kamerleden. Dat blijkt uit documenten van onder meer de gemeente Amsterdam, die we in ons langlopende onderzoek naar AmCham opvroegen op basis van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob).  

Bloemen uit Amsterdam

Amsterdamse ambtenaren zijn niet te beroerd om de belangen van AmCham te behartigen: de relatie tussen de Amerikaanse lobbyclub en amsterdam inbusiness is haast net zo innig als die tussen AmCham en de Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA). 

Net als de NFIA is amsterdam inbusiness onderdeel van het Invest in Holland Network, en heeft als belangrijkste doel multinationals te verleiden zich in de Metropoolregio Amsterdam te vestigen. Zodoende houdt amsterdam inbusiness het hele jaar door over van alles contact met AmCham, onder meer tijdens borrels, (netwerk)evenementen en enige tijd ook via AmCham-comités

Als AmCham van Schiphol naar de binnenstad verhuist, wacht daar een bos bloemen, afzender amsterdam inbusiness: ‘Ontzettend attent!’

amsterdam inbusiness is niet gevestigd in het stadhuis, maar in het World Trade Center aan de Zuidas, te midden van het bedrijfsleven. Zo nu en dan verwijst het agentschap bedrijven – al dan niet op hun eigen verzoek – (door) naar AmCham, met het oog op lidmaatschap. AmCham is amsterdam inbusiness erkentelijk voor deze ledenwerving. Als AmCham in 2014 verhuist van Schiphol naar een kantoor in de binnenstad, wacht daar een bos bloemen, afzender amsterdam inbusiness: ‘Ontzettend attent!,’ antwoordt AmCham. ‘Ik weet niet wie dit georganiseerd heeft, maar we hebben dat enorm gewaardeerd!’

Alliantie tegen versobering 30-procentregeling 

In dezelfde maand dat AmCham de massamail met Paardekoopers pitch verstuurt, maakt het kabinet-Rutte III bekend de 30-procentregeling voor expats te willen versoberen. Via deze in 2001 ingevoerde regeling kunnen werkgevers van buitenlandse werknemers 30 procent van jaarlonen boven de 37.000 euro onbelast uitkeren. 

Voorheen voor een periode van acht jaar, maar nu schroeft het kabinet deze looptijd terug naar vijf jaar. En dat zonder overgangsperiode. Dat stuit partijen als VNO-NCW, de Vereniging van Universiteiten, de Vakcentrale voor Professionals, de Duits-Nederlandse Handelskamer en zeker ook AmCham tegen de borst. 

Allerlei allianties proberen hier een stokje voor te steken. Omdat er bij Amerikaanse multinationals duizenden expats werken die binnen deze regeling vallen, laat ook AmCham van zich horen. De lobbyclub stemt zijn communicatie af met onder meer amsterdam inbusiness, dat op zijn beurt het eigen netwerk op de hoogte stelt van AmChams inspanningen. 

Tandems omtrent dit onderwerp kwamen al eerder voor. Zoals in juni 2016, toen uitvoerend directeur van AmCham Patrick Mikkelsen het Expatcenter Amsterdam in contact bracht met de Nederlandse Orde van Belastingadviseurs (NOB). Het idee is om gezamenlijk op te trekken.  

‘We moeten even netjes alle lijnen bij elkaar brengen,’ schrijft een ambtenaar 

Daar wil de NOB in eerste instantie over nadenken, ‘want wij hebben ook nog wat andere ijzers in het vuur op MinFin [Ministerie van Financiën].’ Eén idee hebben de belastingadviseurs wel vast paraat: ‘Wat [burgemeester Eberhard] Van der Laan in ieder geval zou kunnen doen, is bellen met z’n PvdA vrinden en nog maar eens uitleggen hoe groot de bijdrage van buitenlandse investeerders is aan de werkgelegenheid in de regio Amsterdam. Dat lijkt in ieder geval bij partijgenoot en Amsterdammer Asscher nog niet te zijn doorgedrongen.’ 

Lodewijk Asscher is op dat moment minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. ‘Telefoontje van bm [burgemeester] naar Asscher zal niet het eerste en ook niet het laatste zijn...’ reageert de ambtenaar van het Expatcenter, die graag spart over de 30-procentregeling. Gezien de op ‘dit moment grotere zorgen rond de fiscaliteit en het vestigingsklimaat’, heeft ‘even rustig strategie bepalen op dit punt onze voorkeur’. 

In het dossier De Lobbycratie ontrafelt Follow the Money hoe Nederland een belastingparadijs werd.

Twee weken later stuurt een ambtenaar van de NFIA een mail naar amsterdam inbusiness. Hij wil een ‘soort verdedigingslinie’ optuigen ter bescherming van de 30-procentregeling door een groot aantal cases te verzamelen van bedrijven die ruimschoots van de regeling gebruikmaken. 

Als amsterdam inbusiness hier vervolgens contact over opneemt met het Expatcenter, blijkt men daar al druk met het onderwerp in de weer. ‘Goed dat jullie inventariseren,’ schrijft de ambtenaar aan amsterdam inbusiness. ‘Stuur de info alleen eerst even naar mij voor het naar NFIA gaat, ik ben met de voorzitter van de Tax Committee van AmCham en de voorzitter van de NOB bezig om reactie en lobby af te stemmen. Eindhoven belde me ook net om samen met ons op te trekken in de DTIB [Dutch Trade and Investment Board], dus we moeten even netjes alle lijnen bij elkaar brengen.’ 

Ruim twee jaar later hebben de vereende krachten van het bedrijfsleven en lokale overheden gedeeltelijk effect: op de valreep komt er alsnog een transitieregeling voor de 30-procentregeling. Dit kostte de Nederlandse schatkist zo’n 750 miljoen euro.    

Paniek om vragen over AmCham-lidmaatschap 

Nadat onderzoeksjournalist Karlijn Kuijpers in september 2018 namens Trouw enkele vragen stelt aan de gemeente Amsterdam over AmCham, ontstaat er onrust onder ambtenaren. Druk overleg volgt – het onderwerp ligt immers ‘best politiek gevoelig’. Ambtenaar X: ‘Weten we zeker dat AmCham niet lobbied [sic] voor afschaffing div[idend] bel[asting]? De journalist zegt van wel.’ Ambtenaar Y: ‘Dit is wat AmCham tegen ons (mij) zegt...’ Ambtenaar X: ‘Ik heb na overleg met de AmCham toch inderdaad dat laatste deel eruit gehaald (hun lobbyactiviteiten zijn toch wat breder inderdaad, geven ze toe).’ 

Door het artikel in Trouw stellen gemeenteraadsleden van Amsterdam, Den Haag, Rotterdam, Tilburg en Utrecht vragen, en stemmen ze over het al dan niet opzeggen van het lidmaatschap. Alle gemeenten behalve Utrecht besluiten AmCham trouw te blijven. 

Ook in de Amsterdamse gemeenteraad verschijnt AmCham als discussiepunt op de agenda. Aan de ambtenaren de taak om de toenmalige D66-wethouder Udo Kock (Financiën, Economische Zaken en Zuidas) voor te bereiden op vragen. 

Hun strategie is om niet te veel op AmCham te focussen. De ambtenaren brengen in kaart van welke organisaties de gemeente allemaal nog meer lid is. ‘Zien jullie kans om met ons mee te denken door aan te geven van welke (niet-controversiële) clubs Amsterdam − bijvoorbeeld in het sociaal domein − zoal lid is? Jullie hulp wordt zeer op prijs gesteld.’ De vraag beantwoorden blijkt nog niet zo eenvoudig. ‘Ja, heb al even zitten peinzen, maar schud het niet zo uit mijn mouw,’ schrijft een ambtenaar.   

Waar zijn wij als gemeente eigenlijk allemaal bij aangesloten? Precies daarover krabben ze zich op dat moment ook in Rotterdam op het hoofd. Ook daar is het in eerste instantie gissen naar het antwoord. Eveneens onduidelijk is wie er bij AmCham namens de gemeente eigenlijk is ingeschreven als ‘voting member’.

Burgemeester Wassenaar voting member bij AmCham

In de kleine gemeente Wassenaar – dat eveneens lid is van AmCham – is de voting member zowaar de burgemeester zelf. Dat gold althans voor burgemeester Jan Hoekema, hier rechtsvoor en hier met groene das te zien bij Annual General Meetings van AmCham. Die jaarvergaderingen vinden steevast plaats in ‘zijn eigen’ Kasteel de Wittenburg, een locatie die al decennia fungeert als een soort clubhuis voor de elite van het Nederlandse bedrijfsleven. De D66’er moet daar door de jaren heen verschillende malen de Amerikaanse ambassadeur en tevens erevoorzitter van AmCham zijn tegengekomen. 

Na tien jaar treedt Hoekema in 2017 af als burgemeester nadat de raadsleden het vertrouwen in hem hebben opgezegd. Hij zou te snel akkoord zijn gegaan met de komst van de Amerikaanse ambassade naar zijn gemeente en te weinig zijn best hebben gedaan om het kabinet te laten betalen voor de fikse kosten die gemoeid waren met de hieraan gekoppelde infrastructurele veiligheidsmaatregelen.  

In Wassenaar heeft het lidmaatschap van AmCham in de gemeenteraad nooit ter discussie gestaan.  

Lees verder Inklappen

Als ook in Rotterdam het lidmaatschap van AmCham tot discussie leidt in de raad, stuurt een Rotterdamse ambtenaar een spoedvraag naar Amsterdam, om uit te vogelen hoe Amsterdam ‘gezien de actuele media-aandacht en raadsvragen’ omgaat met dezelfde kwestie. Amsterdam stuurt een uitgebreid antwoord terug. ‘Heel veel dank hiervoor,’ klinkt het nog geen drie minuten later uit Rotterdam. ‘Fijn om jullie lijn te weten.’

Dat Rotterdam bij Amsterdam te rade moet, is opmerkelijk. In het verleden hield AmCham in de burgerzaal van het Rotterdamse stadhuis verschillende malen een groot nieuwjaarsdiner in het bijzijn van de burgemeester. Daarnaast heeft de club nota bene een Rotterdam Chapter: een lokale afdeling.

Kunnen we nog wel naar de Wine & Cheese Party?

In Amsterdam komt een ambtenaar ondertussen tot een belangrijk inzicht: ‘Het is mij inmiddels wel duidelijk dat AmCham écht een andere rol speelt dan de andere [handels]kamers, dus als de raad tot opzeggen van het lidmaatschap besluit, zou dat besluit zich echt tot AmCham moeten beperken en niet alle lidmaatschappen van alle kamers.’  

Gezien alle commotie rijst onder Amsterdamse beleidsmedewerkers tegelijkertijd de vraag of ingaan op de uitnodiging van AmCham voor de jaarlijkse Wine & Cheese Party ‘nog wel gewenst is’. Advies: ‘je kan er gewoon heen’. In Rotterdam is men plotseling terughoudender: nooit was het bijwonen van AmChams nieuwjaarsreceptie een issue, maar uiteindelijk raden ambtenaren PvdA-wethouder Barbara Kathmann aan om thuis te blijven. 

  ‘Er wordt daar gestemd over de public affairs agenda van AmCham, waarvan wij zeggen dat die niet namens ons wordt gevoerd’ 

Over het al dan niet bijwonen van de Annual General Meeting van AmCham op Kasteel de Wittenburg in Wassenaar in mei 2019 bestaat ook in Amsterdam meer twijfel. ‘XXXXX en XXXXX hebben zich aangemeld voor de jaarlijkse ledenvergadering van AmCham. Is dat handig?,’ vraagt een ambtenaar. ‘Er wordt daar gestemd over de public affairs agenda van AmCham, waarvan wij zeggen dat die niet namens ons wordt gevoerd. Dus moet je er ook niet over meestemmen... maar is het dan wel handig om überhaupt in die zaal te zitten?’ 

Een collega antwoordt: ‘[...] diverse steden in Nederland hebben lidmaatschap AmCham opgezegd in verband met lobby issues. Wij hebben het tot nog toe weten te behouden maar de raad blijft ernaar vragen. Ik denk dat het niet verstandig is dat jullie naar de vergadering gaan waar gestemd wordt over bestuurlijk gevoelige zaken.’ Het advies van deze persoon luidt: sluit je alleen aan bij de borrel na de vergadering.

amsterdam inbusiness leidt wethouder om de tuin

In Amsterdam zegt wethouder Udo Kock in het najaar van 2018 onder druk van de gemeenteraad toe met Patrick Mikkelsen en Wouter Paardekooper te gaan praten. Doel van dat gesprek: achterhalen wat AmCham nu precies doet en wil. Bij die ontmoeting in december 2018 op het stadhuis schuiven ook twee mensen van amsterdam inbusiness aan. Deze ambtenaren nemen ook de voorbereiding voor de wethouder voor hun rekening.  

De samenvatting van dat gesprek, die Kock na afloop schrijft voor de raadscommissie Financiën en Economische Zaken, komt eveneens uit de pen van deze werknemers van amsterdam inbusiness. Daar staat echter maar weinig in dat niet allang op de website van AmCham te lezen valt, afgezien van de opmerking dat de club ‘nadrukkelijk niet heeft gelobbyd voor illegale activiteiten’. 

Onder de ambtenaren behoeft alleen de formulering van enkele passages afstemming: ‘Graag explicieter in de brief aangeven dat AmCham niet lobbyt tegen de Europese richtlijn, maar het wel gerechtvaardigd vindt de Nederlandse overheid te wijzen op een verslechterende concurrentiepositie voor Nederland daar waar de Nederlandse overheid verder gaat dan Europese regelgeving vraagt. Of soortgelijke strekking ;-).’

Als er nou iets is dat het Tax Committee van AmCham wél doet, dan is het eindeloos lobbyen tegen anti-belastingontwijkingsrichtlijnen uit Brussel. Maar AmCham en amsterdam inbusiness hebben de wethouder overtuigd van het tegendeel. Met diens brief schiet de raad verder weinig op, getuige de tweede discussie over het lidmaatschap in april 2019, die de facto een herhaling van zetten is van een half jaar eerder. 

Op de koffie bij Ollongren

AmCham was al eens eerder uitgenodigd in de Stopera op het Waterlooplein. In juli 2015 krijgt de Kerngroep Nederland Investeringsland van de Nederlandse Orde van Belastingadviseurs (NOB) samen met AmCham en VNO-NCW de kans om te praten met de toenmalige wethouder, Kajsa Ollongren. Onderwerp van gesprek: de anti-belastingontwijkingsrichtlijnen van de OESO (BEPS) in verband met het grote belang van financieel zakelijke dienstverlening in de economie van Amsterdam.

De gemeenteambtenaar die het gesprek regelt, laat Ollongren maanden voor de ontmoeting weten dat hij (of zij) samen met een collega tweemaal heeft gesproken met Bartjan Zoetmulder, op dat moment voorzitter van de Kerngroep van de NOB, die opkomt voor de belangen van fiscalisten en dezelfde lobby voert als AmCham. Deze gesprekken vinden plaats in voorbereiding op een topoverleg c.q. diner met Mark Rutte en verschillende ministers op het Catshuis, waar ook vertegenwoordigers van de NOB, VNO-NCW en de NFIA zullen aantreden. 

De ambtenaar legt aan Ollongren uit dat er flinke zorgen zijn omtrent BEPS en dat de grote Europese landen dit momentum aangrijpen om het Europese belastingstelsel in hun voordeel te herzien, ten koste van onder meer Nederland. ‘Daarbij wordt dankbaar gebruikgemaakt van de publieke opinie tegen Nederland en wordt op vrij serieuze schaal ook nationalistische machtspolitiek bedreven.’

Volgens de ambtenaar is ‘de sector gelukkig wel zo ver dat die zelf inziet dat sommige zaken van het huidige Nederlandse stelsel onhoudbaar zijn, zoals pure fiscale doorstroomconstructies (brievenbusfirma’s zonder inhoud)’. In de ‘voorbespreking’ van de Catshuissessie heeft hij er samen met zijn collega bij Zoetmulder op aangedrongen om de fiscale ondersteuning van reële economische activiteiten te onderbouwen. ‘Dit was overigens al hun bedoeling maar het komt soms moeilijk uit de verf.’

‘Nederland moet uit het verdomhoekje komen met proactief, BEPS-proof beleid’ 

De ambtenaar heeft de fiscalisten daarnaast gevraagd om meer te specificeren wat zij van de lokale overheid verwachten. Ollongren reageert positief op het voorstel om de lobbyisten uit te nodigen. Voordat het zover komt, krijgt amsterdam inbusiness in mei 2015 in The Edge – het futuristische hoofdkantoor van accountantsbureau Deloitte op de Zuidas – eerst nog een presentatie over de laatste internationale ontwikkelingen op fiscaal gebied. Dat blijkt uit een mail van Kerngroep-lid Stephen Brunner, partner bij Deloitte. 

Hij schrijft: ‘Er speelt op dit moment heel veel (EU, OECD, G20, nationaal) en dat gaat zeker impact hebben op ons vestigingsklimaat. Daar bovenop nog eens de eenzijdige media-aandacht over dit onderwerp.’ Brunner legt uit dat de NOB, AmCham en VNO-NCW zich richting de media terughoudend opstellen, maar al enige tijd op dit thema samenwerken en hun ideeën en kennis zoveel mogelijk met de politiek proberen te delen. 

Zo had de NOB eerder al bij het ministerie van Financiën in niet mis te verstane bewoordingen te kennen gegeven dat Nederland ‘uit het verdomhoekje zal moeten komen’ en ‘de aanval moet kiezen met proactief beleid’ dat ‘BEPS- en EU-proof’ is (zie pdf ‘Lobby NOB’). Saillant detail: de algemene voorzitter van de NOB destijds, Marnix van Rij, is deze maand beëdigd als staatssecretaris van Financiën

Kerngroep Nederland Investeringsland: vehikel voor gelijkgestemde fiscalisten

De in 1954 opgerichte Nederlandse Orde van Belastingadviseurs (NOB) is de beroepsvereniging van universitair opgeleide belastingadviseurs in Nederland. Zij houdt zich bezig met tal van fiscale aangelegenheden. In de loop der tijd is (een deel van) de orde, net als AmCham, actief gaan lobbyen voor een gunstig vestigingsklimaat. 

Waar AmCham werkt aan de hand van overzichtelijke comités, is de NOB opgedeeld in een wirwar aan commissies, secties, klankbordgroepen en kerngroepen. De Kerngroep Nederland Investeringsland was er daar een van. NOB-directeur Henk Koller legt uit dat deze groep werd opgericht op verzoek van Financiën. Het ministerie had er genoeg van dat afzonderlijke ledenkantoren voortdurend kwamen aankloppen.     

Het stroomlijnen van de versplinterde lobby voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat kwam sommige NOB-leden eigenlijk best goed uit, vertelt Jan van de Streek. Hij zat destijds in de Commissie Wetsvoorstellen. ‘Die commissie schrijft wetscommentaren en toetst internationale verdragen. Het gaat daar niet alleen maar om het vestigingsklimaat.’  

In de commissie zitten naast fiscalisten ook hoogleraren, vroeger meer dan nu. Die dragen weliswaar vaak dubbele petten, maar zijn toch een stuk terughoudender in hun stellingname, licht Van de Streek toe. ‘De houding bij de wetenschappers was altijd een beetje: “Kunnen we dit wel maken? We moeten immers wel objectief blijven.” Dat zijn techneuten en die willen vaak geen politieke uitspraken doen, of lobbyen.’

Dat zat de fiscalisten in het gezelschap toch wat dwars. Het door Financiën voorgestelde vehikel voor gelijkgestemden bood uitkomst. ‘Toen hebben ze dus de Kerngroep opgericht,’ zegt Van de Streek, ‘maar die was geheim en stond niet vermeld op de website. Na enige tijd dachten ze: Dat is foute boel, laten we er toch maar open over zijn.’ Toen de NOB er in 2013 mee naar buiten trad is de Kerngroep hernoemd tot Kerngroep Nederland Investeringsland.

De Kerngroep onderhield intensief contact met AmCham en VNO-NCW. Deze drie partijen trokken veelvuldig samen ‘ten strijde’. In de notulen van een vergadering van het Tax Committee van AmCham uit oktober 2015 staat dat ‘er sprake is van tweewekelijkse afstemming’. Los daarvan zijn NOB-leden vertegenwoordigd binnen zowel AmCham als VNO-NCW. Dat geldt voor André Aust (Vice President Tax and Accounting bij Ahold Delhaize) en dat gold jarenlang ook voor Arjan van der Linde (Tax Director bij General Electric), die van 2014 tot 2021 de voorzitter was van AmChams Tax Committee.  

Zijn naam staat echter niet meer in het huidige rijtje leden sinds de Kerngroep Nederland Investeringsland zichzelf begin vorig jaar heeft omgetoverd tot de Klankbordgroep Fiscaal Beleid. De tijden zijn veranderd en het vestigingsklimaat speelt nauwelijks nog een rol, verklaart Koller. De proactieve Kerngroep is een veel passievere Klankbordgroep geworden die bij verschillende organen in binnen- en buitenland in de gaten houdt wat er op fiscaal gebied speelt

Van de Streek – die geen NOB-lid meer is, maar de orde kritisch volgt – heeft z’n twijfels bij deze lezing en vermoedt dat de groep niet te veel meer met de lobby voor het vestigingsklimaat in verband wil worden gebracht. ‘Greenwashing,’ zo noemt hij het. ‘Ik ben bekend met het dna van deze groep en ze zijn daar nu niet bepaald van de klankborden.’

De hoogleraar vindt het sowieso maar vreemd dat de NOB als beroepsvereniging van belastingadviseurs zozeer de handen ineenslaat met AmCham en VNO-NCW. ‘Het ligt toch veel meer voor de hand dat zij helemaal niet lobbyt, en in het geval zij dat wel doet, dan tenminste voor rechtvaardige belastingen.’

Opmerkelijk genoeg verklaart Koller dat de NOB inmiddels afstand van AmCham heeft genomen en nooit meer met deze club zal optrekken. AmCham is ‘te politiek geworden’ en is te veel gericht op het Amerikaanse bedrijfsleven. De huidige uitvoerend directeur van AmCham, Marc ter Haar, laat op zijn beurt weten dat hoewel AmCham een eigen, zelfstandige koers vaart, zij indien relevant ook met anderen optrekt om haar doelen te verwezenlijken. ‘Zeker daar waar dergelijke organisaties zich, net als AmCham, ten doel stellen om het vestigingsklimaat in Nederland gunstig te houden.’

Arnold Merkies, coördinator bij Tax Justice Nederland, weet wat een dergelijke bundeling van krachten kan betekenen. Hij heeft de NOB, AmCham en VNO-NCW verschillende malen meegemaakt, bijvoorbeeld bij rondetafelgesprekken van het ministerie van Financiën. Bij dergelijke gelegenheden heeft hij ‘altijd een beetje het gevoel deel te nemen aan een achterhoedegevecht omdat die partijen zo’n enorme voorsprong hebben qua kennis en inzet. Dat merk je vooral aan het type vragen dat zij stellen.’ 

‘Waar wij door een beperkte capaciteit bijvoorbeeld nog bezig zijn met het grote, idealistische verhaal,’ vertelt Merkies, ‘blijkt het bedrijfsleven vaak al veel verder: het weet precies wat ten aanzien van nieuwe wetgeving ‘al binnen is’ en wat niet, en komt dan ook met hele specifieke vragen over zaken die nog geregeld moeten worden.’  

Lees verder Inklappen

Inkoppertje voor de lobbyisten

In de aanloop naar de afspraak met Ollongren wordt het de lobbyisten wel heel gemakkelijk gemaakt. Ze mogen namelijk zelf de voorbereidingsnotitie voor de wethouder schrijven, zo valt te lezen in de inleiding van de notitie: ‘Op verzoek van amsterdam inbusiness en de [Amsterdam Economic] Board heeft de NOB zelf de schriftelijke voorbereiding voor dit gesprek opgezet. Onderstaand hun pleidooi. Het taalgebruik is soms wat overdreven maar amsterdam inbusiness en de Board onderschrijven de inhoud en we delen de zorg.’

In de notitie bedient de NOB zich van dezelfde alarmistische retoriek die ook AmCham kenmerkt. Ze geeft indirect toe dat Nederland met enkele andere Europese landen in een ratrace verkeert waarbij ‘fiscale overwegingen voor buitenlandse investeerders vaak een beslissende sleutelrol spelen’. ‘Wát een onzin,’ beklemtoont hoogleraar Belastingrecht in Leiden Jan van de Streek. ‘Dat is helemaal niet zo, dat is voor hún adviespraktijk zo.’

De NOB hekelt in de notitie onder meer het feit dat ‘het fiscale instrumentarium dat thans wordt ingezet om buitenlandse investeerders naar Nederland te halen, als het aan de OECD/G20 en de Europese Commissie zou liggen, bot wordt gemaakt’. Evenmin is zij te spreken over ‘de recente koerswijziging van het kabinet om het fiscale vestigingsklimaat uitsluitend open te stellen voor bedrijven met reële economische activiteiten in Nederland. [...] We begrijpen dat deze koers tot stand is gekomen onder politieke druk maar op de middellange termijn zal dit haar effect op de zakelijke dienstverleners in de regio Amsterdam (Zuidas in het bijzonder) niet missen.’

‘Elk inhoudelijk pleidooi ter behoud van het vestigingsklimaat wordt in de media weggehoond’

‘Ja, die koers heeft gevolgen voor al die brievenbussen, dus ook voor de Zuidas,’ zegt Van de Streek, die er cynisch aan toevoegt dat ‘het z’n uitwerking inderdaad niet zal missen op al die broodjesbakkers, kleermakers en andere zakelijke dienstverleners.’

Om haar boude stellingen kracht bij te zetten, voorziet de NOB – die klaagt dat ‘elk inhoudelijk pleidooi ter behoud van het vestigingsklimaat in de media wordt weggehoond’ – de notitie van een opiniestuk uit De Telegraaf van Willem Vermeend en Rick van der Ploeg. Daarin betoogt dit tweetal onomwonden dat het ‘actieplan van de Europese Commissie om legale belastingontwijking van internationale bedrijven en fiscale concurrentie tegen te gaan, de prullenbak in moet’. 

Het advies van Economische Zaken Amsterdam aan Ollongren in de notitie luidt: ‘De zorgen worden gedeeld met de NOB, luisteren naar laatste ontwikkelingen en kijken op welke manier Amsterdam kan bijdragen in het verdere proces.’ Onder het kopje ‘Vragen/discussie met de wethouder’ doet de NOB min of meer een beroep op Ollongren door te informeren naar de rol die zij voor zichzelf ziet weggelegd ‘om het kabinet te ondersteunen’. 

De voorbereidingsnotitie van de NOB (eerste drie pagina’s) met het oog op het gesprek met wethouder Kajsa Ollongren. Hieraan vastgeplakt (laatste vijf pagina’s) een voorbereidingsnotitie van de NOB in de aanloop naar een gesprek met staatssecretaris van Financiën, Eric Wiebes, zeven maanden daarvoor. Het onderwerp en de strekking zijn dezelfde maar deze eerdere notitie is nóg dwingender van aard. 

Arjan Lejour, hoogleraar Belastingen in Tilburg, ziet het als een slimme manier van de lobbyisten om te proberen landelijk beleid zijdelings te beïnvloeden. ‘Het mooie voor hen is dat ze zo’n wethouder voor hun karretje kunnen spannen in de hoop dat die denkt: Dit zijn inderdaad slechte ontwikkelingen voor het zakendoen, ik moet dit toch eens laten vallen in Den Haag.’ 

Maarten Hietland, onderzoeker bij Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen (SOMO), vindt het in algemene zin opvallend dat AmCham haar invloed op alle bestuurlijke niveaus probeert te laten gelden: Europees in Brussel, landelijk bij ministeries, het kabinet en de Tweede Kamer, en dus ook lokaal bij gemeenten. 

De behulpzame rol van de gemeentelijke ambtenarij noemt hij ‘behoorlijk alarmerend’. Volgens Hietland is er onder beleidsmedewerkers sprake van ‘een laag normbesef en een gebrek aan een normatief toetsingskader’. 

Los daarvan deelt hij de mening van andere critici (waaronder gemeenteraadsleden) over AmCham, namelijk dat het ‘vrij absurd is dat overheidsorganen contributiebetalende leden zijn van een lobbyorganisatie die tot doel heeft invloed uit te oefenen op democratische besluitvormingsprocessen’. 

Wat dat aangaat lijkt het er volgens Hietland ook op ‘dat er door gemeenten een puur reactief beleid wordt gevoerd, waarbij alleen wordt gereageerd als er sprake is van controverse van buitenaf. Als er geen ophef in de media zou zijn ontstaan, dan was het lidmaatschap bij AmCham in verschillende gemeenteraden naar alle waarschijnlijkheid nooit ter sprake gekomen.’ 

In het volgende artikel aandacht voor de manier waarop AmCham de landelijke overheid bespeelt. Wie zijn daar de drijvende krachten achter en wat voor tactieken en trucs passen zij toe? Daarnaast: wat voor beeld heeft de imagobewuste lobbyclub van zichzelf, de media en de overheid? En hoe kijkt het politieke establishment in Den Haag op zijn beurt naar AmCham?  

Wederhoor

AmCham: ‘Relevante lokale partij’

Uitvoerend directeur van AmCham Marc ter Haar verklaart dat zijn organisatie ‘een bijdrage beoogt te leveren aan het behoud en versterken van het Nederlandse investeringsklimaat. Daarbij is voor onze leden een veelheid van nationale en lokale organisaties van belang. amsterdam inbusiness is een goed voorbeeld van zo’n relevante lokale partij.’

NOB: ‘De tijden zijn veranderd’

Ten aanzien van de lobby tegen BEPS verklaart NOB-directeur Henk Koller dat ‘wij er destijds voor pleitten om te waken voor overkill’, dat wil zeggen ‘uitbreiding van anti-misbruikbepalingen die daarmee ook onbedoelde, niet-misbruik situaties zou treffen’. 

Koller benadrukt dat de tijden veranderd zijn en dat de NOB op het gebied van communicatie in de afgelopen jaren professioneler en minder politiek is geworden. De orde is nu zorgvuldiger in haar uitlatingen. Er is ‘absoluut’ sprake van een trendbreuk – ook ten aanzien van de Klankbordgroep Fiscaal Beleid. In tegenstelling tot haar voorganger, de Kerngroep Nederland Investeringsland, heeft de klankbord ‘nadrukkelijk geen rol in communicatie naar buiten en trekt dus niet naar Financiën’.  

Gemeente Amsterdam: ‘Terughoudend in samenwerken’

Vraag 1. Bij het doornemen van de Wob-documenten vroeg ik me soms af amsterdam inbusiness nou aan de kant staat van AmCham of aan die van Amsterdam? Of komt dat dat eigenlijk gewoon op hetzelfde neer?

‘Amsterdam volgt haar eigen beleid. Wanneer er onderwerpen zijn waarop Amsterdam en een relatie, bijvoorbeeld AmCham, elkaar kunnen versterken, dan kan op dat onderwerp samenwerking plaatsvinden. Amsterdam is terughoudend in het samenwerken met relaties op het gebied van politiek gevoelige onderwerpen.’ 

Vraag 2. Onderschreef wethouder Ollongren de zorgen van de NOB, AmCham en VNO-NCW in juli 2015?
‘Ook in 2015 vond er al een (maatschappelijke) discussie plaats over de bijdrage die buitenlandse ondernemingen met hun aanwezigheid in Nederland leveren aan de Nederlandse economie in relatie tot de wettelijke fiscale regelingen waarvan deze ondernemingen gebruikmaken. In het gesprek met de wethouder EZ in juli 2015 is de genodigden de kans geboden hun standpunt toe te lichten. De wethouder was op de hoogte van de maatschappelijke en politieke discussie en volgde daarin de lijn van het college, namelijk dat buitenlandse ondernemingen welkom zijn omdat ze de Amsterdamse regionale economie versterken. Eventuele zorgen betroffen de mogelijkheid dat wanneer de Rijksoverheid ertoe zou besluiten fiscale regelingen te versoberen, dit van invloed zou kunnen zijn op de aantrekkelijkheid van Nederland als vestigingsland, en daarmee Amsterdam als vestigingsstad. Amsterdam vond in 2015 en vindt ook in 2021 belastingontwijking en belastingontduiking ontoelaatbaar.’

Vraag 3. Ligt dit in lijn met wat je in 2019 aan me schreef? Namelijk dat ‘Amsterdam en AmCham partners zijn, maar dat de public affairs strategie van AmCham altijd een eigen afweging is. Amsterdam ondersteunt de public affairs agenda op het gebied van soepeler toepassen van belastingregels voor bedrijven niet. Amsterdam vindt dat belastingontwijking en belastingontduiking met strikte regelgeving moet worden bestreden.’
‘Ja.’

Vraag 4. Begrijp ik met terugwerkende kracht goed dat ‘partner zijn,’ ook ‘samen lobbyen’ kan betekenen? Ik zie namelijk dat (het Expatcenter) Amsterdam (in ieder geval in 2016) samen met AmCham en de NOB heeft gelobbyd tegen de versobering van de 30-procentregeling, waaromtrent je me in 2019 doorverwees naar Financiën omdat Amsterdam daar niet over gaat.
‘In 2016 hebben amsterdam inbusiness en het Expatcenter (nu IN Amsterdam) de kwestie rond de 30-procentregeling voor kennismigranten aangekaart omdat ze vanuit het internationale bedrijfsleven veel vragen over dit onderwerp kregen. AmCham vertegenwoordigt een deel van het internationale bedrijfsleven en daarom ligt het voor de hand dat de onderwerpen waarover beide partijen worden benaderd, overlappen. In 2019 stond het onderwerp hoog op de agenda van de Haagse politiek en vond Amsterdam het daarom niet langer onze taak om zich voor deze kwestie in te zetten. Wanneer dat in het belang is van Amsterdam, kan op onderwerpen samenwerking met relaties plaatsvinden.’

Lees verder Inklappen