© Paul Ridderhof

Een blik in het brein van een witteboordencrimineel

    Andy Fastow, een van de grootste corporate fraudeurs aller tijden, trekt volle zalen in Nederland. Hij vertelt het verhaal over het ‘grote grijze gebied’ waar mensen navigeren met boeken vol met regels, maar zonder moreel kompas – en hoe verkeerd dat kan aflopen. Er is niettemin keiharde kritiek op Fastow en die komt uit onverwachte hoek.

    Er kan geen misverstand over bestaan: Andy Fastow geldt als een van de bekendste en grootste witteboordencriminelen uit de geschiedenis van het moderne kapitalisme. Hij was de man die in de jaren negentig de financiële trucs bij het Amerikaanse energie- en handelsbedrijf Enron construeerde. Het bedrijf oogde dankzij het ingenieuze financiële sleutelwerk van Fastow aanzienlijk rendabeler en minder risicovol dan het in werkelijkheid was. Dat ging goed, totdat in 2001 duidelijk werd dat er meer geld uit Enron wegvloeide dan er binnenkwam. Het bedrijf ging vervolgens bankroet en daarmee verdampten tientallen miljarden aan bedrijfswaarde.

    Omdat de betrokken accountants van Arthur Andersen bezig waren bewijsmateriaal door de papiervernietiger te draaien en vervolgens aangeklaagd werden door de Amerikaanse justitie, kwam ook hun kantoor in een fatale maalstroom terecht. Het Enron-schandaal leidde tot de ondergang van het Big Five-accountantskantoor. De ondergang van Enron is een van de grootste corporate schandalen die de Verenigde Staten trof. De schokgolven werden over de hele wereld gevoeld.

    Andy Fastow speelde een fundamentele rol in de affaire. Hij was het financiële genie dat een complex netwerk van dochtervennootschappen en zogenoemde special purpose vehicles creëerde. Daarmee wist hij schulden van Enron voor de buitenwereld te verbergen. Met behulp van veelgebruikte accounting-principes, waarbij waarderingen gemaakt werden op basis van huidige marktprijzen, toverde hij met winsten die de schijn van échte rendementen kregen. Enron was daardoor jarenlang een beurslieveling en stond dankzij uitstekende connecties met de familie Bush ook politiek goed op de kaart. Totdat alles instortte en de hoofdverantwoordelijken voor jaren in het gevang belandden.

    Wat ik wil laten zien, is hoe mijn brein indertijd werkte. Waarom deed ik wat ik deed?’

    Sinds hij weer als vrij man rondloopt, vertelt voormalig inmate 14343-179 over zijn ervaringen en hij doet dat sinds hij zakelijke banden met een Rotterdams technologiebedrijf onderhoudt, ook regelmatig in Nederlandse zalen. Ik was daar meermaals getuige van en heb Fastow ook publiekelijk aan de tand mogen voelen; de eerste keer voor een zaal vol accountants in Den Bosch.

    De glazen deur die ik bij mijn entree in de mij toegekende kleedruimte van de Brabanthallen opendeed, kwam in aanraking met de beroemde ex-delinquent: hij stond in de spiegeling van het glas zijn haar te kammen. Fastow, in slobberkostuum gekleed, verontschuldigde zich. Even later hing ik, samen met een slordige vierhonderd accountants, aan zijn lippen.

    Fastow is bepaald geen Jimmy Swaggart, de Amerikaanse tv-evangelist die in de jaren tachtig, nadat zijn vele ontmoetingen met een prostituee op straat kwamen te liggen, zijn klassieke I have sinned-rede hield. Fastow doet het anders. De voormalige financiële topman van Enron legt onaangedaan uit dat hij schuldig is aan misdaden en dat hij dat ook oprecht gelooft en niet alleen maar zegt. Schuld en boetedoening spelen echter amper een rol in zijn verhaal. Fastow: ‘Wat ik wil laten zien, is hoe mijn brein indertijd werkte. Waarom deed ik wat ik deed?’

    De beste cfo

    Wat er bij Enron gebeurde, gebeurt ook vandaag de dag nog overal, stelt de Amerikaan. De krachten waaraan het energiebedrijf bloot stond, floreren elders volop en doen hun invloed gelden op grote zakelijke besluiten, die vele mensen aangaan.

    ‘Mensen die doelbewust fraude plegen en de wet breken, zijn niet interessant. Zij vormen de minderheid. Mensen die fraude plegen en er tegelijkertijd van overtuigd zijn dat ze zich aan de wet hebben gehouden – die zijn interessant.’ Zij opereren in wat Fastow ‘het grote grijze gebied’ noemt. ‘In dat grote grijze gebied worden via vele schakels series van besluiten genomen die uiteindelijk tot slechte, zelfs criminele uitkomsten kunnen leiden.’

    ‘Voor exact dezelfde deals die me de titel cfo of the year opleverden, kreeg ik later ook dit pasje’

    Dat is gewoonlijk het moment waarop dat hij bukt en uit een meegenomen plastic tas een gekleurd, mensvormig beeldje tevoorschijn haalt, met plakband bij elkaar gehouden. Het blijkt de trofee te zijn die Fastow in 2000 kreeg toen hij in de VS tot cfo the year werd uitgeroepen, omdat hij zo goed was in ‘off balance sheet financing’. Oftewel: de schulden van het bedrijf uit de boeken toveren en elders verstoppen. Het mocht allemaal, volgens de toen geldende accountingregels. Een tweede reden om hem de prijs toe te kennen: hij wist slim gestructureerde financiële transacties op te zetten, waardoor de financiële rapportages een florissanter aanblik boden. ‘Ook daar zijn regels voor, en die zeggen dat dit mag.’

    Enron ging in 2001 failliet en 2,5 jaar later gaf Fastow tegenover de openbaar aanklager toe dat hij schuldig was en lapte hij zijn collega’s erbij. Hij kreeg 6 jaar gevangenisstraf. ‘Voor exact dezelfde deals die mij de titel cfo of the year opleverden, kreeg ik later ook dit pasje uitgereikt.’ Uit zijn binnenzak haalt hij zijn pas van de federale gevangenis. ‘“Bewaar die maar goed,” zeiden ze toen ik de gevangenis verliet. “Handig voor als je hier weer terugkomt.”’ 

    Rationaliseren van frauduleus gedrag

    De lezingen van Fastow zijn doorspekt met zelfspot. Hij nodigt het publiek uit vragen te stellen. Dat mogen gerust confronterende vragen zijn. ‘Je kunt me niet langer beledigen op dit punt in mijn leven,’ zegt hij, hoewel sommige antwoorden op vragen over de oprechtheid van zijn motieven wel degelijk blijk geven van anger management issues.

    Andersom stelt Fastow het publiek ook vragen, vooral over kansen grijpen en regels volgen. Hij laat daarbij honderden accountants tegelijk in de val lopen. Ook zij lopen dus het risico het verkeerde te doen, maakt hij zo duidelijk.

    ‘Elke deal die ik bij Enron deed, werd goedgekeurd. Geaccordeerd door advocaten, accountants, directieleden, commissarissen’

    ‘Nooit dacht ik toen ik bij Enron werkte dat ik de wet brak. Ik dacht altijd dat ik het goede deed. Mensen als ik denken niet dat de regels naar je hand zetten frauduleus kan zijn. Ze weten wel dat ze cijfers er beter laten uitzien, maar het komt niet bij hen op dat het fraude is. Ze rationaliseren het. Dat deed ik ook. Ik dacht misschien dat het fout was, maar het was niet illegaal – dat maakte alles goed. Mensen vallen terug op de regels en gebruiken die. Ik noem ze rule users. Een goede cfo gebruikt regels, hij hoeft ze niet te breken. Maar mensen die frauduleus gedrag zitten te rationaliseren, moeten worden wakker geschud.’

    Een vraag die hij vaak krijgt: waren er geen momenten waarop hij morele bedenkingen had? ‘Moraliteit is niet de wet,’ antwoordt hij dan. ‘Er is geen wet die zegt dat je ethisch moet zijn. Elke deal die ik bij Enron deed, werd goedgekeurd. Geaccordeerd door advocaten, accountants, directieleden, commissarissen. Hoe kan het dat al deze gatekeepers steeds hun handtekening onder een frauduleuze deal zetten?’

    Het duurde jaren voordat Fastow inzag dat hij écht fout zat. Hoewel hij schuld had bekend en al ruim een jaar in de bak zat, kon hij maar niet begrijpen hoe hij, ondanks het volgen van de regels, achter de tralies was beland. Het drong maar niet tot hem door waarom hij verkeerd zat. Al zijn deals waren goedgekeurd. ‘Ik was de beste cfo! Dat zat in mijn hoofd en in mijn hart.’

    Pas toen hij in de gevangenis met een rabbi sprak, begon het Fastow te dagen. De rabbi legde hem uit dat het Joodse geloof barst van de regels: 613 in totaal. Allemaal geboden en verboden, op één regel na – de regel die voorschrijft dat je heilig moet leven. Fastow: ‘Iemand kan alle 612 regels volgen en toch zondig zijn als hij de geest van de wetten niet volgt. Op dat moment ging er bij mij een lampje branden. Ik volgde altijd de regels, maar wist steevast de geest ervan via loopholes te omzeilen.’

    Geen principes

    De verhalen van Fastow worden niet door iedereen even serieus genomen. Enkele weken geleden was het nota bene hoogleraar Marcel Pheijffer, het geweten van de vaderlandse accountancysector, die in Het Financieele Dagblad genadeloos naar Fastow uithaalde. ‘Van een fraudeur en troetelcrimineel valt geen ethiek te leren’, luidde de kop van zijn column.

    Pheijffer verwijst naar de boeken en de jurisprudentie waarin de zaak-Enron uitgebreid staat beschreven, met name de rol van Fastow. ‘Daarin staat klip en klaar dat hij de cijfers van Enron manipuleerde met als doel investeerders te misleiden, de aandelenkoers op te drijven en een fraaie credit rating te behouden. Deze literatuur toont aan dat het bij Fastow niet ging om – zoals hij zijn gehoor in lezingen voorhoudt – een keuze tussen regels en principes: deze boef had en heeft geen principes.’

    Jurist en freelance journalist annex tekstschrijver Lex van Almelo ging op de juridische website Mr. Online nog een paar stappen verder. Hij vergeleek Fastow met Jordan Belfort, de oplichter die wereldberoemd werd dankzij zijn verfilmde boek The Wolf of Wall Street, en trok Fastows woorden in twijfel. ‘Fraudeurs blijven ook na inkeer geloven in hun onbetrouwbare verhaal. Daarom zeg ik: “Eens een fraudeur, altijd een fraudeur.”’

    Die logica van ‘eens een boef, altijd een boef’ van Pheijffer en Van Almelo plaatst Fastow weer in het gitzwarte deel van het morele spectrum. Dat vind ik jammer. Juist de grijstinten die Fastow aanbrengt, zijn razend interessant. Was het maar zo dat de wereld eruit zag als in de Donald Duck, waar de zware jongens herkenbaar door het leven schrijden en over hun motieven niet hoeft te worden gespeculeerd.


    Theodor Kockelkoren, oud-AFM-bestuurder

    "Het is deze amoraliteit waar de financiële sector berucht om is"

    De grijze wereld die Fastow beschrijft, is die van de glijdende schaal. Die werd jaren geleden vanuit een ander perspectief ook door voormalig AFM-bestuurder Theodor Kockelkoren in beeld gebracht. Kockelkoren schreef na zijn afscheid in 2015 het boek Toezicht als beroep, waarin hij reflecteert op het toezichthouderschap en de gedragingen van de partijen in de financiële sector. In 2016 interviewde ik hem over dat boek. Zijn woorden verschilden weinig van die van Fastow: ‘Naar de letter van de wet zullen er altijd handelingen bestaan die weliswaar toegestaan zijn, maar waarvan het resultaat kan zijn dat de één de ander bewust een oor aannaait. Het enige dat voor velen telt, is of er geld – liefst heel veel – mee kan worden verdiend en dat je er niet door in de gevangenis zult belanden. Het is deze amoraliteit waar de financiële sector berucht om is.’

    Het is dezelfde amoraliteit als Joris Luyendijk blootlegde in zijn boek over de financiële crisis, Dit kan niet waar zijn. Niet alles kan in regeltjes en wetten worden gegoten, zei Kockelkoren. ‘Er is geen codex financialis die beschrijft hoe een bankier of verzekeraar een deugdzaam leven kan leiden, hoezeer daar ook aan is gewerkt.’

    Volgens de regels

    Net als Fastow denk ik dat zich dagelijks Enronesque taferelen voordoen. Dat is geen vermoeden, dat is zeker. Met name op en rond de Zuidas zul je ze aantreffen. Dat weten we sinds de ING vorig jaar met een recordschikking van 775 miljoen euro allerlei vervelende confrontaties in rechtszalen wist te voorkomen. We weten dat Nederland als doorsluisland een voorname rol speelt in het internationale geldsysteem, we weten dat de nodige lieden met hoogst bedenkelijke reputaties zich hier hebben gevestigd en gretig van ons rechtssysteem gebruikmaken. Robert Kosters interviewde voor FTM Oliver Bullough, auteur van Moneyland. Nergens wordt zoveel misbruik gemaakt van wettelijke regels als in dat fictieve land waarvoor – deels via Nederlandse regelgeving – tal van schimmige lieden zich een paspoort hebben weten te verwerven.

    Journalisten van Follow the Money komen vaak Enron-achtige situaties tegen

    Journalisten van Follow the Money komen vaak Enron-achtige situaties tegen. Recent schreef Siem Eikelenboom met collega Marco Visser van Trouw over zorgonderneming Privazorg. Siem ontrafelde de gesofisticeerde constructie waarmee de eigenaars zorggelden in eigen zak lieten verdwijnen. Allemaal volgens de regels, maar tegen de geest van de wet. De constructie werd door de goed gehonoreerde heren en dames van accountantskantoor Grant Thornton in de steigers gezet.

    Thomas Bollen is bij FTM degene die het langstlopende dossier onder handen heeft: dat over rentederivaten in het MKB. Banken misleidden jarenlang en op grote schaal hun mkb-klanten met ingewikkelde en riskante financiële producten. En natuurlijk menen de bankiers en hun adviseurs dat er geen regel werd overtreden. Ook de zorgcowboys die Eelke van Ark in haar veelbesproken dossier tegenkomt, stellen stuk voor stuk dat ze de regels niet overtreden en worden daarin gesteund door hun accountants en advocaten.

    In het internationale dossier The CumEx Files wordt een Europese belastingroof van gigantische proporties uit de doeken gedaan: meer dan 55 miljard schade voor belastingdiensten van Europese landen, waarbij vooral Duitsland hevig werd benadeeld. Maar volgens de heren die bij deze transacties betrokken waren – ja, allemaal mannen – gebeurde dat geheel legaal. Fortis compliance-officer Nico Zwikker ging 15 jaar geleden zelfs mee naar klanten om hen te vertellen dat de transacties waarmee Fortis met name de Duitse en de Zwitserse fiscus beroofde, helemaal in de haak waren. Zwikker werd jaren later hoofd compliance van staatsbank ABN Amro en mocht daar de nationalisatie van Fortis Nederland en ABN Amro in goede banen leiden. ‘Georganiseerde misdaad in krijtstreeppak,’ was de titel van ons openingsartikel over dit schandaal. Het wachten is op de eerste veroordeling.

    In het brein van de corporate witteboordencrimineel

    Als ik één financieel schandaal in Nederland boven alle andere vind uitsteken, is dat de woekerpolisaffaire – dit omdat de schade in de tientallen miljarden liep en er miljoenen mensen door werden getroffen. De beleggingsverzekeringen die door vrijwel alle levensverzekeraars werden verkocht, waren misdadig van opzet maar volledig legaal geconstrueerde woekerproducten. Met name Aegon bleek bedreven in het construeren van deze rommel. Het bedrijf heeft honderdduizenden Nederlandse burgers voor miljarden schade berokkend. Klanten van Aegon werden bewust in het ongewisse gelaten over de risico’s en daarmee op grote schaal misleid. Je zou het oplichting kunnen noemen, maar dat is een strafrechtelijke term. De drempel om oplichting aan te tonen is hoog, er moet hard bewijs zijn dat de misleiding doelbewust en opzettelijk gebeurde. Zulk bewijs is in deze zaak nooit door het Openbaar Ministerie verzameld. Verantwoordelijke bestuurders als Kees Storm (ceo), Jos Streppel (cfo), Johan van der Werf en hun collega’s van andere verzekeraars werden niet aangeklaagd en hebben zich zodoende nooit voor een rechter voor hun daden hoeven te verantwoorden.

    Al deze heren zeggen over hun ‘gewoeker’ bij Aegon precies wat Andy Fastow zijn toehoorders ook voorhoudt: het was allemaal legaal

    De Aegon-directeuren zijn multimiljonair en genieten nog steeds aanzienlijke maatschappelijke status in voorname gremia. Storm verzamelde na zijn afscheid bij Aegon tal van bijbanen, waaronder die van de voorzitter van de rvc van de KLM (tot 2014). Een van de vele bijbaantjes van oud-Aegon-cfo Streppel was – o ironie – het voorzitterschap van de Monitoring Commissie Corporate Governance Code (tot 2013) en sinds 2014 is hij zelfs Raad bij de Ondernemingskamer in Amsterdam. Van der Werf, eerder zo ongeveer de belangrijkste woekerpolismanager van Aegon, is nu onder andere voorzitter van de raad van toezicht van de NOS.

    Al deze heren zeggen over hun ‘gewoeker’ bij Aegon precies wat Andy Fastow zijn toehoorders ook voorhoudt: het was allemaal legaal, juristen, actuarissen en accountants zetten er stuk voor stuk een vinkje bij, poortwachters keurden het goed en ja, andere bedrijven deden het ook. De verkoop van woekerproducten zorgde in Nederland voor grote winsten waarmee Aegon in het buitenland overnames kon financieren. Dat was natuurlijk goed voor de beurskoers en daarmee voor de aandeelhouders. En voor de portemonnee van Kees, Jos en Johan.

    Er lopen in de financiële sector en elders in het bedrijfsleven veel mensen als Fastow rond: mensen zonder principes. Mensen die niet op een moreel kompas varen, maar zich door amorele incentives laten leiden en zichzelf overtuigen dat zolang zij de regels niet overtreden, er niets mis is en er toch fors geld kan worden verdiend. Ook al beseffen ze dat er zorggeld wordt buitgemaakt, klanten met woekerpolissen worden benadeeld, belastingdiensten van bevriende mogendheden worden beroofd of er op grootschalige wijze hulp wordt geboden aan witwaspraktijken. Het lijkt mij dan ook buitengewoon nuttig dat er lieden als Fastow rondlopen, die een blik in het brein van een veroordeelde corporate witteboordencrimineel bieden. Al was het maar omdat we die in Nederland (nog) niet hebben.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Eric Smit

    Gevolgd door 2253 leden

    Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.

    Volg Eric Smit
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren