De zeldzame eerste druk van het oorlogsdagboek Het Achterhuis van Anne Frank.

De zeldzame eerste druk van het oorlogsdagboek Het Achterhuis van Anne Frank. © Sem van der Wal

Anne Frank Fonds verliest kort geding tegen Anne Frank Stichting over auteursrechten dagboek

Het Zwitserse Anne Frank Fonds spande in januari een kort geding aan tegen de Amsterdamse Anne Frank Stichting en het Huygens Instituut. Het onderwerp: de auteursrechten op het dagboek van Anne Frank. Afgelopen dinsdag stelde de Amsterdamse kortgedingrechter het Anne Frank Fonds in het ongelijk, zo blijkt uit vonnis dat afgelopen vrijdag werd gepubliceerd.

Precies in de periode dat er internationaal grote commotie is ontstaan rond het boek Het verraad van Anne Frank, blijken ook het Zwitserse Anne Frank Fonds en de Nederlandse Anne Frank Stichting met elkaar in een verbeten juridische strijd te zijn beland. Een dag nadat in Nederland de Volkskrant, NRC en het Parool de controversiële ‘primeur’ over het boek Het verraad van Anne Frank publiceerden, stonden in de Amsterdamse rechtbank het in Bazel gevestigde Anne Frank Fonds en de Amsterdamse Anne Frank Stichting tegenover elkaar. 

Naast de stichting had het Zwitserse Fonds ook Het Huygens Instituut, dat valt onder de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) en de Vereniging voor Onderzoek en Ontsluiting van Historische Teksten (VOOHT) gedaagd. Reden: de drie partijen zouden de auteursrechten op het dagboek van Anne Frank hebben geschonden. 

De Amsterdamse kortgedingrechter oordeelde anders en stelde het Anne Frank Fonds in het ongelijk. De rechter veroordeelde het Fonds ook tot de betaling van opvallend hoge proceskosten: in totaal 77 duizend euro. Dit blijkt uit het vonnis van de Amsterdamse rechtbank dat afgelopen vrijdag werd gepubliceerd. 

Auteursrecht 

De Stichting beschikt, via het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, over de originele geschriften van Anne Frank. Die heeft Annes vader Otto aan het NIOD (toen nog RIOD, Rijksbureau voor Oorlogsdocumentatie) geschonken. Het Fonds in Zwitserland is in 1963 opgericht door Otto om de auteursrechten op het Dagboek en andere geschriften van Anne Frank te beheren. 

Het Fonds is ook de erfgenaam van Otto, en beschikt zodoende over het familiearchief. Het Fonds verdedigt de auteursrechten fel. Maar die zijn niet overal meer geldig: in zo’n zestig landen, waaronder België, zijn de rechten komen te vervallen. In België zijn de auteursrechten in 2016 verlopen, in Nederland vervallen die voor een (klein) deel pas in 2037. 

In België valt de tekst van Anne Frank sinds 1 januari 2016 in het publieke domein

Het auteursrecht is in principe geldig tot zeventig jaar na de dood van de maker. In het geval van Anne Frank, overleden in 1945, zouden de werken tot en met 2015 beschermd zijn. Dat is het jaartal dat in België en tientallen andere landen is aangehouden, waardoor de tekst daar sinds 1 januari 2016 in het ‘publieke domein’ valt. Dat houdt in dat iedereen die teksten naar eigen goeddunken mag gebruiken, zonder dat toestemming van iemand nodig is.

Maar er kan ook worden gekeken naar wanneer iets is gepubliceerd, in welke versie, en of daar eventueel redactie of aanvullend onderzoek op heeft plaatsgevonden. In Nederland publiceerde het toenmalige RIOD in 1986 een nieuwe, wetenschappelijke editie waarin verschillende versies waren opgenomen. Daaronder zaten niet eerder gepubliceerde delen uit het werk van Anne Frank. 

Door dit nieuwe redactiewerk en de wetenschappelijke aanvullingen, trad er een extra bescherming op van vijftig jaar, dus tot 2037, voor bepaalde delen van het dagboek. ‘Het RIOD had de rechten voor Nederland bedongen, in ruil voor alle buitenlandse rechten voor het Fonds,’ vertelt David Barnouw, een van de auteurs van de wetenschappelijke versie uit 1986. ‘Wij verkochten toen nog 50.000 exemplaren in Nederland, dat vonden we heel veel voor een wetenschappelijke versie.’

Otto Frank als co-auteur

De termijnen op auteursrecht verschillen per land. In de VS, de grootste boekenmarkt, geldt een termijn van 95 jaar na publicatie (dus niet na overlijden). Dat betekent dat het Fonds in de VS zijn rechten kan laten gelden tot 2042. Volgens de New York Times is het nog vijf jaar langer, omdat de Engelstalige versie in 1952 verscheen. In Duitsland geldt net als in België en Nederland een periode van zeventig jaar na overlijden.

Het Fonds wilde nog een keer het auteursrecht voor bepaalde landen, waaronder Nederland, verlengen, door in 1991 met weer een nieuwe, wetenschappelijke editie met nieuwe analyses te komen. Het Fonds probeerde toen ook Otto Frank als co-auteur van het dagboek erkend te krijgen. Hij overleed in 1980, waardoor het auteursrecht in Nederland zou blijven gelden tot 2050.

De poging van het Fonds om Otto Frank erkend te krijgen als medeschrijver van het dagboek was controversieel. Volgens Barnouw zou dat antisemieten in de kaart spelen, in hun claim dat het dagboek nep zou zijn. 

De opzet van het Fonds slaagde niet. De Stichting deed in 2015 aan het Fonds de toezegging 2037 te erkennen als einddatum van het auteursrecht op delen van het dagboek, en tot die tijd geen integrale versie van het werk van Anne Frank in Nederland te publiceren. De rechter bezegelde dat in 2015 in een rechtszaak, door het Fonds aangespannen nadat het lucht kreeg van een project van de Stichting en de KNAW om de handschriften van Anne Frank online te zetten.  

Scans van de originelen

De Stichting beschikt sinds 1998 over digitale scans van de originele dagboeken van Anne Frank. Die scans zijn nu toch online gezet, begeleid met wetenschappelijke analyses en ‘interactieve’ onderdelen. De Stichting heeft daartoe samen met de KNAW in Brussel de Vereniging voor Onderzoek en Ontsluiting van Historische Teksten opgericht, en die maakt de scan openbaar via een Belgische server. ‘Een brievenbusfirma,’ fulmineert het Anne Frank Fonds. Bij de KNAW spreken ze van de België-route, inderdaad om juridische redenen. Het is de KNAW erom te doen wetenschappers de vrijheid te geven onderzoek te doen, laat zij via een woordvoerder weten. Ook de Anne Frank Stichting benadrukt het belang van onderzoeksvrijheid

Volgens de Stichting en het Huygens Instituut zijn de teksten uitsluitend gepubliceerd voor wetenschappelijk onderzoek, en wordt met ‘geoblocking’, het blokkeren of beperken van de toegang tot een website op basis van locatie, voorkomen dat mensen vanuit Nederland  de website kunnen bezoeken. Ook wordt duidelijk aangegeven dat het niet de bedoeling is dat vanuit Nederland, of bezoekers uit andere landen waar het auteursrecht nog wel geldt, de website bezoeken.

Volgens het Fonds is die geoblocking makkelijk te omzeilen met een VPN-verbinding. Het gebruik van VPN (virtueel particulier netwerk, waarmee een gebruiker het kan laten lijken op een andere locatie te zijn dan hij is) is wijdverbreid en legaal. Volgens de stichting is er geen betere methode dan geoblocking en zijn er geen aanwijzingen dat vanuit Nederland  gebruikers de blokkade omzeilen. Daarmee is voldoende inspanning geleverd, zo verdedigt de Stichting.

Nieuwe, wetenschappelijk verrijkte editie

De originele teksten van Anne Frank zijn in het Nederlands. Omdat deze teksten nu gratis online te vinden zijn, vreest het Fonds dat de gedrukte versie, uitgegeven door de grote Amsterdamse uitgever Prometheus, nu minder waard is geworden. Er staat een nieuwe, wetenschappelijk verrijkte editie van het dagboek op de planning bij de uitgever; om die reden heeft Prometheus zijn zorgen geuit over de website, blijkt uit het vonnis. Prometheus laat weten dat het verder niets heeft toe te voegen.

Het op zwart zetten van de site treft ook landen waar de publicatie wel gerechtvaardigd is, aldus de rechter

Die nieuwe versie wordt voorbereid door medewerkers van de universiteit van Göttingen, Duitsland, en zal in eerste instantie in het Engels verschijnen bij Cambridge University Press, weet David Barnouw. ‘De rechten op het Dagboek zijn nog altijd geld waard, zeker de Engelstalige versie. Denk ook aan de toneelstukken, die veel middelbare scholen in heel de wereld nog uitvoeren. De Nederlandstalige versie van het Dagboek is denk ik niet meer zoveel waard. Iedereen heeft die wel in de kast staan inmiddels.’

De kortgedingrechter wilde begin deze maand geen oordeel vellen en verwijst door naar een bodemzaak. Auteursrecht is belangrijk, maar niet absoluut. Vrijheid van wetenschap is ook belangrijk. Het op zwart zetten van de site treft ook landen waar de publicatie wel gerechtvaardigd is, aldus de rechter, die daarom de Stichting en het Huygens Instituut voorlopig hun gang laat gaan.

Recent haalde het Fonds, onder andere op Follow the Money, stevig uit naar de publicatie van een nieuw, omstreden onderzoek naar de verrader van Anne Frank. De Stichting had medewerking verleend aan dat onderzoek, het Fonds niet.

Bestuurslid Yves Kugelmann van het Anne Frank Fonds vindt dat de Nederlandse instituten die hun fiat aan het pas verschenen boek gaven, er goed aan doen eens kritisch naar zichzelf te kijken. Het boek zou voer voor complotdenkers zijn, terwijl er weinig van het onderzoek zou deugen.

‘Aangezien we niet betrokken zijn bij de publicatie, is het geven van een fiat niet aan de orde,’ laat de Anne Frank Stichting in een reactie weten. ‘De Stichting heeft geen inhoudelijke bijdrage geleverd aan het onderzoek of de publicatie. We hebben wel onze archieven en kennis gedeeld. Het is vanzelfsprekend dat wij onze archieven en kennis ter beschikking stellen voor onderzoek. Het is even vanzelfsprekend dat wij geen enkele verantwoordelijkheid dragen voor dergelijk onderzoek en de resultaten ervan.’

Vertrouwensbreuk tussen Fonds en Stichting

Uit het rechtbankverslag blijkt dat de communicatie tussen Fonds en Stichting moeizaam verloopt. Zo is te lezen dat de Stichting het betreurt dat het Fonds geen overleg heeft gevoerd na de briefwisseling tussen de advocaten in het najaar van 2021. In Zwitserland zouden ze al sinds 2011 op de hoogte zijn van de plannen om het onderzoek naar de geschriften van Anne Frank online te publiceren. 

De Stichting en het Fonds liggen al sinds 2011 met elkaar in de clinch. Toen vond een vertrouwensbreuk plaats tussen de twee organisaties. Het Fonds eiste het archief van Otto op, dat de stichting in bruikleen had en bewaarde in Amsterdam. Het Fonds besloot toen in Frankfurt een nieuw Anne Frank-centrum op te richten dat ook de nalatenschap van Otto Frank zou gaan beheren. 

In 2015 spande het Fonds ook een zaak aan bij de rechter om een andere kwestie. De Stichting had drie brieven van Otto Frank, handelend over het toneelstuk dat was gemaakt op basis van Annes dagboek, tentoongesteld in het Anne Frank Huis. Volgens het Fonds had de Stichting daar toestemming voor moeten vragen, aangezien zij alle auteursrechten van Otto bezit. De rechter gaf de Stichting gelijk, maar in hoger beroep in 2018 kreeg het Fonds gelijk. De Stichting mag de brieven niet meer zonder toestemming tentoonstellen.

‘Er waren contracten met uitgevers waarin stond dat Otto Frank maar 5 procent van de opbrengst kreeg. Daar is het Fonds wat aan gaan doen’

De verhouding tussen Fonds en Stichting verzuurde al na de dood van Otto in 1980, vertelt David Barnouw aan Follow the Money. Tot 1980 bestonden Stichting en Fonds gemoedelijk naast elkaar, en bemoeiden ze zich niet veel met elkaar. De Stichting maakte van het Achterhuis aan de Prinsengracht een museum, en richtte daar tentoonstellingen in. Otto kwam wel één keer per jaar langs, maar moest eigenlijk niet zoveel hebben van de Stichting, vertelt Barnouw. ‘De Stichting was, typisch voor die tijd, een nogal linksige club, en die kwamen met activistische tentoonstellingen over apartheid en dergelijke. Otto was meer het type Pruisische officier, die weinig ophad met dat linksige.’

Otto liet het dagboek na aan het RIOD en niet aan de Stichting, omdat hij er in de jaren zeventig nog rekening mee hield dat de aandacht voor Anne Frank weg zou ebben en de Stichting en het Achterhuis zouden verdwijnen. ‘Anne Frank was wel bekend, maar er stonden nog niet van die lange rijen voor het Anne Frank Huis als nu,’ zegt Barnouw.

Na de dood van Otto kwamen enkele nieuwe, meer zakelijke types bij het Zwitserse Fonds, die gingen professionaliseren. Ze constateerden onder andere dat Otto Frank veel te weinig kreeg. ‘Er waren contracten met uitgevers waarin stond dat hij maar 5 procent van de opbrengst kreeg. Daar is het Fonds toen wat aan gaan doen.’ Ook ging het Fonds zich inhoudelijk bemoeien met wat de Stichting deed, waardoor de frictie ontstond die nog steeds lijkt te bestaan.

De irritatie liep verder op toen het Fonds besloot dat het archief van Otto in Frankfurt zou moeten komen. De familie komt oorspronkelijk uit die stad, en in een museum daar was al een Anne Frank-zaal. Het Fonds dwong de Stichting delen van het in Amsterdam opgeslagen archief af te staan aan Frankfurt. ‘Beetje raar dat het Fonds dat in Frankfurt wil,’ vindt Barnouw. ‘Er is immers een goede reden waarom de familie Frankfurt heeft verlaten.’

Duur verlies

Voor het Anne Frank Fonds brengt het verliezen van het kort geding hoge proceskosten met zich mee. Aangezien het een zaak over intellectueel eigendom is, kan de tegenpartij de reële proceskosten in rekening brengen bij de verliezer. Die ramen de drie partijen tezamen op ruim 145.000 euro, hoewel de Anne Frank Stichting en de Vereniging voor Onderzoek en Ontsluiting van Historische Teksten niet het volle pond op het bord van het Anne Frank Fonds wilden leggen. De KNAW doet dit wel om ‘de belastingbetaler’ niet op kosten te jagen en eiste dat het Fonds hun advocatenrekening van ruim 42.000 euro zou vergoeden. 

Daar ging de rechter niet in mee: dat de partijen alle drie met een eigen advocaat en een eigen argumentatie kwamen, leidde tot dubbel werk. Desalniettemin bedraagt de rekening voor het Anne Frank Fonds ruim 77.000 euro: drie maal 25.000 euro advocaatskosten, plus de griffierechten.

‘Het vonnis zou kunnen betekenen dat de werken van Anne Frank in de toekomst op onrechtmatige wijze voor de hele wereld beschikbaar kunnen worden gesteld’

Hier wordt niemand beter van, behalve de advocatuur, zegt advocaat Matthijs Kaaks, gespecialiseerd in mediarecht en intellectueel eigendom bij Boekx Advocaten. ‘Het is navrant, al is het toeval, dat in dezelfde weken waarin er zo veel te doen is over het onderzoek naar de verrader van Anne Frank, zo veel geld verspijkerd wordt aan een onnodig auteursrechtconflict over haar dagboek. Ik vind het niet fraai.’  

Vanuit Zwitserland reageert John D. Goldsmith, voorzitter van het Anne Frank Fonds, met een geschreven verklaring: ‘Het vonnis zou kunnen betekenen dat de werken van Anne Frank in de toekomst op onrechtmatige wijze voor de hele wereld beschikbaar kunnen worden gesteld, daar waar de auteursrechten zijn verlopen, door wie dan ook, in welk land dan ook. Wij zullen de auteursrechten verdedigen en passende maatregelen nemen om rechtszekerheid te scheppen voor het Anne Frank Fonds Basel, de uitgeverijen en de lezers.’

‘Ja het is gênant,’ zegt Barnouw over het moddergevecht tussen Fonds en Stichting. ‘Maar niet verbazingwekkend. Het is de “Anne Frank-industrie”, zoals ik het noem. Daar hoor ik zelf overigens ook bij. Daar moeten we ook weer niet te moeilijk over doen. Hollywood is er niet om ons op te voeden, maar om geld te verdienen. Toch maakt niemand bezwaar tegen een goede, integere film over de holocaust.’

Dit is een geüpdatete, uitgebreidere versie van ons eerder gepubliceerde nieuws.