APG heeft 'de verdedigingslinie naar voren geschoven'

    De pensioenfondsen waren beslist niet de veroorzakers van de financiële crisis, toch worden ook zij belaagd door vele nieuwe wetten en regelgeving. Soms terecht, soms ook niet. Guus Warringa, hoofd juridische zaken van pensioenuitvoerder APG, denkt dat pensioenfondsen niet af moeten wachten totdat wetgeving een feit is. 'Zodra het wetgevingsproces in Brussel op gang komt, zijn wij actief om die wetgeving te bekijken en zonodig te beïnvloeden.'

    De opvallende oranjerode Symphonytorens op de Amsterdamse Zuidas behoren zonder twijfel tot de meest controversiële gebouwen van Nederland. De torens staan symbool voor de grootste onroerendgoed-zwendel uit de Nederlandse geschiedenis: de zogenoemde 'vastgoedfraude'. In de 27 verdiepingen tellende kantoortoren Symphony I is sinds 2009 APG, het pensioenuitvoeringsbedrijf van het grootste pensioenfonds van Nederland (ABP) gevestigd. Het feit dat een “collega”, het Philips Pensioenfonds, het grootste slachtoffer van de fraude was, maakt het een beladen plek voor een gesprek over compliance. Guus Warringa, hoofd juridische zaken van APG, kan er om lachen. Hij krijgt vaker van gasten opmerkingen over de behuizing te horen. APG kon de kantoorruimte in de Symphony I ook nog eens voor een relatief lage prijs huren, vertelt hij. Reden: het pand had om eerder genoemde redenen zijn glans verloren.
    De verwikkelingen rond de Symphony-torens aan de Zuidas illustreren waar een pensioenfonds in een extreem geval mee kan worden geconfronteerd
    De verwikkelingen rond de Symphony-torens aan de Zuidas illustreren waar een pensioenfonds in een extreem geval mee kan worden geconfronteerd. Scenario's die mensen als Warringa nu juist met man en macht proberen te voorkomen. Maar ongelukken zoals die de collega's van het Philips Pensioenfonds zijn overkomen, zijn volgens Warringa nooit helemaal uit te sluiten. Er worden bij APG dagelijks door honderden mensen talloze beleggingsbeslissingen genomen die allemaal een risico met zich meedragen. Het pensioenbedrijf heeft 330 miljard euro onder beheer, een pot waar de pensioenen van zo'n 4,5 miljoen deelnemers uit moet worden betaald. Dat is een kolossale verantwoordelijkheid die met de vergrijzende Nederlandse bevolking en het ontstaan van de economische crisis ook nog eens het middelpunt is geworden van politiek en maatschappelijk debat. 'Terecht', meent Warringa.

    Guus "overhead" Warringa

    Eind 2008 beleefde hij zijn eerste werkdag bij APG, kort na het omvallen van Lehman Brothers. 'De pensioensector stond in de schijnwerpers en moest verder professionaliseren', zegt Warringa. 'Daar wilde ik graag iets aan bijdragen'. Daarvoor had Warringa al het nodige op compliance-gebied meegemaakt. Hij begon in 1994 als advocaat bij het kantoor Loeff Claeys Verbeke om in het voorjaar van 1997 de overstap naar Amsterdam Option Traders (AOT) te maken, waar hij hoofd juridische zaken werd. Het beurshandelsbedrijf stond aan de Amsterdamse Effectenbeurs genoteerd en beschikte op vele plekken op aarde over vestigingen.

    Guus Warringa Guus Warringa

    Kort na zijn aankomst maakte Warringa er het grote offensief van Officier van Justitie Henk de Graaff mee: Operatie Clickfonds (november 1997). Toentertijd het grootste onderzoek naar financiële fraude ooit. 'Dat onderzoek heeft mijn carrière eigenlijk gemaakt', zegt Warringa. 'Daarvoor heette ik Guus “overhead” Warringa. En toen kwam De Graaff met zijn operatie en hoewel AOT nergens van werd beschuldigd, bleek dat het best nuttig was om een jurist in huis te hebben.'

    Euronext

    In 2003 belandde Warringa bij de internationale beursorganisatie Euronext waar hij de eerste anderhalf jaar zelfs nog als beurstoezichthouder actief was. 'Totdat het toezicht naar de AFM overging', vult hij aan. Daarna werd hij zelf met meerdere toezichthouders geconfronteerd. Euronext was ontstaan door de fusie van de beurzen van Amsterdam, Parijs en Brussel. Later kwamen daar de Londense optie- en termijnbeurs LIFFE en de Portugese beurs bij. Daar bleef het niet bij. In 2007 werd Euronext door de New York Stock Exchange (NYSE) overgenomen. Toen werd hem voorzichtig duidelijk hoe ingewikkeld internationaal toezicht kan werken.
    'We hadden ooit een handvol regels en dat is het laatste decennium totaal geëxplodeerd'
    Warringa: 'Toezichthouders en wetten zijn georganiseerd per land, maar de financiële sector is dat al lang niet meer, die opereert wereldwijd en trekt zich niets van landgrenzen aan. Ik zag destijds dat de toezichtouders daar enorm veel moeite mee hadden. Bij Euronext had je een college van al die toezichthouders, dat was een enorm circus dat je heel erg kon bezighouden. Een Fransman keek er weer anders tegenaan dan een Portugees, een Nederlander of een Brit. Later kwamen daar de Amerikanen ook nog bij. Betrokkenen keken ook heel erg naar nationale belangen. Al die mensen communiceerden ook niet altijd even goed met elkaar en begrepen elkaar ook niet altijd. Maar er moest wel een norm uit komen waar je aan moest voldoen. Het ging heel langzaam en stroperig voordat er een besluit werd genomen. Dat maakt het voor een jurist heel moeilijk om te opereren, want je zit ervoor om een bedrijf adequaat te laten werken.'   Wat is de rode draad die u sinds u in de wereld van de compliance actief bent, kunt ontwaren? 'We hadden ooit een handvol regels en dat is het laatste decennium totaal geëxplodeerd. Dat begon al in de periode dat ik bij de beurs zat toen er allerlei nieuwe, ingewikkelde producten kwamen. Sinds 2008 zijn er dui-zen-den pagina's aan wetgeving bijgekomen. Niet alleen specifiek gericht op banken en beleggingsinstellingen, het gaat ook om zaken als kapitaalseisen, central clearing, derivaten, meldingsplicht, leverage, acting in concert, je kan het zo gek niet bedenken en dat maal twee, want APG heeft er als wereldwijde speler de Amerikaanse zijde ook nog bij.
    'De boel wordt helemaal dichtgekit en daar wordt de wereld echt niet veiliger van'
    Het is echt gigantisch. Je had vroeger dat het toezicht meer principle based was, het is nu heel sterk rule based geworden. Als ik zie in welke mate we tegenwoordig in beslag worden genomen door wetten en regelgeving. De boel wordt helemaal dichtgekit en daar wordt de wereld echt niet veiliger van. Ongelukken gebeuren altijd en overal, en ik geloof niet dat een overmaat aan regeltjes die zullen voorkomen. Welk systeem je ook hebt. Uiteindelijk komt het neer op cultuur en gedrag. En die dwing je niet af met regeltjes.'   De toename aan wetgeving valt in het licht van de crisis in de financiële sector toch goed te begrijpen? 'Dat klopt, het probleem is alleen dat vooral incidenten de nieuwe wetgeving drijven. Kijk bijvoorbeeld naar het verbod op shortselling in 2011. Dat was een reactie op de sterk dalende koersen van staatsobligaties van landen als Spanje, Italië en Frankrijk. In plaats van dat er wordt gedacht dat de staatsfinanciering in die landen wellicht niet op orde is, wordt de schuld bij de shortsellers gelegd. Merkel, zei iets, Sarkozy vervolgens ook en toen kon Cameron niet achter blijven, enzovoort. Er was een enorme politieke druk. Er was iets vreselijk mis gegaan en die nationalisaties van banken hadden al hopeloos veel geld gekost. Men moest laten zien dat er iets aan werd gedaan. Dat is een andere rode draad die ik waarneem; de regelgeving wordt sinds 2007/8 enorm door de politiek gedreven. Er is scoringsdrift bij de wettenmakers. En de snelheid waarmee dat allemaal gepaard gaat, komt de kwaliteit van de wetgeving vaak niet ten goede.'   Kunt u dat uitleggen? 'Er is sprake van een one size fits all aanpak Ze gooien over alles en iedereen netten uit en die netten vallen ook over ons heen, terwijl je niet kunt zeggen dat wij als pensioenfondsen de veroorzakers van de problemen zijn geweest. Toch moet je dan aan die nieuwe wetgeving – die niet zelden nadelige gevolgen heeft voor pensioenfondsen – voldoen.'   Wat probeert u daar tegenin te brengen? 'We hebben de laatste jaren de verdedigingslinie naar voren geschoven. Zodra het wetgevingsproces in Brussel op gang komt, zijn wij actief om die wetgeving te bekijken en zonodig te beïnvloeden. We willen precies weten wat er op ons afkomt en in een vroeg stadium aangeven wanneer iets kant noch wal raakt. Dat is het lobby-gedeelte en dat valt ook onder de juridische afdeling van APG. We spreken dan actief met de leden van het Europees Parlement, met leden van de Europese Commissie, in Nederland met de AFM, DNB en met het ministerie van Financiën. Dat betekent overigens niet dat we een agressieve lobby hebben, die van ons heeft meer een voorlichtende kant. We proberen dat paniekerige, dat politieke eruit te halen. We zeggen; als je deze regelgeving wilt hebben, wat voor impact heeft dat dan? Realiseer je tegelijkertijd dat een Nederlands pensioenfonds of een Nederlandse pensioenfondsbelegger niet bekend is in Frankrijk of Italië. Men kent ons systeem, maar we zijn een klein land. Ze liggen in het Elysée echt niet wakker van de zorgen van Nederlandse pensioenfondsen. Het is veel voorlichten en ook vragen stellen. “Goh, u bent bezig met wetgeving te maken die bedoeld is om hedgefondsen te bedwingen. Is het de bedoeling dat wij met deze wetgeving ook worden geraakt? Nee? Nou, als dat niet de bedoeling is, zouden we dan een vrijstelling kunnen krijgen?” Dit klinkt heel simpel, maar het vergt een grote inspanning. Zoveel Nederlanders werken er ook weer niet bij de Europese Commissie en dat betekent dat je ook die Deen of Pool moet uitleggen waarom een Nederlands pensioenfonds een ander beest is dan een hedgefonds. En dan kun je nog zo gelijk hebben en daar ook de ambtenaren in Brussel van weten te overtuigen, maar die kunnen toevallig een baas hebben die vindt dat zo'n regel ook voor ons moet gelden.'   U bent niet de enige die in Brussel aan jasjes van politici en commissieleden trekt, dat doen banken en ook hedgefondsen al zeer geruime tijd. Is de lobby van de pensioenfondsen in staat om die van de banken en anderen te weerstaan? 'Ja dat kunnen we, maar dat is pas sinds 2008 het geval. Pensioenfondsen beschikken over heel veel geld en de banken hebben dat niet meer. Je ziet dat op het lobby-gebied een aantal grotere zogenoemde buy side firms – naast pensioenfondsen kunnen dat ook verzekeraars of sovereign wealth funds zijn – een rol naar zich toe te trekken. De koopkant was in het verleden nogal passief en soms ook een beetje onprofessioneel. We waren in het verleden niet zo goed opgewassen tegen de sell side, met name de banken. De verkoopkant was stoer en snel, en wij waren dat duidelijk niet. Dat is de laatste jaren wel veranderd. In die zin is de crisis wel goed geweest. Er veel meer sprake van een gebalanceerd speelveld.
    'Pensioenfondsen beschikken over heel veel geld en de banken hebben dat niet meer'
    Maar ik maak me nog steeds zorgen. Er zijn nog steeds te weinig instituten en bedrijven aan de koopkant die dit doen. Er zijn ook nog steeds veel bedrijven die niet goed genoeg weten waar ze hun geld in hebben zitten, onvoldoende risicomanagement hebben, onvoldoende kritisch zijn naar de verkopers van het product. Wat dat betreft heeft de Europese Commissie het grootste gelijk dat die partijen moeten worden beschermd. Maar het gevolg mag niet zijn dat de goeden onder de kwaden gaan lijden.'   Kunt u een voorbeeld geven van hoe wetgeving – die bedoeld is om de verkoopkant te beteugelen – pensioenfondsen kan raken? 'Een fraai voorbeeld van de one size fits all-aanpak betreft het onderwerp central clearing. De Europese Commissie kwam eind 2010 met een nieuw wetsvoorstel om derivatencontacten via een centraal clearinghuis te laten lopen. Een centraal clearinghuis staat tussen de koper en de verkoper en moet ervoor zorgen dat het risico van de tegenpartij wordt weggenomen. Het plan was om grote beleggers – vooral hedgefondsen – hiervoor te laten betalen en onderpand te laten storten. De Commissie had hiermee specifiek de hedgefondsen op het oog die met enorme hefbomen werken, maar de consequentie was dat pensioenfondsen ook door die wetgeving werden geraakt. Op zich was de wetgeving een goede maatregel. Bij hedgefondsen is het namelijk altijd de vraag hoeveel geld ze in werkelijkheid hebben. Ze doen zaken met je en dan blijkt plotseling dat er allemaal verplichtingen bestaan die niet uit de balans blijken. De tegenpartij draait vervolgens op voor de schade. Een centraal clearinghuis (afkorting: ccp, red.) ging dat zogenoemde counterparty risk overnemen. Wie kan daar tegen zijn, zou je zeggen? Toen bleek dat pensioenfondsen daar ook door zouden worden geraakt. Pensioenfondsen die praktisch gezien niet failliet kunnen gaan, werden risicotechnisch op precies de gelijke wijze behandeld als de hedgefondsen die met gigantische hefbomen werken. Dat komt erop neer dat onze kredietwaardigheid – die kolossaal is – op precies dezelfde wijze werd behandeld als de vaak deerniswekkende kredietwaardigheid van een hedgefonds. Maar we zouden wel precies dezelfde marge-eis om de oren krijgen. Voor de duidelijkheid: wij hoeven als pensioenfonds in onze relatie met banken geen onderpand te geven, ons risico is nul. Daardoor werkte de wetgeving voor ons kostenverhogend terwijl de regels juist waren geschreven om partijen als de onze te beschermen. Het duurde uiteindelijk ruim twee jaar voordat de regel voor ons soort partijen werd gewijzigd. We kregen daarbij ook de steun van het ministerie van Financiën, DNB en buitenlandse partners, maar je moet het proces wel doorlopen. En als je het niet aankaart, gebeurt er niets.'   Wat betekent het vooruitverdedigen van APG in de praktijk? 'We hebben onder andere een kantoor in Brussel geopend. Daar zit iemand die niets anders doet dan zich bezighouden met nieuwe wetgeving. Met onze frontoffice rekenen we vervolgens door wat de gevolgen, risico's en voordelen zijn. Dan ga je het opschrijven en dan blijkt dat er consequenties aan kleven. Daar komt de juridische- en compliancefunctie ook om de hoek kijken. Vanaf dat moment begint de voorlichting.   Het frontoffice neemt daarbij een bijzondere rol in? 'Je kunt honderden mensen in dienst nemen, die allemaal achteraf wetten en regels gaan afvinken en dat heeft beslist een disciplinerende functie, maar ik ben blij dat we bij APG mensen hebben rondlopen die heel goed weten hoe transacties in elkaar zitten en dus veel meer aan de voorkant van het proces zitten. Achteraf vaststellen dat het kalf is verzopen, ja dat is fijn, maar het kalf is wel dood.'   Slaagt APG er als pensioenbedrijf vaak in om ongunstige regelgeving te neutraliseren? 'Ja, dat lukt gelukkig met grote regelmaat. Er wordt goed naar ons geluisterd. Pensioenfondsen zijn toch een beetje de cowboys met de witte hoeden in de financiële sector. We zijn een instituut, we zijn niet echt commercieel, en uiteindelijk worden wij aangestuurd door werkgevers en vakbonden en dat maakt dat wij toch een heel ander soort bedrijf zijn dan bijvoorbeeld Goldman Sachs. Bij Goldman liggen ze niet perse wakker van clusterbommen. Wij wel.'   Over clusterbommen gesproken; in 2007 bleek dat uw pensioenfonds in bedrijven investeerde die dit type munitie fabriceerde. ABP nam destijds het besluit de investeringen in deze bedrijven terug te trekken. Sindsdien wordt regelmatig kritisch naar de investeringen van pensioenfondsen gekeken. Een deugdelijk investeringsbeleid is jullie eigen verantwoordelijkheid, hoe heeft APG dat vorm gegeven? 'De wereld is al zover dat je ook daarvoor aparte systemen hebt. Bedrijven die specifieke software maken, helpen je daarbij. We hebben bij APG ook een afdeling die niets anders doet. Zo probeer je de bedrijven waarin wordt geïnvesteerd zoveel mogelijk vooraf te bekijken en te onderzoeken. Maar er is een grens aan wat je kunt doen en weten. Er loert bovendien een gevaar: de gedachte “we hebben compliance, dus we zitten goed” kan zich nestelen.
    'Pensioenfondsen zijn toch een beetje de cowboys met de witte hoeden in de financiële sector'
    We zijn zoveel mogelijk in controle, maar ook niet helemaal, dat is eenvoudigweg niet mogelijk. Wie beweert altijd alles onder controle te hebben, staat te jokken. We proberen het te benaderen. We staan in de schijnwerpers, en dat is terecht. En als we iets moeten corrigeren, dan doen we dat. Er is nog een andere kant aan dit verhaal. Je kunt als pensioenfonds met de beste intenties van de wereld ergens in een Afrikaans ontwikkelingsland investeren. Je besluit zelfs om niet al te scherp op het rendement op de investering te zitten. Toch kun je dan jaren later forse kritiek krijgen omdat er bepaalde mensen ter plekke geld aan hebben verdiend. Afrika is niet het makkelijkste continent, je probeert er wel eens wat te doen omdat mensen vinden dat de ontwikkelingshulp tekort schiet. Dan ga je erna toe en vervolgens krijg je later de tik op de neus wanneer we erop worden gewezen dat het daar allemaal anders werkt dan bij ons. Klopt, je hebt het ook over Afrika, niet over de provincie Groningen.'   Hoe denken de private equity firma's waar jullie zaken mee doen over verantwoord investeren? 'Die houden zich aan de zelfde normen als wij. Ze houden zich aan de ESG policy (environment, social, governance red.) anders doen we geen zaken met ze. Dat wordt goed in de gaten gehouden, daar wordt op getest en daar worden de firma's uiteindelijk ook voor beloond. De private equity is een weerbarstige wereld. Het zijn vooral Amerikaanse firma's die er de lakens uitdelen en die hebben over het algemeen iets minder last van scrupules. Maar ook bij die partijen dringt het besef door dat ESG-beleid in toenemende mate een vereiste is als ze geld willen aantrekken van beleggers'   In de private equity worden ook zeer grote bedragen verdiend die maatschappelijk onder vuur liggen. Zo ontstond er in 2011 een publieke discussie over de beloningen van het management van de Nederlandse private equity firma Alpinvest, waar jullie toen nog mede-eigenaar van waren. Speelt voor APG vooral het rendement dat die partijen binnen halen een rol of trekken jullie je wat van die kritiek aan? 'We trekken ons zeker iets aan van die kritiek en we proberen het zo goed mogelijk uit te leggen. De manier waarop het werkt is dat je een zogenoemde hurdle instelt. Je hebt je rendementsdoelstellingen. Stel dat het 8 procent is, dan krijgt het management van het private equity fonds bij een resultaat onder de 8 procent weinig tot niets. Als het rendement tussen de 8 en de 10 ligt, krijgen ze daar een deel van en als het meer is dan twaalf, krijgen ze nog meer. Laat ik het zo samenvatten: ja, er rijden Ferrari's op de wereld rond die uit dergelijke winstdelingen zijn betaald. Maar dat betekent ook dat er een veelvoud daarvan is verdiend voor de pensioendeelnemers. We letten er natuurlijk ook op dat het management dezelfde doelen nastreeft die wij hebben. We willen dat de investeerders er met eigen geld in zitten. Dan letten ze over het algemeen beter op dan wanneer ze er niet met eigen geld in zitten. Als er vervolgens succes wordt geboekt, profiteren zij mee. Zo gaat dat in die sector. Of dat slecht is, waag ik te betwijfelen'.   Volkert Doeksen, de baas van Alpinvest is iemand die er heel bewust voor een beperkte transparantie kiest. Tegelijkertijd beheert hij een enorme hoeveelheid geld van het ABP. Waarom vragen jullie niet om meer transparantie van een partij als Alpinvest? 'Ga er maar vanuit dat ze naar ons toe behoorlijk transparant zijn.'   De vraag is of dat genoeg is? De buitenwereld denkt daar wel eens anders over. 'Het is private equity, het zijn bedrijven waar ze in investeren. De vraag is dan welk bedrijf en voor hoeveel procent ze een belang hebben genomen? Ja, hoeveel wil je publiceren? Het is ook vaak informatie die concurrentie-gevoelig is. Je raakt daarmee het bedrijfsmodel van die sector: ze kopen bedrijven goedkoop om ze later voor meer te verkopen. Waar het om gaat is dat het op een nette manier gebeurd. Van bedrijven kopen, strippen en doorverkopen zijn wij niet gediend. Dat zijn bij ons hele heldere normen. Dat maakt APG misschien een beetje tot een vreemde entiteit in de private equity industrie, maar dat is dan maar zo.'   * Dit artikel werd eerder gepubliceerd in het Tijdschrift voor Compliance  

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Eric Smit

    Gevolgd door 1927 leden

    Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.

    Volg Eric Smit
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren