Farmaceutische bedrijven die worden betaald om hun ideeën over zorg te presenteren bij het ministerie van Volksgezondheid. Een opmerkelijke situatie, maar het is de realiteit van het Apollo Netwerk, dat in 2007 opgericht werd door farmaciegiganten GlaxoSmithKline en Janssen-Cilag. Na veel kritiek vanuit politiek en media heeft het netwerk zijn activiteiten gestaakt. Of toch niet helemaal?

    Het Apollo Netwerk. Het klinkt als de titel van een Ludlum-thriller, maar het is een overlegstructuur waarbinnen vertegenwoordigers van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) vanaf 2007 regelmatig contacten onderhouden met twee gigantische farmaceutische bedrijven, GlaxoSmithKlein (GSK) en Janssen-Cilag. De bijeenkomsten van het netwerk, waar tal van experts uit de zorgwereld deel van uitmaken, worden niet genotuleerd. Dat moet deelnemers de ruimte te geven om zich vrijelijk te uiten, en het moet ervoor zorgen dat hun uitspraken binnenskamers blijven. Medeoprichter van het Apollo Netwerk is de huidige staatssecretaris van Volksgezondheid Martin van Rijn, dat moment nog werkzaam als directeur-generaal Gezondheidszorg.

    Officieel luidt het doel van het Apollo Netwerk: belangrijke figuren in de farmaceutische wereld bijeen brengen om ‘oplossingsrichtingen te genereren rond bepaalde thema’s’. Een van die thema’s is innovatie in de zorg, een ander thema is het verlagen van de alarmerende stijging van de geneesmiddelenprijzen. Minstens twee keer per jaar komt het netwerk samen, om ‘vrij’ zaken te kunnen bespreken die normaal niet aan de orde komen. Ook worden er workshops gegeven over allerlei onderwerpen die zijn gerelateerd aan zorginnovatie.

    Verwevenheid van functies

    De bijeenkomsten worden niet genotuleerd, om te zorgen dat de uitspraken binnenskamers blijven

    Waarom vindt VWS het nodig om dit netwerk op te richten? De belangrijkste reden, aldus het ministerie zelf, is de stijging van extramurale geneesmiddelenprijzen, de kosten voor medicijnen die buiten het ziekenhuis gemaakt worden, bijvoorbeeld in een apotheek of de thuiszorg. Die kosten zijn in 2007 met 9% gestegen. ‘Dat was te hoog,’ aldus Ole Heil, voorlichter van minister Schippers van VWS. ‘We moesten op zoek naar een manier om de kosten omlaag te krijgen.’ Toch blijft het lange tijd gissen naar de precieze inhoud van de bijeenkomsten. Niet alleen zijn er, zoals gezegd, geen notulen, ook zijn de agenda’s niet openbaar.

    In de loop der jaren sluiten universiteitsziekenhuizen (Radboud, UMC, AMC), zorgverzekeraars (Achmea), patiëntenorganisaties (Longfonds, Stichting Begeleide Zelfzorg) en spelers uit de farmaceutische industrie (Mediq) zich aan bij het netwerk. Follow the Money heeft in totaal 47 mensen kunnen vinden die ten minste één keer aanwezig zijn geweest bij een bijeenkomst van het netwerk. Opvallend daarbij is de verwevenheid van functies: zo hebben veel deelnemers die werkzaam zijn bij zorgverzekeraars, een verleden bij VWS — of andersom.

    Belangrijke spelers in het netwerk zijn onder anderen Diana Monissen en Leon van Halder. Monissen is een machtige speler in de zorgwereld. Zo is ze bestuurslid bij Agis voordat dit bedrijf onderdeel wordt van Achmea. Vervolgens wordt ze directeur-generaal curatieve zorg bij VWS, een van de hoogste functies op het ministerie, waarna ze vertrekt naar zorgverzekeraar De Friesland, waar ze als bestuursvoorzitter de fusie begeleidt van De Friesland met Achmea. Momenteel vervult Monissen een bestuursfunctie van het Prinses Maxima Centrum. Leon van Halder, tegenwoordig bestuursvoorzitter van het Radboud UMC maar destijds nog secretaris-generaal bij VWS, is sinds de start bij het netwerk betrokken en wordt zelfs voorzitter.

    Martin van Rijn helpt als directeur-generaal Gezondheidszorg mee met de oprichting van het Apollo Netwerk en vertrekt dan naar pensioenfonds PGGM. Saillant is de positie van Patrick Kruger: betrokken bij het netwerk als werknemer bij VWS, maar ook ex-werknemer van hoofdsponsor Janssen-Cilag.

    Minstens zo opvallend is dat ook het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG), dat onafhankelijk de kwaliteit en risico’s van geneesmiddelen moet beoordelen, lid wordt van het Apollo Netwerk. Over de deelnemer namens het CBG, Fred Schobben, zegt VWS dat hij slechts in het netwerk zit voor zijn kennis over de regelgeving omtrent medicijnen.

    Flinke sponsoring

    Van 2007 tot 2010 wordt het netwerk volledig gefinancierd door farmaciereuzen GSK en Janssen. In 2009 doneren de farmaceutische bedrijven gezamenlijk maar liefst 138.000 euro aan Apollo, en het sponsorbedrag groeit tot 2010 ieder jaar. Aangezien het aantal deelnemers van het netwerk steeds toeneemt, breidt vanaf 2010 ook de sponsoring zich uit. Onder andere Zorgverzekeraars De Friesland en Achmea, die later zullen fuseren, en het Diabetesfonds betalen mee aan het netwerk. Vanaf 2010 begint ook het ministerie van VWS financieel bij te dragen: het departement sponsort jaarlijks 20.000 tot 24.000 euro.

    Officieel is alle financiering bedoeld voor agenda-vorming van het netwerk, het bekostigen van de locatie van de bijeenkomsten en het faciliteren van de workshops, waarvan een deel in Zuid-Frankrijk plaatsvindt. Toch lijkt het onwaarschijnlijk zorgverzekeraars en farmaciebedrijven honderdduizenden euro’s doneren voor het innoveren van de zorg, zonder dat zij daar direct baat bij hebben. De concrete resultaten van het netwerk zijn onduidelijk: naast een kort artikel op Skipr over de werkzaamheden van het netwerk en een verslag over conditional reimbursement, het tijdelijk vergoeden van nieuwe medicijnen, blijft het stil. Beide verslagen worden pas gepubliceerd in 2011, niet alleen vier jaar, maar ook ruim een half miljoen euro aan sponsoring verder.

    Minister komt belofte niet na

    De werkzaamheden van het netwerk blijven lang onopgemerkt, tot De Telegraaf er in oktober 2013 een artikel over publiceert op basis van een WOB-verzoek. De krant bericht dat GSK in 2009, twee jaar na oprichting van het netwerk, 34 miljoen griepvaccins mag leveren aan het ministerie van VWS voor in totaal 340 miljoen euro. De artikelen leiden tot Kamervragen, waarin vooral PVV-Kamerlid Reinette Klever en Tunahun Kuzu (destijds PvdA) het voortouw nemen. Klever vraagt tijdens het dertigledendebat of de gesprekken openbaar gemaakt kunnen worden, desnoods geanonimiseerd, maar Schippers weigert dit. ‘Als je een afspraak maakt, houd je je aan die afspraak,’ beargumenteert de minister, refererend aan de afspraak dat alles wat er in het netwerk besproken wordt, binnenskamers blijft. Schippers belooft echter om zowel de agenda’s van het netwerk als de begrotingen online te zetten.

    Schippers’ credo dat je je aan je afspraken moet houden, blijkt door de minister echter zeer selectief te worden toegepast. Anders dan ze aan de Kamer belooft, maakt ze de agenda’s namelijk niet openbaar. De begrotingen komen inderdaad op de website van het Apollo Netwerk te staan, net zoals twee halve A4’tjes met notulen van vergaderingen die na Kamerdebat wordt gehouden, maar de agenda’s zijn afwezig en de website wordt vanaf 2014 niet meer bijgewerkt. Op de vraag waarom de agenda’s niet online staan, en of ze ooit nog openbaar worden gemaakt, wil VWS niet reageren.

    Anders dan minister Schippers aan de Kamer belooft, maakt ze de agenda's niet openbaar

    Tunahan Kuzu, destijds PvdA-Kamerlid en nu lid van de tweemansfractie DENK, is een van de Kamerleden met felle kritiek op het Apollo Netwerk tijdens het dertigledendebat. ‘Toen ik Kamerlid werd, sprong er na een paar dagen al een lobbyclubje op me af dat zo’n 60 farmaceutische bedrijven vertegenwoordigde,’ vertelt hij. ‘Ze wilden meteen weten wat de visie van de PvdA op de zorg was. De lobby is bizar sterk.’

    Schippers’ belofte tot openbaarmaking gaat niet van harte, vertelt Kuzu. ‘Ze bracht het als een dreigement: als we de begrotingen en agenda’s openbaar maken, zal het netwerk niet meer mee willen werken. Ze maakte de Kamer bang dat meer transparantie zou leiden tot slechter contact met de zorgwereld. De notulen van het netwerk zijn wel gepubliceerd, tenminste, de notulen van bijeenkomsten die na het dertigledendebat plaatsvonden. Van de bijeenkomsten vóór het dertigledendebat zijn geen woordelijke verslagen te vinden — daar valt dus niet zo veel aan te doen. Schippers beargumenteerde overigens dat uit de notulen ook de agendapunten af te leiden zijn, en daar kan ik me wel enigszins in vinden.’


    Tunahan Kuzu

    "Toen ik Kamerlid werd, sprong er na een paar dagen al een lobbyclubje op me af dat zo’n 60 farmaceutische bedrijven vertegenwoordigde"

    Praktisch gezien is het voor Kuzu niet meer mogelijk om diep in het Apollo Netwerk te duiken. ‘In 2014 stapte ik uit de PvdA en werd ik lid van fractie DENK. Mijn focus lag bij de PvdA op de zorg, maar nu zit ik in een tweemansfractie, en daar moet je bezig zijn met zo veel verschillende onderwerpen. Daardoor kan ik niet meer al mijn aandacht aan het Apollo Netwerk besteden.’

    In de media blijft het sinds het dertigledendebat betrekkelijk stil, ook als op 20 maart 2015 minister Schippers een brief aan de Kamer stuurt waarin ze meldt dat het ministerie geen deel meer neemt aan het Apollo Netwerk. In de brief ontbreekt elke vorm van uitleg over de terugtrekking uit het netwerk.

    Dure geneesmiddelen

    Heeft de terugtrekking van het ministerie iets te maken met de kritiek in De Telegraaf? Ole Heil van VWS zegt van niet, en verwijst daarbij naar het dalen van de extramurale geneesmiddelenprijzen. ‘Tegen de achtergrond van het feit dat de kosten van die geneesmiddelen al enige tijd dalen [...] hebben we eind 2014 geoordeeld dat er voor deelname en een financiële bijdrage aan dit netwerk geen meerwaarde meer bestond.’

    Of de kosten daadwerkelijk zijn gedaald, is echter nog maar de vraag. Al eerder schreef Follow the Money over de daling van de extramurale geneesmiddelenprijzen. Die is voornamelijk te danken aan de overheveling van geneesmiddelen naar ziekenhuizen. Hierdoor worden dezelfde geneesmiddelenkosten niet meer als extramurale, maar als intramurale zorg gerekend. De totale geneesmiddelenkosten blijven dus gelijk. Er lijkt dus een politieke ‘oplossing’ gevonden te zijn voor de prijsstijgingen zonder dat die prijsstijgingen daadwerkelijk zijn aangepakt. Ook Kuzu weerspreekt de lezing van het ministerie. ‘VWS is echt uit het netwerk gestapt vanwege het Telegraaf-debacle. Door de kritiek in de Kamer leek deelname niet meer koosjer.’

    Er lijkt een politieke ‘oplossing’ gevonden te zijn voor de prijsstijgingen van extramurale geneesmiddelen, zonder dat die daadwerkelijk zijn aangepakt

    De uitleg van VWS wordt bovendien tegengesproken door Cor Oosterwijk, directeur van VSOP, een organisatie die zich bezighoudt met genetische aandoeningen, én bestuurslid van het Apollo Netwerk. Volgens hem waren de artikelen in De Telegraaf reden voor VWS om zich terug te trekken uit het netwerk. Oosterwijk: ‘Niemand zocht wat achter het netwerk, totdat de Telegraaf erover ging publiceren en er Kamerdebatten volgden. Daarvoor waren we nog een onafhankelijk netwerk voor innovatie.’

    Dat het uitoefenen van invloed op het ministerie altijd een cruciaal aspect van het Apollo Netwerk is geweest, mag blijken uit het feit dat nadat het verdwijnen van VWS de activiteiten van het Apollo Netwerk direct worden gestaakt, waarna het netwerk vervolgens een stille dood sterft. Oosterwijk: ‘Na het terugtrekken van VWS zijn we met een kleiner deel van het netwerk gaan praten over het functioneren van Apollo. Inmiddels staat het Apollo Netwerk in zijn huidige vorm op non-actief, maar we zijn op zoek naar een nieuwe invulling.’

    Nieuwe lobby

    Die nieuwe invulling is te vinden bij VEROZ (Vertrouwen en Ondernemerschap in de Zorg), in 2009 opgericht als lobbyorganisatie door Willem Vermeend (voormalig staatssecretaris van Financiën en minister van Sociale Zaken) en Robin Linschoten (voormalig staatssecretaris van Sociale Zaken) samen met de twee huidige bestuurders, Willem Stevens en Hans Kamps. Ook Stevens en Kamps hebben politieke ervaring: Stevens als Eerste Kamerlid voor het CDA, Kamps als adviseur van het Presidium van de Tweede Kamer.

    Oorspronkelijk behartigde VEROZ in Den Haag de belangen van verschillende brancheorganisaties, zoals ACTIZ (ondernemerschap in de zorg) en KNMP (apothekers). Nu is de organisatie naar eigen zeggen geen lobbyorganisatie meer, maar ‘een onafhankelijk platform en denktank ter bevordering van ondernemerschap in de zorg’. Directeur is Willem Stevens, lid van de raad van advies van de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), die als doel heeft misstanden in de zorg te voorkomen.

    Oosterwijk: ‘We zijn op het moment in overleg met VEROZ, om te kijken of een samenwerking met deze organisatie mogelijk is voor Apollo.’ Of het ministerie van VWS ook een rol krijgt in deze nieuwe samenwerking, is nog maar de vraag: ‘Medio dit jaar gaan we bij VWS inventariseren of ze mee willen werken, maar door alle negatieve publiciteit rondom het Apollo Netwerk zijn ze erg huiverig om nog samen te werken met de farmaceutische industrie.’ De doorstart met VEROZ moet in ieder geval anders gaan dan bij Apollo, aldus Oosterwijk: ‘De samenwerking met VEROZ wordt transparanter. Qua financiën gaan we het breder en diverser aanpakken. Er komt meer geld, en er zullen meer partijen hun zegje kunnen doen.’

    Zelfde sponsors

    Het algemeen bestuur van VEROZ is in handen van GSK, het farmaceutische bedrijf dat ook het Apollo Netwerk oprichtte

    Dat valt echter nog maar te bezien. VEROZ toont dan wel transparant haar hoofdsponsors op de website, maar die sponsors blijken grotendeels overeen te komen met de sponsors van het Apollo Netwerk. Sterker nog, het algemeen bestuur van VEROZ is in handen van GSK, het farmaceutische bedrijf dat ook het Apollo Netwerk oprichtte, en zorgverzekeraar De Friesland, een andere sponsor. Ook de deelnemers aan VEROZ zijn geen nieuwe gezichten: zo zijn Diana Monissen en Marcel Joachimsthal eerder al lid geweest van het Apollo Netwerk.

    Dat VEROZ niet meer is dan een voortzetting van het Apollo Netwerk met een andere naam en een beter imago, verwerpt een woordvoerder van VEROZ. ‘Het zorgwereldje in Nederland is maar klein. De kopstukken die bepalend zijn voor een bepaald issue zijn vaak dezelfde. Maar VEROZ en het Apollo Netwerk hebben twee verschillende doelen, respectievelijk ondernemerschap en innovatie in de zorg.’

    VEROZ zou een nieuw vehikel kunnen zijn voor het uitoefenen van invloed op het zorgbeleid. Met een schone lei is het wellicht makkelijker om weer bij VWS aan tafel te komen. Het Apollo Netwerk mag dan een stille dood zijn gestorven, dit geldt niet voor de zorglobby. Integendeel.

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid