Apple en Ajax, of: hoe de middelmaat zegeviert

    Zijn Apple en Ajax vergelijkbaar? Absoluut, vindt Eric Bartels. Beide bedrijven hadden geniale leiders, die werden weggestuurd op een cruciaal moment in de geschiedenis van hun organisatie. Op winst gerichte middenmoters krijgen dan de kans hun destructieve werk te doen.

    Deze week benoemde Apple-ceo Tim Cook de Amerikaan Jeff Williams tot nieuwe coo van Apple. Jeff Williams wordt vaak 'Tim Cook’s Tim Cook' genoemd, een verwijzing naar de belangrijke operationele rol die Tim Cook op de achtergrond speelde voor Steve Jobs. Jeff heeft een logistieke achtergrond en is een typisch operationeel bestuurder.

    Dodelijke middelmaat

    Gelijktijdig met deze benoeming heeft Ajax definitief afscheid genomen van adviseur Johan Cruijff. De leden van de vereniging spraken het vertrouwen uit in de bestuursraad en daarmee in het beleid van de raad van commissarissen. Daarmee namen zij definitief afstand van Johan Cruijff. En van zijn aanpak. Deze twee - ogenschijnlijk onafhankelijke - gebeurtenissen hebben alles met elkaar te maken. Ze komen voort uit eenzelfde overtuiging, een overtuiging die per definitie leidt tot een genialiteit blokkerende middelmatigheid.
    Deze twee - ogenschijnlijk onafhankelijke - gebeurtenissen hebben alles met elkaar te maken
    In 1985 werd Steve Jobs bij Apple ontslagen door de toenmalige ceo, John Sculley. Steve had Apple samen met zijn vriend Steve Wozniak opgericht in een garage en in de eerste jaren was het bedrijf spectaculair gegroeid. De raad van commissarissen van Apple vond Steve Jobs nog niet geschikt als ceo, reden waarom zij een externe ceo aangetrokken, John Sculley van Pepsico. In het begin waren de contacten tussen Jobs en Sculley nog vriendschappelijk, maar al snel ontstonden er grote spanningen. Sculley vond Jobs 'onhandelbaar', 'onredelijk' en een 'drammer' en Jobs vond Sculley ongeschikt om leiding te geven aan Apple. De commissarissen kozen voor Sculley en Jobs werd ontslagen. Twaalf jaar later stond Apple aan de rand van de afgrond. Omzetten waren een ramp, winsten waren gekelderd, de cash-positie was dramatisch. In 1997 keerde Steve Jobs terug bij Apple en de rest is geschiedenis. Wat heeft dat nou met Ajax en Johan Cruijff te maken? Alles!

    Waarom-leider

    Uit mijn nu 10 jaar durende onderzoek naar leiderschap, blijkt dat er verschillende leiderschapsstijlen zijn. Dat is op zichzelf niet verrassend. Maar op fundamenteler niveau blijkt er een radicaal verschil tussen deze stijlen dat veel zegt over de opkomst en ondergang van bedrijven en hele economieën. Er blijken drie leiderschapscategorieën te zijn: de waarom-leider, de hoe-leider en de wat-leider. De wat-leider is de praktische, operationele manager, de tacticus die denkt in termen van ‘wat’, ‘waar’ en ‘wanneer’. De hoe-leider is dit proces manager, de strateeg die een onderneming ziet als één grote machine die optimaal moet worden afgesteld. De waarom-leider is radicaal anders. Het is de creatieve visionair. De idealist. Degene die de wereld echt wil veranderen. Voor de waarom-leider is een onderneming alleen maar een middel om optimale waarde te leveren aan de wereld. Hij of zij is alleen maar geïnteresseerd in het proces en de uitvoering in de context van het leveren van waarde aan de wereld. Voor hoe- en wat-leiders is uitsluitend de onderneming zelf het doel op zich.

    Hoe- en wat-leiders

    Je zou zeggen dat ondernemingen altijd geleid worden door waarom-leiders. Maar dat is absoluut niet het geval. Veruit de meeste ondernemingen worden geleid door hoe- en wat-leiders. Of in ieder geval door leiders die zich als zodanig gedragen. Er blijkt daarbij een groot verschil te bestaan tussen de doelstellingen van bedrijven die op een waarom-manier worden geleid en die van bedrijven die op een hoe- c.q. wat-manier worden geleid. Hoe/wat-geleide bedrijven zijn altijd gericht op het maximaliseren van omzet en winst. Waarom-geleide bedrijven zijn altijd gericht op het maximaliseren van de waarde die wordt geleverd aan de wereld. Cruciaal verschil. En het intrigerende is dat waarom-geleide bedrijven in verhouding juist meer omzet en winst maken dan hoe/wat-geleide ondernemingen. Ondernemingen waar een waarom-leider ceo is, blijken namelijk exponentieel meer waarde te genereren dan ondernemingen die worden geleid door een hoe- of wat-leider. Uit mijn onderzoek blijkt dat het kan oplopen tot een marktwaarde-per-product die 1500 keer (!) hoger is dan bij de volgende concurrent.

    Jeff Williams

    Waarom wordt dan niet ieder bedrijf geleid door een waarom-leider? Dat brengt ons terug bij Jeff Williams. Steve Jobs was een waarom-leider. Waarom-leiders hebben altijd een hoe-leider als tweede man. Want waarom-leiders kunnen alleen functioneren als hoe- en wat-leiders de processen en de operatie in de gaten houden. Maar wat gebeurt er nu als een waarom-leider komt te overlijden of vertrekt? Wie volgt die leider dan op? Juist, dat is altijd de tweede man en die tweede man is altijd een hoe-leider. Dus volgde Tim Cook Steve Jobs op. En wie benoemd Tim Cook tot zijn tweede man? Juist, wederom een hoe-leider. Een procesman.
    Apple heeft een aantal waarom-leiders in dienst, Maar het is tekenend dat geen van hen is benoemd is tot coo
    Apple heeft een aantal waarom-leiders in dienst, zoals design-opperhoofd Jonathan Ive, Eddy Cue, Angela Arendts, Craig Federighi en marketing chief Phil Schiller. Maar het is tekenend dat geen van hen is benoemd is tot coo. In dergelijke ondernemingen komt uiteindelijk het proces steeds meer centraal te staan en neemt het belang van idealisme en waarde voor de wereld langzaam af. Uiteindelijk verzandt dit soort organisaties, na een periode van grootsheid, altijd in middelmatigheid. Datzelfde zie je ook bij Ajax.

    De Steve Jobs van Ajax

    Ajax heeft ooit Johan Cruijff voortgebracht. De Steve Jobs van Ajax. Niet alleen een geniale voetballer, maar ook geniaal coach. Een typisch voorbeeld van een waarom-leider. En ook Cruijff heeft winnen nooit het belangrijkste gevonden, maar juist het spelletje zelf en de amusementswaarde ervan voor het publiek. In een recent interview bekritiseerde hij Louis van Gaal, die in zijn ogen veel te veel gericht is geraakt op dat winnen. Ten koste van de Hollandse school en attractief voetbal. In dat licht is het pikant om te zien dat zowel het Manchester United van Louis van Gaal als het Ajax van Frank de Boer bekritiseerd worden om hun gebrek aan amusementswaarde. Dat gaat veel verder dan die twee trainers. In de laatste Voetbal International geven Danny Blind en Marco van Basten aan dat we met de Hollandse school nog nooit iets hebben gewonnen en dat de Europese titel van 1988 werd bereikt zonder buitenspelers. Ze vergeten erbij te vertellen dat we als klein land niet alleen drie keer in de finale hebben gestaan van het wereldkampioenschap voetbal, maar dat onze Hollandse school over de hele wereld is gekopieerd, onder meer door Duitsland, Bayern München & FC Barcelona. Het Nederlandse voetbal zakt steeds verder weg, de middelmaat krijgt het steeds meer voor het zeggen, Johan Cruijff is bij Ajax vertrokken en we krijgen steeds vaker te horen dat het schitterende voetbal van Nederland tot het verleden behoort. Ik zit te wachten op het moment dat een Apple-ceo ons komt vertellen dat de economische omstandigheden schitterende producten als de iPhone, de iMac of de iPad niet meer toelaten. Dan weet ik dat de procesdenkers en zogenaamde realisten het uiteindelijk hebben gewonnen.

    Uitgekotst

    Dat is wat er altijd gebeurt als de geniale waarom-leider is vertrokken of uitgekotst. Dat blijkt onomstotelijk uit mijn eigen onderzoek. Dat de bestuurders van Ajax, in de vorm van de raad van commissarissen, uiteindelijk helemaal niet het Plan Cruijff hebben omarmd en uitgevoerd is volstrekt logisch. Hoe- en wat-leiders zijn daar per definitie alleen maar toe in staat als ze verantwoording moeten afleggen aan een waarom-leider. Als ze het rijk alleen hebben, zal dat nooit gebeuren. Dan krijgen proces, zogenaamd realisme en machtsdenken de overhand. Het vertrek van Johan Cruijff bij Ajax is daarom mijns inziens het einde van Nederland als groot voetballand. Wil je structureel een groot voetballand blijven, moet de basis goed zijn. En de basis is altijd de visie van een waarom-leider. In die zin is het nog knap hoe lang de invloed van Johan Cruijff heeft voortbestaan in Nederland. Misschien is het wel typerend dat Johan Cruijff juist nu getroffen is door longkanker, een levensbedreigende ziekte. Wie stierf er ook alweer aan kanker? Juist ja: Steve Jobs. Het einde van twee tijdperken. Eric Bartels is onderzoeker en auteur van leiderschapsboeken. Hij schreef onder meer Als je wilt winnen moet je niet willen winnen.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Eric Bartels

    Eric Bartels is filosoof, schrijver en ondernemer. Hij richt zich met zijn werk en ondernemingen op zelfactualisatie, het vol...

    Volg Eric Bartels
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren