Hoofdkantoor van de BaFin, Frankfurt/Main
© Frank Rumpenhorst/dpa Photo via Newscom

The CumEx Files

Hoe bankiers en beurshandelaars miljarden roofden van Europese belastingdiensten. Lees meer

In heel Europa zijn landen jaren achtereen doelwit geweest van ‘bendes’ van bankiers, handelaren en hedgefondsen. Via ingenieuze constructies pleegden zij fraude met dividendbelasting. De schade loopt in de tientallen miljarden. In Duitsland loopt een strafrechtelijk onderzoek naar diverse banken en bankiers. ‘Georganiseerde misdaad in krijtstreeppak,’ noemt een kroongetuige het. Ook in Nederland is de Belastingdienst jarenlang slachtoffer geweest van dividendstrippende bankiers.

The CumEx-files is een onderzoek van 19 Europese journalistieke organisaties en wordt gecoördineerd door het Duitse nieuwsmedium CORRECTIV. Meer weten: cumex-files.com

41 Artikelen

Duitse financiële waakhond houdt cruciale melding over CumEx-fraude door Fortis en Duitse overheidsbank al 14 jaar geheim

7 Connecties

Onderwerpen

BaFin WestLB

Personen

Frank Vogel Olaf Ephraim

Organisaties

Deutsche Bank FIOD Fortis GSLA
9 Bijdragen

De Duitse financiële toezichthouder BaFin houdt al sinds 2007 een melding achter van een klokkenluider over grootschalige CumEx-fraude bij het ooit in Amsterdam gevestigde Fortis GSLA. Dit blijkt uit onderzoek van Follow the Money samen met de Westdeutscher Rundfunk (WDR) en de Süddeutsche Zeitung.

In de lente van 2007 ontvangt een medewerker van de Duitse toezichthouder Bundesanstalt für Finanzdienstleistungsaufsicht (BaFin) een mail met potentieel explosieve inhoud. Het bericht komt van een klokkenluider en verwijst naar een enorme transactie van de overheidsbank WestLB een maand eerder.

Verschillende Duitse kranten en zelfs The Wall Street Journal hadden over die transactie bericht: de bank had opeens een belang van 14 procent in het automobielconcern DaimlerChrysler genomen. Dat is twee keer zoveel als de Kuwait Investment Authority – tot dan toe de grootste aandeelhouder in DaimlerChrysler – in handen heeft. De aankoop van 144 miljoen aandelen heeft een waarde van negen miljard euro.

Hoewel WestLB een van de grootste regionale banken van Duitsland is, wekt de positie in de aandelen grote verbazing. De bank legt uit dat de positie slechts van korte duur zal zijn, maar dan nog: wat moet een regionale bank ermee?

De klokkenluider is ervan overtuigd dat er iets speelt dat het daglicht niet kan verdragen. Daarom wendt hij zich tot de financiële waakhond van Duitsland, met vertrouwelijke informatie.

De klokkenluider stuurt een vijf pagina’s omvattend Incident Analysis Report (het ‘IA Report’) mee, afkomstig van de Belgisch-Nederlandse bank en verzekeraar Fortis. Bij de afdeling Fortis Global Securities Lending & Arbitrage (GSLA), gevestigd aan het Amsterdamse Rokin, is twee jaar eerder, in 2005, melding gemaakt van een vorm van fraude met dividendbelasting waarbij op grote schaal schatkisten van diverse landen worden benadeeld: CumEx. Het IA Report beschrijft deze fraude in detail.

Dat de Duitse fiscus al jaren wordt getild, is brisant. Dat de overheidsbank WestLB daarbij betrokken is, maakt het nog erger

Op pagina 2 van het rapport – dat in handen is van Follow the Money, de Westdeutscher Rundfunk (WDR) en de Süddeutsche Zeitung – staat schematisch beschreven hoe deze fraude in 2004 bij Fortis werd gepleegd. Het gaat om een enorme transactie in aandelen van de Deutsche Bank. Er is 470 miljoen euro aan dividend mee gemoeid, bij elkaar 10 procent van het totale dividend van de Deutsche Bank. Daar wordt dividendbelasting over geheven en in Duitsland geldt op dat moment een belastingpercentage van 21,1 procent.

Sommige aandeelhouders kunnen die dividendbelasting terugvorderen. De truc van Fortis: in nauwe samenwerking met andere banken en handelaren een constructie opzetten waarbij de betaalde dividendbelasting voor de tweede keer wordt teruggevorderd. In bankiersjargon heet dat een ‘double dip’ maken. Het resulterende bedrag – 100 miljoen euro – is de risicoloze winst die de groep onder leiding van de Nederlandse bankiers toucheert. De verdeling staat in het rapport vermeld: 60 miljoen is voor Fortis GSLA, 30 miljoen voor de deelnemende handelaren en 10 miljoen is voor de Duitse bank WestLB, die daarvoor alleen maar het geld bij de Duitse fiscus hoeft te incasseren. Volledig risicoloos. Zo zouden de bankiers van Fortis en WestLB de transacties hebben opgezet en zo ongeveer moet het een maand eerder ook bij DaimlerChrysler zijn gegaan, vermoedt de klokkenluider.

Dat de Duitse fiscus al jaren voor zulke bedragen wordt getild, is brisante informatie. Dat de overheidsbank WestLB in de deelstaat Nordrhein-Westfalen daar via Amsterdamse handelaren direct bij betrokken is, maakt het nog erger.

‘Geheim’ rapport

De BaFin neemt de melding serieus. Een medewerker schrijft met pen op de afgedrukte klokkenluidersmail dat het hoger management op de hoogte is gebracht. De toezichthouder denkt dat er sprake is van belastingontduiking, maar in plaats van de officier van justitie of de fiscale recherche in te schakelen, wendt de BaFin zich op 11 mei 2007 schriftelijk tot de bank waar de misstand zich heeft voorgedaan en die daaraan mogelijk miljoenen heeft verdiend: WestLB. De brief bevat letterlijke weergaven van het Incident Analysis Report van Fortis om de ernst van de melding te onderstrepen.

WestLB antwoordt enkele weken later. De bank heeft intern onderzoek gedaan en komt tot de conclusie dat er niet veel aan de hand is. Het zou niet om CumEx-transacties gaan, maar om een andere vorm van dividendarbitrage, die geen strafrechtelijke betekenis heeft. Voor de BaFin volstaat dat antwoord. De toezichthouder staakt zijn onderzoek en verklaart het interne Fortis-rapport geheim.

De omvang van de buit in Duitsland wordt op meer dan tien miljard euro geschat

Het handelen van de BaFin roept vele vragen op. De afgelopen jaren werd door meldingen van klokkenluiders en onderzoek van overheidsinstanties, justitie, de politiek en journalisten duidelijk dat de CumEx-handel de afgelopen decennia voor de grootste belastingroof uit de Duitse geschiedenis heeft gezorgd. De omvang van de buit in Duitsland wordt op meer dan tien miljard euro geschat.

De klokkenluider deed zijn melding bovendien in de periode dat het Duitse ministerie van Financiën maatregelen nam om het strippen van dividenden tegen te gaan. Die hadden echter het tegenovergestelde effect: de CumEx-fraude zou nadien een nog hogere vlucht nemen. Pas in 2011 ontdekt een medewerkster van de Duitse belastingdienst dat de schatkist nog altijd op grote schaal door groepen van samenspannende banken en handelaren met CumEx-transacties wordt benadeeld. In 2012 wordt CumEx-handel in Duitsland verboden, maar dan zijn er al miljarden uit de schatkist geroofd

Al die tijd weigerde de BaFin het ‘geheim’ verklaarde IA Report, met daarin belangrijke feiten over de werking van CumEx en de betrokkenheid van Fortis en WestLB, met de Duitse belastingdienst en het Duitse Openbaar Ministerie te delen. Pas in 2016, negen jaar na de melding van de klokkenluider, begonnen aanklagers in Düsseldorf een onderzoek naar WestLB. inmiddels heeft de officier van Justitie in Keulen zich over het dossier ontfermd en doet zij strafrechtelijk onderzoek naar voormalig leidinggevenden van de bank.

Dit is hoe CumEx werkt

Bankiers, belastingadviseurs, effectenhandelaren, investeerders en financiële deskundigen hebben zich vele jaren ten koste van de staat verrijkt met CumEx-transacties. CumEx een samenvoeging van de Latijnse woorden cum (‘met’) en ex (‘zonder’). De term verwijst naar de transactie met het beursgenoteerde aandeel die ‘met’ en ‘zonder’ dividend’ rond dividenddatum wordt afgerond. Ook het begrip ‘dividendstrippen’ wordt vaak gebruikt in de context van CumEx, maar betekent niet precies hetzelfde. Onder dividendstrippen valt nog een andere vorm: CumCum. Bij dit type transactie wordt eveneens op onrechtmatige wijze dividendbelasting teruggevorderd, maar hierbij gaat het om een ‘lichtere’ variant, die in Europa niet strafrechtelijk vervolgd kan worden.

De kern van het CumEx-bedrog is eenvoudig: er wordt één keer dividendbelasting betaald, maar vervolgens wordt door samenspannende personen en organisaties twee keer (of vaker) dividendbelasting teruggevorderd. De betrokkenen vinden dat ze bij iedere stap legaal hebben geopereerd, maar een kind begrijpt dat dit niet in de haak is.

De precieze werking van een CumEx-transactie is ingewikkelder om uit te leggen. Hier volgt een vereenvoudigde weergave:

We nemen een Duits voorbeeld, omdat daar groepen van investeerders, bankiers en handelaren (waaronder ook Nederlanders) het meest veelvuldig met CumEx-transacties bezig zijn geweest. Drie investeerders bundelen hun krachten: A, B en C. Investeerder A heeft aandelen in een bedrijf dat genoteerd staat aan de Duitse effectenbeurs, de DAX. Volkswagen bijvoorbeeld. De aandelen zijn 20 miljoen euro waard.

Investeerder B koopt ook aandelen van Volkswagen, ook voor 20 miljoen euro. Maar investeerder B koopt de aandelen vlak voor het bedrijf dividend aan haar aandeelhouders uitkeert. Deze aandelen worden cum-dividend genoemd. Het aandeel is dan nog ‘zwanger’ van die winstuitkering, en dus meer waard. Het bijzondere: investeerder B koopt de aandelen van investeerder C, maar investeerder C bezit deze aandelen op het moment van de verkoop nog helemaal niet. Dat maakt niet uit: investeerder C hoeft de aandelen namelijk pas later te leveren. Dat heet ‘short’ gaan.

Nu betaalt het beursgenoteerde bedrijf het dividend uit: 1 miljoen euro. Het bedrijf betaalt investeerder A echter slechts 750.000 euro uit. De resterende 250.000 euro, oftewel 25 procent van het dividend, wordt door de staat geïnd als dividendbelasting. Investeerder A krijgt voor deze 250.000 euro een certificaat, waarmee hij onder bepaalde voorwaarden de belasting van de staat kan terugkrijgen.

Investeerder A verkoopt zijn aandelen Volkswagen nu aan investeerder C. Investeerder C heeft ze nodig, omdat hij nog steeds aan investeerder B moet leveren. Maar C betaalt geen 20 miljoen euro, maar slechts 19 miljoen euro. Dat komt omdat de aandelen minder waard zijn, omdat het dividend al uitgekeerd is. Dat heeft A al geïncasseerd. Zulke aandelen worden ex-dividend genoemd.

Nu levert investeerder C de aandelen aan investeerder B. Maar omdat investeerder B de aandelen vóór de dividenduitkering heeft gekocht, en de aandelen nu 1 miljoen euro minder waard zijn, betaalt C 750.000 euro aan B. Investeerder B krijgt een belastingcertificaat voor de ontbrekende 250.000 euro.

Tot slot verkoopt investeerder B de aandelen terug aan investeerder A. Alles is weer zoals het voor de verkoop was. Denkt men. Maar hoewel de Duitse staat maar één keer de 250.000 euro aan belastingen heeft geïnd, zijn er na deze wisseltruc twee belastingcertificaten, elk van 250.000 euro. Investeerder A en investeerder B krijgen in totaal dus 500.000 euro terug van de staat, die nu een kwart miljoen euro armer is. De drie investeerders delen de buit. Ka-ching!

Bij CumCum werkt het zo: een aandeelhouder die geen recht heeft om dividendbelasting terug te vragen, verkoopt zijn aandeel tijdelijk aan een partij die dat recht wel heeft. Na inning van het dividend wordt het aandeel weer teruggeleverd aan de verkoper die al die tijd het recht op dat aandeel heeft behouden, bijvoorbeeld door een setje optiecontracten.

CumCum is volgens de Amsterdamse hoogleraar Jan van de Streek in principe agressieve belastingplanning. Die kan door de beugel zolang een partij de Nederlandse anti-dividendstripbepalingen niet overtreedt. Maar als de fiscus erin slaagt om aannemelijk te maken dat sprake is van verboden dividendstrippen, dan krijgt de partij – bijvoorbeeld een Nederlandse bank – de dividendbelasting niet terug.

Lees verder Inklappen

In Nederland openbaar

In Nederland kwamen al veel eerder details uit het IA Report naar buiten. In september 2006 verschijnt in zakenblad Quote een diepgravend artikel over Fortis GSLA en wat de Fransman Stefan Stanciu precies binnen Fortis aan de kaak stelde. Daarin wordt voor het eerst in detail de frauduleuze CumEx-transactie beschreven die Fortis GSLA in 2004 met WestLB uitvoert, inclusief de bedragen en de verdeling van de opbrengsten. Dit is precies de transactie die in het IA Report beschreven staat.

Elf jaar later, in juni 2017, wordt in Duitsland het IA Report voor het eerst publiekelijk genoemd, als de onderzoekscommissie-CumEx van de Bondsdag haar 830 pagina’s tellende verslag publiceert. In dat verslag wordt verwezen naar een vonnis van de Amsterdamse rechtbank, waarin een volzin uit het IA Report is opgenomen: 'De omvang van de vermeende onregelmatigheden (inclusief mogelijke fraude) en de mogelijke repercussies waarmee de bank zich geconfronteerd ziet – zowel intern (mensen, bedrijven, geld) als extern (toezichthouders, belastingdienst, reputatie) – indien zij worden bevestigd, betekenden dat moest worden besloten hoe het beste kon worden omgegaan met de behandeling van deze claim.'

Dossier

The CumEx Files

Hoe bankiers en beurshandelaars miljarden roofden van Europese belastingdiensten.

Volg dit dossier

Het Amsterdamse vonnis dat de Duitse onderzoekscommissie aanhaalt, is het sluitstuk van de rechtszaak die twee voormalige managers van Fortis GSLA – Frank Vogel en Olaf Ephraim – tegen de Franse klokkenluider Stefan Stanciu aanspanden. Met het IA Report in de hand eiste het tweetal tien miljoen euro van Stanciu. Zijn melding van de frauduleuze CumEx-transacties heeft hen grote schade berokkend, stellen ze.

Om hun schadeclaim te onderbouwen, bestempelen Vogel en Ephraim zichzelf als de ‘geestelijke vaders’ van de CumEx-transacties. Ze betogen dat die in het geheel niet illegaal zijn en achten zich daarin gesteund door het gedrag van Fortis zelf. Immers: ook na beëindiging van het dienstverband van Vogel en Ephraim met Fortis is ‘GSLA doorgegaan met het verrichten van de door Stanciu ter discussie gestelde transacties’. En: ‘Volgens een door het advocatenkantoor Allen & Overy geschreven legal opinion zijn de transacties legitiem.’

Het vonnis dat Vogel en Ephraim in het ongelijk stelt, bevat daarnaast nog enkele zinnen die de medewerkers van de Duitse opsporingsdiensten hadden kunnen alarmeren. De transacties die in het IA Report staan beschreven werden, toen klokkenluider Stanciu er in februari 2005 melding van deed, ‘reeds zeven jaar door GSLA uitgevoerd’. 

Drie maanden na dit vonnis neemt WestLB een belang van 14 procent in DaimlerChrysler. Het bijzondere van de transactie: hij vindt precies rond de dividenddatum plaats. Op de dag van de jaarvergadering van DaimlerChrysler maakte WestLB melding van haar belang in het autoconcern. De leiding van de bank ontkent jarenlang elke betrokkenheid met CumEx, maar in 2015 spreekt Handelsblatt met oud-medewerkers van de bank en onthult dan dat het met betrekking tot deze transactie toch iets anders zit: ‘Natürlich haben wir Cum-Ex-Geschäfte gemacht.

Van CumEx tot Wirecard

Dat nu, veertien jaar na de melding van de klokkenluider, duidelijk wordt dat de stukken van de klokkenluider veel hadden kunnen voorkomen, is vooral pijnlijk voor de BaFin. De toezichthouder staat in Duitsland al onder grote druk door het Wirecard-schandaal, waar het ook grove fouten maakte en informatie van klokkenluiders niet serieus nam. In januari 2021 stapte de topman van de BaFin op.

Gerhard Schick, voormalig lid van de Bondsdag en leider van de parlementaire onderzoekscommissie-CumEx, had eind 2018 bij een hoorzitting van het Europees Parlement over CumEx al veel kritiek op de toezichthouder, die hij als onderdeel van het probleem definieerde: ‘De BaFin had de dividendarbitrage gemakkelijk kunnen ontdekken op basis van de beschikbare gegevens.’ Hij wees daarbij expliciet op de klokkenluider die al in 2007 informatie aanbood, waarmee niets werd gedaan.

Woordvoerders van de BaFin laten weten dat het niet de taakopvatting van de toezichthouder is om belastingdelicten te onderzoeken. De toezichthouder benadrukt dat het destijds niet was toegestaan ​​de informatie door te geven aan andere autoriteiten, zoals de Duitse belastingdienst. De Duitse bankwet van die tijd zou dat hebben verhinderd.

De rechtsopvolger van WestLB moest in 2020 over de jaren 2006 en 2007 in verband met CumEx 302,5 miljoen euro aan de fiscus terugbetalen

Het parket in Keulen geeft desgevraagd een andere lezing van de betreffende wetteksten: ‘Bij ons weten heeft voor de BaFin nooit een geheimhoudingsplicht gegolden op grond van artikel 9 van de Duitse bankwet (KWG) die hen verhindert informatie over strafrechtelijk relevante zaken aan de wetshandhavende autoriteiten door te geven.’

Portigon, de rechtsopvolger van WestLB, stelt in een reactie: ‘Zonder de middelen en mogelijkheden die alleen ter beschikking staan van de officier van justitie en belastingrechercheurs, was het in 2007, noch vandaag voor WestLB of Portigon mogelijk te beoordelen of het om een kritieke transactie ging.’

De bank moest in 2020 de eerste consequenties uit het CumEx-dossier onder ogen zien: het moet over de jaren 2006 en 2007 in verband met CumEx 302,5 miljoen euro aan de fiscus terugbetalen. In het jaarverslag 2019 vermeldt Portigon dat daar mogelijk nog eens 150 miljoen bij kan komen voor het jaar 2005, maar dat het die kans klein acht, omdat de verjaringstermijn zou zijn verstreken. Een recente uitspraak van het federale constitutionele hof in Karlsruhe maakt het echter mogelijk om ook na de verjaring van de strafrechtelijke termijn geld terug te vorderen dat met criminele activiteiten is verworven. Deze uitspraak kan, behalve voor Portigon, ook grote gevolgen hebben voor ABN Amro, de rechtsopvolger van het inmiddels beruchte Fortis GSLA.