Jan Peter Balkenende en Steven van Eijck hebben een onderonsje, terwijl Herman Heinsbroek zijn koffertje doorzoekt. Tweede Kamer, juli 2002.
© ANP / Robin Utrecht

Balkenendes Maatschappelijke Alliantie is vooral goed in oppoetsen

  • Ach, wat lief! Van Eijk en zijn MA als een echte Heer Bommel: goed doen in stilte!
  • (1) Bizar dat pers niet welkom was. (2) Zouden ze "Gratis geld voor iedereen" hebben gelezen?

De Maatschappelijke Alliantie, een stichting geleid door oud-premier Jan Peter Balkenende en zijn oud-staatssecretaris van Financiën Steven van Eijck, moest partijen in de filantropische sector met elkaar verbinden. Er is echter veel kritiek op de stichting: ‘Wij hebben geen idee wat ze doen.’

7 april 2014. Voor de tweede keer in korte tijd ontvangt minister-president Rutte belangrijke gasten op het Catshuis. Twee weken geleden was het iconische landhuis het toneel van de G7-top, waar de politieke zwaargewichten vooral spraken over de situatie in Oekraïne; vandaag staan er vooral financiële zwaargewichten op de gastenlijst. Vertegenwoordigd zijn onder andere de familie Brenninkmeijer (vermogen op dat moment volgens de Quote 500: 23 miljard euro); Pieter de Rijcke (1,9 miljard euro); Jos van Tilburg (155 miljoen euro) en Paul Baan (125 miljoen euro).

Het onderwerp van gesprek is het convenant Ruimte voor geven, drie jaar eerder ondertekend door premier Rutte en de Samenwerkende Brancheorganisatie Filantropie (SBF). Namens de SBF is voorzitter Steven van Eijck aanwezig. De energieke voorzitter was tien jaar terug staatssecretaris van Financiën namens de LPF in het eerste kabinet-Balkenende en is nu voorzitter van de Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV).

In volledige afzondering – de pers is niet welkom – bespreekt dit gezelschap, gecompleteerd door voorzitter Rien van Gendt van de belangenvereniging Fondsen in Nederland (FIN), hoe de allerrijksten hun gulle gedrag kunnen voortzetten bij een terugtredende overheid. Niet alleen zullen vermogenden geld steken in zaken die voorheen de verantwoordelijkheid van de overheid waren; de fondsen zijn voor fiscale regelgeving ook afhankelijk van de overheid.

Van Eijck zoekt na de bijeenkomst naar de juiste mensen om een ‘superalliantie’ te smeden, die de samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en filantropische organisaties moet verbeteren. Voor dit unieke project krijgt hij bijna 50.000 euro subsidie mee van het ministerie van Veiligheid en Justitie, zogeheten ‘kwartiermakerskosten’.

Kwartiermaker

Op 27 januari 2015, ruim negen maanden later, doet staatssecretaris van Veiligheid en Justitie Fred Teeven een aankondiging op de nieuwjaarsborrel van de SBF. Hij meldt het publiek in Nieuwspoort dat Van Eijck ‘vanaf heden’ kwartiermaker is: ‘Van Eijck is als geen ander geëquipeerd om te onderzoeken welke infrastructuur er moet komen voor deze vorm van publiek-private samenwerking. Ik heb alle vertrouwen in zijn bevindingen,’ zegt Teeven, ‘en het zou me ook niets verbazen als Van Eijck binnenkort ook al met heel concrete voorstellen voor een samenwerkingsverband komt.’

De stichting claimt dat zij ‘de reisagenda’s van onder andere het kabinet’ bij (handels)missies zal ‘afstemmen’

Teeven bleek voorspellende gaven te hebben: exact een maand later richt Van Eijck de Maatschappelijke Alliantie Nederland (MAN) op. Deze alliantie moet een nauwere samenwerking tussen overheid en de filantropische sector op het gebied van projecten bewerkstelligen. In het mission statement van de stichting – te lezen in het jaarverslag – staat dat de MAN ‘het initiatief’ zal nemen voor ‘gezamenlijke gedachtevorming’, ‘bundeling van krachten’ en ‘het wegwerken van obstakels in de uitvoering’. De stichting richt zich naar eigen zeggen op 'het delen van kennis, ervaring en contacten'.

Daarvoor heeft zij naar eigen zeggen een aantal afspraken met BuZa gemaakt: de stichting claimt dat zij ‘de reisagenda’s van onder andere het kabinet’ bij (handels)missies zal ‘afstemmen’ en ‘de filantropische sector gebruik [zal] laten maken van het netwerk van ambassades’.

De Maatschappelijke Alliantie sluit een overeenkomst met het ministerie van Veiligheid en Justitie voor subsidie. Die zal in gedeelten over vier jaar worden uitgekeerd aan de stichting. Voor de periode van mei tot augustus 2015 krijgt de MA eerst 100.000 euro, een zogeheten ‘opstartsubsidie’.

Enkele maanden na de oprichting verschijnt het eerste nieuwsbericht op de website van de MAN: een interview door Filanthropium-hoofdredacteur Edwin Venema met de bestuursvoorzitter van de kersverse stichting. Tegenover Venema zit een christendemocraat wiens kenmerkende montuurloze bril en zijscheiding menig Nederlander bekend zal voorkomen.

Oud-premier Jan Peter Balkenende en Van Eijck kennen elkaar uiteraard nog van het eerste kabinet Balkenende. Ze zijn elkaar nooit uit het oog verloren: Balkenende is na zijn premierschap partner geworden bij accountantskantoor Ernst & Young, waar Van Eijck commissaris is. Bovendien zijn beiden fervent autoliefhebber. Nu beginnen de twee aan een nieuw avontuur: samen met oud-voorzitter van VNO-NCW Bernard Wientjes gaan ze de Maatschappelijke Alliantie Nederland besturen.

Met Wientjens heeft Van Eijck een bestuurder, adviseur en hoogleraar in huis weten te halen, die bovendien de afgelopen vier jaar de ‘Top-200 van invloedrijkste Nederlanders’ van De Volkskrant aanvoerde. De keuze komt Van Eijck echter meteen op kritiek vanuit de sector te staan: de MAN zou een bolwerk van blanke, middelbare mannen zijn. De afkorting van de stichting hielp daarbij niet.

De kritiek wordt gepareerd wanneer enkele maanden later Irene Rompa, initiatiefneemster van acties als De Buy Nothing New Maand en Tevredenlander, het bestuur completeert. Ook laat de stichting 'Nederland' uit haar naam halen, waardoor zij voortaan als de Maatschappelijke Alliantie (MA) door het leven gaat.

Subsidies

De opstartsubsidie die de MA in de eerste paar maanden kreeg, wordt aangevuld met 400.000 euro; dat brengt de totale hoeveelheid subsidie over het eerste jaar op 500.000 euro. Daarvoor moet de MA aan het einde van de subsidieperiode – de tweede helft van 2017 – een accountantsverklaring, een jaarverslag en een activiteitenverslag overleggen. Als voornaamste toetsingscriterium geldt het aantal bijeenkomsten dat de Maatschappelijke Alliantie organiseert.

In de eerste maanden na de oprichting blijft het stil rond de Maatschappelijke Alliantie. In het eerder genoemde interview door Filanthropium beschrijft vragensteller Venema de MA als ‘niet bepaald communicatiedriftig’. Balkenendes reactie: ‘Soms is het goed dat er even niet te veel over wordt gesproken’. Volgens hem was de MA druk bezig met het ‘definiëren van de thema’s van waaruit zij de samenwerking kon gaan zoeken’.

In april 2016 besluit Venema ook Van Eijck te interviewen, met de vraag wat de MA in een jaar bereikt heeft. Van Eijck vertelt hem over het succes van de Augeo Foundation: dit fonds ontwikkelde een traumatool voor leerkrachten, dat de Maatschappelijke Alliantie vervolgens onder de aandacht bracht bij minister Sander Dekker van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Ook noemt Van Eijck het Community Life Centers-programma van Philips.In dit programma, vertelt Van Eijck, zet het Nederlandse bedrijf klinieken op in Afrika. Deze mini-hospitaaltjes werken op zonne-energie en worden voorzien van schoon water. ‘Philips wil hier uiteindelijk geld mee verdienen,’ erkent Van Eijck, maar hij ziet ook mogelijkheden voor filantropische fondsen. Volgens hem wordt het interessant om met Philips en een aantal fondsen te kijken naar een ‘gezamenlijk investeringsplan’. Tot slot werkt de MA volgens Van Eijck met het ministerie van Financiën en de Belastingdienst aan ‘een constructie die het gemakkelijker moet maken om geefkapitaal in te zetten en maatschappelijk te ondernemen’.

Anno 2019 staat onder ‘ouderen’ één project, onder de rest staat ‘coming soon’

Wanneer FTM hem naar dat laatste project vraagt, zegt van Eijck (die overigens van huis uit fiscalist is): ‘Het is niet onze plek om ons met fiscale regelgeving te bemoeien. Daar is de SBF voor.’

Het ministerie van V&J is tevreden over de resultaten, en in mei 2016 krijgt de Maatschappelijke Alliantie de tweede tranche van de subsidie toegekend, ditmaal 400.000 euro. In het jaar daarop organiseert de stichting niet alleen een aantal thematafels en symposia, ook richt de MA eind 2016 de New Mobility Foundation op. Deze stichting moet 'het ketenprobleem van mobiliteitsarmoede aanpakken'. Het is een samenwerking met de RAI Vereniging, waarvan Van Eijck sinds eind 2014 voorzitter is, en met de Noaber Foundation, waarvan Balkenende voorzitter is en Van Eijck speciaal adviseur.

 Op de site van de New Mobility Foundation zijn de projecten opgedeeld in vier onderwerpen: ouderen, gehandicapten, lage inkomens en vluchtelingen. Anno 2019 staat onder ‘ouderen’ één project, onder de rest staat ‘coming soon’.

Eind 2016 wordt ook de raad van advies van de Maatschappelijke Alliantie ingesteld. Haar eerste leden zijn prominenten uit de publieke en private sector: Geert-Jan Baan van de Noaber Foundation; André Bolhuis, voorzitter van NOC*NSF; Peter Bommel, bestuursvoorzitter van Deloitte; Erik Geerling, partner van advocatenkantoor NautaDutilh; Mariëtte Hamer, oud-Kamerlid (PvdA) en voorzitter van de Sociaal-Economische Raad en Marieke van Schaik, managing director van Nationale Postcode Loterij. De commerciële partijen zullen vanaf begin 2017 ieder 25.000 euro bijdragen aan de Maatschappelijke Alliantie. Het idee is om daarmee de private middelen – op dat moment zo'n 200.000 euro per jaar – aan te vullen.

In januari 2017 vertrekt Wientjes uit het bestuur; hij wordt opgevolgd door Cees Oudshoorn, algemeen directeur van VNO-NCW. Ook wordt de raad van advies verder uitgebreid: ING-bestuurslid Ronald Boekhout, president van De Nederlandsche Bank Klaas Knot, en bestuursvoorzitter van verzekeraar CZ Wim van der Meeren schuiven aan. Ook nieuw: Job Dura, telg van de rijke familie achter het bouwbedrijf Dura Vermeer.

Het ministerie is nog steeds tevreden: er wordt vastgesteld dat de MA de 950.000 euro subsidie die het tot nu toe kreeg, daadwerkelijk nodig had. Er komt een nieuwe tranche van de subsidie: 350.000 euro voor de activiteiten in 2017 en 2018. Daarmee staat de teller inmiddels op zo'n 1,3 miljoen euro.

Vier, of bijna tweehonderdduizend?

Maar rond september 2017 verschijnt een interview met Van Eijck in Het Financieele Dagblad. Daarin tekent het FD op dat de Maatschappelijke Alliantie namens 250 bedrijfs- en familiefondsen opereert. De desbetreffende fondsen denken daar anders over: ‘De MA vertegenwoordigt ons op geen enkele manier en ik ken geen enkel vermogensfonds dat wel door de MA wordt vertegenwoordigd,’ aldus een vertegenwoordiger van een van de fondsen tegenover Follow the Money.

Wederom wordt de MA neergezet als vertegenwoordiger van fondsen, en wederom zijn die fondsen ‘not amused’

Van Eijck wijt de fout aan de journalist; het artikel wordt aangepast. Drie maanden later verschijnt de naam Maatschappelijke Alliantie weer in het FD. Wederom wordt de MA neergezet als vertegenwoordiger van fondsen, en wederom zijn die fondsen not amused. ‘Voor dat artikel heeft het FD helemaal niet met ons gesproken,’ verklaart Van Eijck tegenover Follow the Money.

In het bewuste interview noemt Van Eijck opnieuw het Community Life Centers-project. Hij beweert dat Philips van plan is ‘190.000 klinieken’ te bouwen: ‘Dat is voor sommige fondsen razend interessant. Als dat eenmaal loopt kun je met het kabinet naar de Wereldbank gaan om het op te schalen. Dan heb je impact.’ Een maand later, in oktober 2017, verschijnt een artikel op De Dikke Blauwe, met de kop ‘Community Life Centers: still alive?’. Daarin merkt auteur Henk van Stokkom op dat de teller pas op vier staat.

Een woordvoerder van Philips benadrukt tegenover FTM dat het ontwikkelen van een kliniek veel tijd vergt, maar zegt ook dat het streven om 190.000 CLC’s neer te zetten ‘helemaal niet door Philips gecommuniceerd is’. Niet alleen zegt Philips dat Van Eijck dit getal ‘uit de lucht heeft gegrepen’: volgens het bedrijf zijn de partijen nooit verder gekomen dan de oriëntatiefase.

‘We hebben in 2015 met elkaar gekeken naar samenwerking voor een kliniek in Ethiopië,’ aldus de woordvoerder. ‘Maar dit is niet uitgemond in een samenwerking. Er is dus geen samenwerking met hen op dit front. Toen niet, nu niet.’ Van Eijck bestrijdt dat: ‘We hebben Philips met fondsen aan tafel gezet en in die tijd hebben zij ook de ambitie van 190.000 klinieken uitgesproken.‘ Philips: ‘Zowel het team in Afrika als het team in Amsterdam herkent dit getal niet.’

Verontwaardigde fondsen

Rond februari 2018 staat de MA er opnieuw gekleurd op. Henk van Stokkom, adviseur van vermogensfondsen en vermogenden over giftenbeleid, had zich eerder in zijn artikel in De Dikke Blauwe over de Philips Life Centers al eerder kritisch uitgelaten over de MA. Hij besluit de stichting te vragen wat ze tot nu toe heeft bereikt. De MA stuurt hem een overzicht van alle activiteiten sinds de oprichting van de stichting. Dit activiteitenverslag vermeldt bovendien alle partners die bij de activiteiten betrokken waren.

De reactie van de fondsen is opmerkelijk: geen van de vijftien fondsen kan zich vinden in het stempel ‘partner’

Van Stokkom stuurt het document door naar vijftien genoemde vermogensfondsen met de vraag hoe zij dat partnerschap hebben ervaren. De reactie van de fondsen is opmerkelijk: geen van de vijftien fondsen kan zich vinden in het stempel ‘partner’. Een aantal fondsen is zo verontwaardigd over hun vermelding dat ze via de FIN in gesprek gaan met de MA. Bij die gelegenheid spreken ze de MA tevens aan op de vertegenwoordigende rol die zij volgens de fondsen ten onrechte in de media aanneemt. De MA maakt vervolgens excuses. Guus Kramer, directeur van de Maatschappelijke Alliantie, zegt tegenover Follow the Money: ‘Het was helemaal niet de bedoeling dat het activiteitenverslag naar buiten werd gebracht, het was alleen bedoeld voor het ministerie.’ Maar daarin worden organisaties opgevoerd die zelf zeggen geen partner van de MA te zijn. Op de vraag of de MA daarmee niet de eigen prestaties opvijzelt, zegt Kramer: ‘Dat heeft geen zin. Het ministerie weet toch wel hoe het echt zit.’

Uit een inventarisatie van Follow the Money blijkt dat ook andere fondsen die in het activiteitenverslag worden genoemd, geen partner zijn van de MA. 'We zijn een aantal keer op door hen georganiseerde bijeenkomsten geweest. Dan wordt je onmiddellijk omschreven als partner op hun website. Wij bezoeken deze bijeenkomsten dan ook niet meer,' zegt een vertegenwoordiger van een van de genoemde fondsen. ‘Er is daar een grote bewijsdrang, waardoor ze de neiging hebben om andere partijen als partners te bestempelen,’ zegt een vertegenwoordiger van een ander vermogensfonds.

Reputatie in de sector

Van Stokkom vindt dat er iets aan het uitvoerend team moet veranderen: ‘Het idee achter de Maatschappelijke Alliantie is prima, maar het is de uitvoering die allesbepalend is. Die uitvoering is sinds de oprichting niet indrukwekkend te noemen. Als je in een rapport iedereen die je een keer ontmoet hebt op een bijeenkomst “partner” noemt, is dat vreemd.’

‘Ze wringen zich overal tussen, bijvoorbeeld bij bijeenkomsten die toch al georganiseerd werden’

'Wij hebben ook geen idee wat ze doen,' zegt René Bekkers onomwonden. Bekkers is hoogleraar filantropie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en doet onderzoek naar de sector. Hij is jurylid van de NAP Scriptieprijs, een initiatief van de Maatschappelijke Alliantie. ‘De scriptieprijs is het enige noemenswaardige wat ik kan bedenken,’ zegt Bekkers.

Een vertegenwoordiger van een van de vermogensfondsen die Follow the Money sprak, zegt: ‘De slechte mening van fondsen over de Maatschappelijke Alliantie komt niet voort uit onwil van de fondsen. Ik zie alleen geen meerwaarde in de MA zoals deze nu georganiseerd is.’ Ze hekelt de ‘bemoeizucht’ van de MA: ‘Ze wringen zich overal tussen, bijvoorbeeld bij bijeenkomsten die toch al georganiseerd werden.’ Ook zegt de medewerker: ‘Ik heb gewoon mijn eigen contacten met de politiek. De Maatschappelijke Alliantie doet alsof fondsen met oogkleppen op werken en in een ivoren toren zitten.’

‘Niet zeuren’

Directeur Kramer zegt kritiek niet uit de weg te gaan. Hij heeft vaker gehoord dat de MA zich teveel met fondsenwerving bezig zou houden, te veel bezig zou zijn met ngo’s en te weinig met de wensen van fondsen. Kramer: ‘Dan moeten ze wel komen met wat ze echt willen, maar wat dat betreft blijft het erg stil.’ Bedrijven zijn volgens Kramer beter te spreken over het werk van de MA dan de fondsen, die volgens hem vooral hun eigen ding willen doen.

In het gesprek met de FIN kwam volgens Kramer naar voren dat de MA zich 'dienstbaar' moet opstellen. Daar is Kramer het mee eens. ‘Maar om slagen te maken mag het ook best wel eens schuren. Soms mogen de fondsen iets minder zeuren.’ Van Eijck reageert iets genuanceerder: ‘In de media werden de fondsen alleen genoemd ter illustratie, er stond nergens vermeld dat ze met ons verbonden worden. Toch willen de fondsen dan meteen met ons in gesprek.’ Hij relativeert tegelijkertijd de relatie met de fondsen, en vertelt FTM dat ‘de MA slechts met een paar fondsjes samenwerkt’.’ Niettemin voelt het af en toe alsof hij met zijn MA op eieren loopt: ‘Soms kunnen de fondsen zo fel reageren. Wij maken inderdaad fouten in de communicatie, maar het voelt soms alsof iedereen op het vinkentouw zit.’ Het zit Van Eijck zo dwars, dat hij aan het einde van het gesprek verzucht ‘soms het liefst helemaal niets meer naar buiten [te willen] brengen’.

Hoe de toekomst voor de MA eruit zal zien, is nog onduidelijk. Voor de vaststelling van de subsidie van 2018 heeft het ministerie van V&J om een onafhankelijke analyse naar het functioneren van de MA gevraagd. Deze analyse wordt in opdracht van de MA uitgevoerd door Harry Hummels, hoogleraar Ethiek, Organisaties en Samenleving aan de Maastricht University. Het betreft volgens directeur Kramer, ‘een soort opiniepeiling onder filantropische organisaties’.

De uitkomsten van het onderzoek zijn doorslaggevend voor de toekomstige financiën van de stichting. Deze onzekerheid past volgens Kramer echter wel in de wijze waarop de MA tot nu toe heeft geopereerd: ‘Ik beschouw onszelf als een experiment. Soms gaan er tijdens het pionieren dingen goed. En soms gaat het mis.’

De FTM-netwerkdatabase

Dit artikel is tot stand gekomen tijdens het werk aan onze netwerkdatabase. Deze database is bedoeld om netwerken en verbanden bloot te leggen die niet altijd direct zichtbaar zijn. De database bestaat uit de cv’s van bijvoorbeeld bestuurders en politici en de samenstellingen van besturen en commissariaten van belangrijke organisaties. Zo staan de relevante senatoren uit onze serie over de Eerste Kamer erin met hun hoofd- en nevenfuncties, maar ook de belangrijke actoren rond de Sleepwet.

Mensen, bedrijven en organisaties krijgen elk hun eigen tag in de database, tags die we vervolgens ook weer aan onze artikelen kunnen koppelen. Hierdoor is in één oogopslag te zien wat wij over deze mensen of organisatie hebben geschreven en hoe hun netwerk eruitziet. Zo stelden we met behulp van onze database de Cybersecurity Top 50 samen, een lijst met de invloedrijkste cybersecurity experts van Nederland. Bijna alle personen en organisaties in dit artikel hebben een plekje gekregen in deze database en zijn te vinden door de link onder hun naam aan te klikken.

De komende tijd zullen we deze database verder aanvullen. Aanvullingen, verbeteringen en suggesties kun je mailen naar Frank Meijer.

Lees verder Inklappen

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Frank Meijer

Schildknaap van de uitgever by day, de beheerder van onze lobbydatabase by night.

Volg Frank Meijer
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren