Vrijdag 26 juni: KLM krijgt haar langverwachte staatssteun.
© ANP/Robin Utrecht

Luchtvaartindustrie

Heen en weer met het vliegtuig naar Zuid-Frankrijk is net zo duur als een retourtje Terschelling. Hoe kan dat? Follow the Money brengt de subsidiestromen in kaart. Lees meer

Uit ons onderzoek blijkt dat de luchtvaart ondersteund wordt met talloze subsidiestromen vanuit gemeenten, provincies, ministeries en de Europese Unie. 'Mainport' Schiphol krijgt talloze fiscale en economische voordeeltjes, waar vooral buitenlandse passagiers van profiteren. De economische meerwaarde hiervan lijkt beperkt.

Ondertussen explodeert de vraag naar vliegreizen, omdat vliegtickets door al die voordeeltjes aan de luchtvaartindustrie spotgoedkoop zijn. Dit heeft gevolgen voor het klimaat: terwijl andere sectoren minder CO2 gaan uitstoten, stijgt de CO2-uitstoot in de luchtvaart. En natuurlijk stijgt ook de uitstoot van fijnstof en zitten omwonenden in de herrie.

16 Artikelen
Coronacrisis

De redactie van FTM volgt de situatie omtrent het coronavirus (SARS-CoV-2). In dit dossier verschijnen alle relevante artikelen en updates over de pandemie. Lees meer

Het virus SARS-CoV-2, beter bekend als het coronavirus, dook eind 2019 op in de Chinese provincie Hubei. In een paar weken tijd veroorzaakte het virus daar een epidemie, waarna het zich over de rest van de wereld verspreidde.

Begin maart 2020 verklaarde de World Health Organisation de ziekte tot een pandemie. Wereldwijd gingen landen 'op slot';  beurzen maakten een enorme duikvlucht. Al met al is met het coronavirus een crisis van historische proporties ontstaan.

De uitwerking van de coronamaatregelen op de wereldeconomie is, net als het virus zelf, nog grotendeels onbekend. Wat we al wel kunnen vaststellen: een nieuwe economische crisis is begonnen. Die zal overal pijn opleveren, en de maatregelen die we nu nemen zullen bepalen hoe de economie van de toekomst eruit zal zien. 

Nieuwe vragen doemen op: welke oplossing dient welke belangen; welke vragen raken ondergesneeuwd; hoe verdelen we de schaarse middelen, en hoe houden we essentiële diensten en structuren overeind? 

89 Artikelen

Belastingbetaler redt KLM, ‘de markt’ ziet er geen brood in

KLM krijgt eindelijk zijn langverwachte steunpakket. De ministers Hoekstra en Van Nieuwenhuizen doen alsof vooral 'de markt' de redding op zich neemt, maar dat klopt niet. Bovendien bevat het pakket geen serieuze voorwaarden waarmee klimaat- en milieudoelen dichterbij worden gehaald. De maatschappijen waarvan KLM haar vliegtuigen least, kunnen opgelucht adem halen: van hen wordt geen bijdrage verwacht.

Vanmorgen presenteerde het kabinet zijn langverwachte steunpakket aan KLM. De belangrijkste uitkomst van de maandenlange onderhandelingen is dat de luchtvaartmaatschappij de beschikking krijgt over een noodkrediet van 3,4 miljard euro. Een deel daarvan, 1 miljard om precies te zijn, komt rechtstreeks van de overheid. 2,4 miljard is een lening van in totaal elf banken. 

In een Kamerbrief schrijven de Wopke Hoekstra (Financiën) en Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur en Waterstaat): 'Het kabinet heeft voor deze vorm gekozen, zodat ook de banken een deel van het risico dragen. De financiering wordt dus zo veel mogelijk door de markt gefaciliteerd en de Nederlandse staat neemt enkel de risico’s op zich daar waar deze niet in de markt kunnen worden ondergebracht.'

Verderop in hun brief blijkt dat de banken helemaal niet bereid waren om risico te dragen. De belastingbetaler staat namelijk garant voor een groot deel van het krediet dat de banken verstrekken. Mocht KLM de lening niet kunnen terugbetalen, dan verhalen de banken de schuld op de overheid. 'De garantieregeling beslaat de totale omvang van de private kredietverlening van € 2,4 miljard en garandeert maximaal 90% over dit bedrag.'

Met andere woorden: het risico dat KLM 1 miljard euro niet kan terugbetalen ligt volledig bij de belastingbetaler, én het risico dat KLM 2,4 miljard euro niet kan terugbetalen ligt voor 90 procent bij de belastingbetaler. 

In totaal kon dus maar 7,2 procent van de financiering die nodig is om KLM voor nu op de been te houden, 'ondergebracht worden' in de markt. 

Bovendien is de lening van 1 miljard euro, rechtstreeks van de overheid, een ‘achtergestelde’ lening. Dat betekent dat de staat helemaal achteraan staat als KLM alsnog omvalt. Eerst worden de banken terugbetaald, dan de belastingbetaler.

Nóg een geldstroom

Voordat de coronacrisis uitbrak hing KLM al scheef van de schulden: 87 procent van het balanstotaal van de Nederlandse luchtvaartmaatschappij is gefinancierd met vreemd vermogen. Nu er nog eens miljarden in de vorm van leningen richting het bedrijf stromen, wordt die verhouding nóg schever. Hoekstra en Van Nieuwenhuizen beseffen dit ook, en spreken daarom nu al de verwachting uit dat KLM binnenkort nog meer geld nodig heeft: 'Het is mogelijk dat de kapitaalpositie (...) op termijn verbeterd moet worden. Een kapitaalinjectie van de aandeelhouders lijkt daarbij de meest logische oplossing.' De ministers schrijven dat ze pas later bepalen of de staat daaraan zal deelnemen, maar duidelijk is dat hier een voorschot wordt genomen op nóg een geldstroom van de belastingbetaler naar KLM. 

Duidelijk is dat hier een voorschot wordt genomen op nóg een geldstroom van de belastingbetaler naar KLM 

De Tweede Kamer heeft bij de discussies over staatssteun aan KLM meermaals betoogd dat ook andere partijen aan de redding moeten meebetalen. Daaraan wordt slechts ten dele gehoor gegeven. Werknemers die meer dan 109.000 euro per jaar verdienen, moeten 20 procent inleveren op 'hun arbeidsvoorwaarden'. Dit kan betekenen dat zij minder loon ontvangen, maar KLM-piloten genieten ook riante pensioenvoorwaarden en werken relatief weinig, dus ook daar kan (een deel) van deze bezuiniging gerealiseerd worden. De bonussen van het bestuur en de topmanagementlaag worden 'opgeschort'.

Er was de afgelopen weken veel te doen over leasebedrijven en oliehandelaren, naar aanleiding van dit onderzoek van Follow the Money waarin geconstateerd wordt dat een groot deel van de steun aan KLM bij belastingparadijzen in Ierland en op de Kaaimaneilanden zal terechtkomen. De Tweede Kamer nam daarop een motie aan, waarin de regering wordt opgeroepen om onder meer leasebedrijven te laten meebetalen aan de redding van KLM, ‘teneinde te voorkomen dat de pijn van financiële risico's alleen op de belastingbetaler wordt afgewenteld’.

Aan die oproep bewijzen de ministers slechts lippendienst. In de Kamerbrief schrijven zij alleen dat er 'ook gekeken [wordt] naar de rol die de ketenpartners van KLM kunnen spelen’. Een concrete uitwerking, bijvoorbeeld over de hoogte van de bijdrage die leasebedrijven moeten leveren en op welke termijn, ontbreekt.

De bezuiniging die geldt als voorwaarde aan de redding moet worden bereikt door te besparen op arbeidskosten

De bezuiniging die geldt als voorwaarde aan de redding van KLM, moet dus worden bereikt door te besparen op de arbeidskosten. De haute finance van de lease-industrie blijft buiten schot. 

Op milieu- en klimaatgebied worden er nauwelijks extra voorwaarden aan de staatssteun verbonden. Vrijwel alle genoemde  maatregelen – bijvoorbeeld een verlaging van de uitstoot per passagier per kilometer en de bijmenging van biokerosine – staan ook al in de onlangs gepresenteerde Luchtvaartnota en gelden daarmee voor alle luchtvaartmaatschappijen die in Nederland actief zijn, niet alleen voor KLM. 

Rust inleveren

Wel wordt het aantal nachtvluchten op Schiphol iets teruggeschroefd, van 32.000 naar 29.000 en wellicht later naar 25.000. Opnieuw zullen alle luchtvaartmaatschappijen daaraan moeten meedoen, want KLM levert slechts 'een evenredige bijdrage'. Bovendien koppelen de ministers de afname van nachtvluchten aan de opening van Lelystad Airport. Oftewel: als de omwonenden van Schiphol wat meer rust willen, dan moeten de omwonenden van Lelystad een deel van hun rust inleveren. 

Ten slotte valt op dat KLM zich bij het verstandshuwelijk met Air France verder ingraaft. Er wordt een 'government state agent' aangesteld die ervoor moet zorgen dat er geen enkele Nederlandse euro naar Air France vloeit. Deze state agent heeft 'direct toegang tot informatie en mag aanwezig zijn tijdens relevante vergaderingen.' Dat wordt nog gezellig.  

Het risico van de redding van KLM ligt dus vrijwel volledig bij de belastingbetaler; 'de markt' blijkt simpelweg niet geïnteresseerd in financiering van de luchtvaartonderneming. Bovendien is mede vanwege het extra krediet binnenkort een nieuwe kapitaalinjectie nodig – van de belastingbetaler. In de arbeidskosten wordt gesneden, maar de leasesector en andere financiële dienstverleners ontspringen de dans. Extra klimaat- en milieuvoorwaarden zijn er niet, op een kleine reductie van nachtvluchten na, maar daarvoor krijgen de omwonenden van Lelystad de rekening gepresenteerd.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Ties Joosten
Ties Joosten
Journalist. Schrijver. Haven. Klimaat. Feyenoord. Soms wat hiphop. Voorheen hoofdredacteur van Blendle.
Gevolgd door 3119 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren