Water is steeds meer een product dat op de markt wordt verhandeld. Van wie is het 'blauwe goud'? Lees meer

Onderzoek naar de problematiek rond PFAS in ons drinkwater zette ons aan het denken over de kwetsbaarheid en de eindigheid van schone drinkwaterbronnen. Dit is immers geen geïsoleerd probleem. Allerlei fenomenen die onze landsgrenzen overstijgen bedreigen de kwaliteit van het drinkwater, overal ter wereld. De stijging van de zeespiegel, verwoestijning, verzilting en vervuiling door industrie. Niet voor niets wordt drinkbaar water ook wel aangeduid als ‘het blauwe goud’ en is water op veel plekken meer waard dan olie.

Wat zijn de gevolgen? Van wie is het drinkwater eigenlijk? Van ons allemaal, zou je zeggen. Maar in toenemende mate is water een product dat op de markt verhandeld wordt door private partijen. Wat betekent dat? En wie verdienen daaraan? Dat zijn vragen die Follow the Money gaat onderzoeken.

20 artikelen

In dit dossier onderzoeken we hoe vervuilende stoffen in de bodem terechtkomen, wie hier verantwoordelijk voor is en wie voor de kosten van sanering opdraait. Lees meer

Asbest, niet-biologisch afbreekbare PFAS, giftige metalen en andere schadelijke stoffen hopen zich op in onze grond en ons drinkwater. Voor veel gemeentes is verontreinigde grond een dure erfenis uit het verleden. Maar voor anderen kleeft aan diezelfde grond soms een lucratief verdienmodel.

In dit dossier onderzoeken wij hoe vervuilende stoffen in de bodem terechtkomen, wie hier verantwoordelijk voor is en wie voor de kosten van sanering opdraait.

40 artikelen

Eén van de grootste milieuschandalen uit de geschiedenis maakt ook slachtoffers in Nederland. Lees meer

In de Verenigde Staten wordt de PFOA-vervuiling door het Amerikaanse chemiebedrijf DuPont omschreven als een van de grootste milieuschandalen ooit. Duizenden Amerikanen zijn ziek geworden door PFOA in hun bloed. Intussen hebben ook in Nederland claim-advocaten zich op de zaak gestort.

Follow the Money bracht in 2015 aan het licht dat er ook in Nederland sprake was van substantiële vervuiling rond de teflon-fabriek van DuPont in Dordrecht. Onze artikelen leidden tot Kamervragen en een groot onderzoek door het RIVM. Dat bevestigde onze analyse. Niet alleen werknemers, maar ook omwonenden in Dordrecht en Sliedrecht bleken jarenlang te zijn blootgesteld aan hoge concentraties PFOA, ook wel bekend als C8.

28 artikelen

© Lynne Brouwer

Brand blussen met ziekmakend pfas-schuim, we zijn er nog niet van verlost

4 Connecties

Relaties

Pfoa Pfas Pfos

Organisaties

RIVM
5 Bijdragen

Blusschuim met pfas is milieuvervuilend en schaadt de gezondheid. Toch zijn we er voorlopig niet van af, voor sommige branden zouden de stoffen essentieel zijn. En grote kans dat ook uw brandblusser nog pfas bevat: ‘Die van de Gamma en de Karwei hebben dat sowieso nog.’

Dit stuk in 1 minuut
  • Voor het blussen van branden wordt in Nederland nog steeds pfas-schuim gebruikt. Er geldt ook geen registratieplicht voor de inzet ervan, ook al zijn de gevaren voor het milieu en de volksgezondheid bekend.
  • Toch is er sprake van een transitie naar pfas-vrij schuim. Die overstap is voor de brandweerdiensten van (grote) bedrijven lastiger dan voor de korpsen van de 25 veiligheidsregio’s. De bedrijfsbrandweer krijgt vaker te maken met grote chemische branden. 
  • Ook voor de consument is de stap naar vriendelijker blusmiddelen niet gemakkelijk. De gemiddelde ‘huis-tuin-en-keuken-brandblusser’ in de bouwmarkt bevat nog pfas. En labels die claimen dat je te maken zou hebben met een ‘eco-product’ zijn misleidend.
  • Overigens is ook blusschuim zónder pfas slecht voor het milieu. De beste oplossing is om terughoudend om te gaan met schuim. Ook brandweerlieden pleiten voor een ‘bewust’ gebruik.
  • In december publiceerde Follow the Money ‘Wonderschuim’ van het Amerikaanse leger, deel 1 van deze mini-serie over pfas.
Lees verder

De pieper van brandweerman Ido Rittersma gaat in het voorjaar van 2020 met veel kabaal af. Er is een grote brand bij afvalverwerker Attero in Wijster, hoort hij via de meldkamer. Ook alle andere brandweerlieden en vrijwilligers van de Veiligheidsregio Drenthe krijgen een seintje, waarna die laatsten zich naar de kazerne haasten om er hun veiligheidskleding aan te trekken. 

Eerst gaan de tankautospuiten en waterwagens op de brand af, maar die blijken onvoldoende.

Met loeiende sirenes vertrekt vervolgens een grote wagen met een blusschuim-kanon, en er komt versterking van een kleiner blusschuimvoertuig uit Assen-Oost. Met een man of veertig gaan ze naar Wijster. Ook Rittersma, die als Officier van Dienst nodig is voor de aansturing.

Ter plekke ziet hij dat er enorm veel rook vrijkomt, tot ver buiten het bedrijventerrein van de afvalverwerker. Die rook komt van plastic balen, die op het buitenterrein als legostenen staan opgestapeld. ‘Organisch materiaal dat waarschijnlijk met elkaar heeft gereageerd, waardoor er brand is ontstaan,’ gokt Rittersma achteraf. 

Dit soort plasticbranden zijn extreem moeilijk te blussen met water.

Intense hitte

Ze moeten in een mum van tijd toch weloverwogen beslissingen zien te nemen. Laten ze de brand te lang doorgaan, dan vervuilt de rook de hele omgeving. Maar ze hebben te weinig blusschuim om zo’n grote brand helemaal af te dekken. Ze kiezen voor een barrière van schuim – een rand rond het vuur. Die aanpak heeft onvoldoende effect vanwege de intense hitte van het brandende materiaal, maar ze krijgen de brand toch ‘geblust’ door er een grote hoeveelheid zand overheen te gooien. 

Op dat moment denken ze niet na over de giftige stoffen – pfas – in het schuim, waarvan ze driehonderd liter op het terrein hebben gespoten. ‘Je gebruikt wat je voorhanden hebt. En die brand lang laten gaan veroorzaakt nog veel meer vervuiling.’ 

Of het schuim dan wel volgens de regels wordt opgevangen en verwerkt? ‘Dat is de verantwoordelijkheid van de terreineigenaar.’

Tot ongeveer 2017 is het vrij gebruikelijk om grote branden te blussen met pfas-houdend schuim. Het werkt fantastisch tegen zogenoemde ‘vloeistofbranden’ die kunnen ontstaan wanneer bijvoorbeeld een auto of tankwagen met brandstoffen vlam vat.

Water heeft in zo’n geval geen zin omdat het zwaarder is dan brandstof en naar beneden zakt, waardoor ontvlambare brandstof zich alleen maar verder verspreidt. Pfas-schuim is water- en vetafstotend. Het vormt een filmlaag om de brand heen, waardoor die makkelijker uitdooft.

Fluorvrije schuimen

Maar in 2018 komt er een omslag. In de Europese Unie zijn op dat moment al verschillende soorten pfas verboden, en voor brancheorganisatie Brandweer Nederland ligt het op dat moment in de lijn der verwachting dat ook de overige typen snel in de ban gaan. Tot dan toe ging de overstap naar pfas-vrij schuim traag, vanwege de effectiviteit van het pfas-schuim. ‘De alternatieven waren nog niet zo goed,’ zegt Hans Huizinga, fire safety consultant bij blusschuimleverancier Kenbri Fire Fighting in Numansdorp.

Het EU-beleid brengt schot in de zaak; de markt van fluorvrije schuimen ontwikkelt zich mede daardoor in rap tempo. 

De meeste regio’s beschikken nog over een aantal grote wagens met pfas-schuim

Bij de 25 veiligheidsregio’s in Nederland geldt sindsdien de mantra ‘fluorvrij schuim waar het kan, fluorhoudend schuim waar het moet’. De meeste regio’s beschikken nog over een aantal grote wagens met pfas-schuim. Die worden nog af en toe ingezet, vooral bij noodgevallen als een grote tank- of tankputbrand, het afdekken van een brandende plas waaruit giftige dampen opstijgen, of een brand waarbij mensenlevens in gevaar zijn.

Een andere reden kan zijn dat er simpelweg nog geen milieuvriendelijker blusschuim voorhanden is. De afvalbrand in Wijster was zo’n geval. 

Ook in Leiden is onlangs, eind november, nog pfas gebruikt bij een brand bij een hoogspanningsstation van TenneT. Ook hier, in de Veiligheidsregio Hollands Midden, wordt het oude schuim vervangen. ‘Maar dat we het moeten gebruiken is zeldzaam. Om een indruk te geven van ons verbruik: we moeten onze schuimvoorraad vaker vervangen vanwege houdbaarheid – maximum tien jaar – dan omdat die op is.’

Wie de beslissing neemt met welk middel er geblust wordt, verschilt per veiligheidsregio. Er is geen landelijk beleid, enkel ‘een handelingsperspectief’ van Brandweer Nederland, want ‘elke situatie is anders,’ zegt een woordvoerder. 

In de regio Drenthe is het bijvoorbeeld de Officier of de Hoofdofficier van Dienst die ter plekke de beslissing neemt. In IJsselland mag pfas-schuim alleen worden gebruikt wanneer een Adviseur Gevaarlijke Stoffen heeft bepaald dat de voordelen in een specifiek geval opwegen tegen de nadelen. 

Schuim-transitie

In het verleden is nergens geregistreerd bij welke branden en brandweeroefeningen blusschuim met pfas is gebruikt. Ook nu geldt geen registratieverplichting. Daarom hebben we in Nederland geen beeld van de omvang en ernst van pfas-vervuiling door blusschuim. 

Om een indicatie te geven hoe uitgebreid die kan zijn: in Vlaanderen worden vierduizend plekken waar de brandweer heeft geoefend of geblust gecontroleerd. Slechts enkele van die locaties bleken tot nu toe pfas-vrij.

In Wonderschuim van het Amerikaanse leger liet Follow the Money zien dat het Nederlandse ministerie van Defensie pfas heeft gevonden op vrijwel alle (voormalige) vliegbases waar het onderzoek deed. Die pfas zijn afkomstig van blusschuim.

Ook nu komen er dus nog vervuilde locaties bij. Maar de zogenoemde ‘schuim-transitie’ is in Nederland in volle gang, blijkt uit een rondvraag bij alle 25 veiligheidsregio’s. Zes hebben vanaf dit jaar helemaal geen pfas-schuim meer in de tanks, dertien andere veiligheidsregio’s zijn ervan overtuigd dat ze tegen – en meestal ruim voor – 2025 al hun oude schuim vervangen hebben. Drie regio’s ‘streven ernaar’ dat te doen. 

De Veiligheidsregio Friesland inventariseert op dit moment nog welk schuim ze precies in voorraad heeft, maar het doel is ‘op korte termijn tot een plan van aanpak te komen’ om alles met pfas te vervangen.

Deadline

2025 is het jaar waarin volgens EU-regels al het schuim met de veelgebruikte soort ‘pfoa’ weg moet zijn. De veiligheidsregio’s grijpen die deadline nu aan om ook het schuim met pfas van de hand te doen – vooruitlopend op toekomstige verboden van de Europese Unie. 

Ook de grote bluswagen die werd gebruikt bij de afvalbrand in Wijster wordt op korte termijn vervangen. Eind dit jaar krijgt de brandweer Emmen twee nieuwe voertuigen met pfas-vrij blusschuim. 

Dat nieuwe schuim is zo anders van samenstelling – het is vaak dikker – dat de hele brandweerauto moet worden aangepast. Resten pfas moeten er bovendien zorgvuldig worden uitgespoeld, en als een wagen toch al bijna aan vervanging toe was, is dat een dure ingreep. Vandaar dat Emmen ervoor kiest om samen met het schuim meteen de voertuigen te vervangen.

Problemen met het afvoeren van blusschuim

Ook bedrijven zijn druk bezig met het vervangen van hun pfas-schuim, zegt pfas-expert Wim Plaisier van Arcadis. Het adviesbureau kan de aanvragen nauwelijks bijhouden. 

Het grootste probleem is volgens Plaisier de afvoer van het schuim. Het spoelwater, het met pfas vervuild materiaal (slangen bijvoorbeeld) en het schuimconcentraat kunnen alleen verantwoord worden vernietigd bij temperaturen van 1100 tot 1400 graden. ‘Hoe gaan we die gigantische hoeveelheid met de beperkte capaciteit die er is verbrand krijgen?’ 

Er wordt ongeveer 30 miljoen kilogram per jaar geproduceerd. Met de paar geschikte ovens in Europa wordt dat een gigantische klus, lieten we zien in dit artikel. Met de hoge gasprijzen en de versnelde omschakeling die de EU afdwingt zijn de omstandigheden nog een stuk lastiger dan toen. 

Onlangs viel zelfs nog een belangrijke verbrandingsoven af: er mag van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) geen pfas-houdend afval meer naar het Vlaamse Indaver. De Inspectie is er ‘niet van overtuigd dat het pfas-houdend materiaal voldoende juist en doelmatig wordt verwerkt bij de Belgische afvalverwerker’. Dat was boven water gekomen na onderzoek van het Vlaamse onderzoeksplatform Apache en een uitzending van het televisieprogramma Zembla (BNNVARA).

Eerder schreef Follow the Money samen met collega’s van het programma Pointer (KRO-NCRV) over een ondernemer in Doetinchem die beweerde pfas-schuim te kunnen recyclen, maar het gewoon heel lang in grote, lekkende vaten op zijn terrein had opgeslagen. Het schuim uit Doetinchem is in kleine hoeveelheden naar afvalverwerkers in België, Denemarken, Duitsland en Frankrijk gebracht. De vervuilde grond moet nog worden afgegraven en verwerkt.

Lees verder Inklappen

Maar de bedrijfsbrandweerkorpsen – verantwoordelijk voor rampenbestrijding op private bedrijfsterreinen – lopen tegen meer problemen aan met vervangend schuim. Ze krijgen vaker dan de veiligheidsregio’s te maken met (grote) chemische branden. 

‘Tot op de dag van vandaag gebruiken we blusschuim met pfas bij incidenten in de Rotterdamse haven en het industriegebied,’ zegt de woordvoerder van de Gezamenlijke bedrijfsbrandweer, een samenwerkingsverband tussen ongeveer zestig bedrijven in de regio van Rotterdam. 

De woordvoerder van de Veiligheidsregio Groningen meldt dat er in de regio eigenlijk alleen pfas-schuim nodig is bij incidenten in de chemiecluster rond Delfzijl.

‘Onzinverhalen’

Fluorvrij schuim is volgens de veiligheidsregio’s minder effectief ‘voor grootschalige industriële branden van specifieke vloeibare producten’. Bijvoorbeeld bij bedrijven ‘binnen de (chemische) industrie’. De nieuwe typen pfas-vrij schuim zouden voor dergelijke branden nog niet geschikt zijn. Om die reden staat een EU-voorstel voor een verbod op pfas toch uitzonderingen toe. 

Maar die verhalen over de onbruikbaarheid bij chemische branden zijn onzin, zegt Hans Huizinga van blusschuimleverancier Kenbri. Zijn werkgever stopt compleet met de verkoop van pfas-houdend schuim. Volgens Huizinga zijn er genoeg grote proeven uitgevoerd en is inmiddels duidelijk dat de vervangende schuimen niet meer onder doen voor pfas-schuim.

Hij durft er ‘zijn hand voor in het vuur steken’ dat die vervangende schuimen ook werken voor de zeldzame stoffen waarop ze nog niet zijn getest. ‘In een uitzonderlijk geval is het altijd zo dat als je er meer opgooit, het wel uitgaat.’ Volgens Huizinga durven de overheden de stap gewoon nog niet te nemen. 

Maar de Gezamenlijke Brandweer is nog huiverig. Het probleem bij de allergrootste branden is dat je die gewoon niet op zo’n schaal – zeg de grootte van een voetbalveld – kan testen. 

Niemand weet dus zeker of de vervangende schuimen in uitzonderlijke situaties echt zullen werken. ‘Vroeger ging dat wat makkelijker’, zegt woordvoerder Arie Kleijwegt. ‘Eerst hadden we ossenbloed, toen synthetisch schuim en toen pfas-schuimen. Die werden meteen op de markt gebracht en we moesten maar hopen dat ze werkten. Nu ligt de lat veel hoger.’ 

Een optie die de Gezamenlijke Brandweer onderzoekt is om een beperkte nationale voorraad pfas-schuim aan te houden, voor als een brand echt niet uitgaat met het nieuwe schuim.

Pfas zitten ook in de kleding van de brandweer

Intussen zijn wereldwijd brandweerlieden blootgesteld geweest aan pfas-schuim. Ze hebben gemiddeld ‘onacceptabel’ veel meer pfas in hun bloed dan de rest van de bevolking, blijkt uit onderzoeken in de Verenigde Staten, Australië en Finland. Daardoor hebben ze onder andere een hoger risico op hoge bloeddruk. 

Daarnaast krijgen brandweerlieden met pfas te maken via hun kleding, het verwerken van pfas-afval, en bij het blussen door brandende tapijten, meubels of elektrische apparaten waarin pfas zijn verwerkt. De stoffen worden in de hitte een stuk gevaarlijker.

In Nederland zijn brandweerlieden nog niet op pfas onderzocht. Het initiatief daarvoor ligt bij de werkgever, en dat zijn de 25 verschillende veiligheidsregio’s. Volgens Brandweer Nederland – die het woord voert namens de veiligheidsregio's – komt dat waarschijnlijk doordat ‘de overheidsbrandweer in de dagelijkse praktijk maar sporadisch betrokken [is] bij incidenten waarbij pfas-blusschuim ingezet wordt’. 

Op de vraag of de uitrusting van de Nederlandse brandweer pfas bevat, luidt het antwoord dat Brandweer Nederland daar nooit onderzoek naar heeft gedaan. 

Volgens pfas-expert Wim Plaisier van Arcadis is het vrijwel zeker dat er pfas in de uitrusting zitten, vanwege de water- en hittebestendige eigenschappen. Ook chemisch expert Ike van der Veen (Vrije Universiteit) – die onlangs onderzoek deed naar stoffen die pfas in ‘normale’ outdoor kleding kunnen vervangen – denkt dat. ‘Ik heb zelf niet specifiek naar brandweerkleding gekeken, maar ik ga er wel vanuit dat dat in de pakken van de Nederlandse brandweer ook zit.’

Lees verder Inklappen

Ook in naar schatting zes miljoen ‘huis-tuin-en-keuken-blusapparaten’ in Nederland zit nog pfas-schuim. 

Op de nieuwe redactie van Follow the Money hangt een brandblusser met negen liter schuim van het type ‘Imprex ECO 3%’. Ondanks de aanduiding Eco blijken er toch pfas in te zitten, blijkt uit navraag bij leverancier Chubb Fire & Security. 

Eco-label zegt helemaal niks

Hoe kom je daar als leek achter? ‘Dat kan je meestal zien, omdat elke producent of leverancier met een label of een sticker duidelijk zichtbaar maakt wanneer het schuim pfas-vrij is,’ zegt Patrick Teeuwen, woordvoerder van Chubb Fire & Security. Het bedrijf is een van de grotere leveranciers in Nederland en bekend van de Ajax-brandblussers. ‘Sommige bedrijven adverteren met hele grote Eco-stickers, maar dat zegt eigenlijk niets. Een bedrijf vindt dan zelf dat zijn product milieuvriendelijk genoeg is. Dat wordt niet getoetst.’ 

Dat beaamt Hans Huizinga van leverancier Kenbri Fire Fighting. Hij vult aan: ‘De brandblussers die je in de winkel vindt, zoals bij de Gamma of de Karwei, zijn goedkoper en bevatten altijd pfas.’ Voor een pfas-vrije moet je al bij specifieke leveranciers aankloppen.

De meeste brandblussers van Chubb Fire & Security bevatten op dit moment nog schuim met pfas. Woordvoerder Teeuwen: ‘Daar zijn er de afgelopen jaren heel veel van verkocht, en die zijn minstens vijf jaar houdbaar.’ 

Maar het bedrijf stimuleert klanten om op milieuvriendelijk schuim over te gaan, zegt hij. ‘We sturen ze een bericht of gaan langs met de vraag of ze zich ervan bewust zijn dat er pfas in hun schuim zit.’ Uiteindelijk ligt de beslissing bij de klant. 

Milieuvriendelijk schuim bestaat niet

Welke andere opties zijn er dan, als je van pfas af wilt? 

Er is bijvoorbeeld de poederblusser, die helemaal geen pfas bevat. Maar die is weer niet geschikt voor binnenshuis: de zoutoplossing vreet aan elektronische apparaten, waardoor die stuk gaan. Ze kunnen in tegenstelling tot blusschuim wel weer tegen de vrieskou en zijn dus uitermate geschikt voor het blussen van branden buitenshuis. 

Daarnaast is er het nieuwe pfas-vrije schuim, maar ook dat blijkt slecht voor het milieu. ‘Geen schuiminzet, tenzijzeggen de experts in chemische stoffen van de Brandweer Zeeland daarom. Want ‘er bestaat geen milieuvriendelijk schuim’. 

Daarmee bedoelen ze dat stoffen die niet van nature in het milieu voorkomen, altijd de omgeving verstoren. 

Ook het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid in Arnhem – het kenniscentrum van de brandweer – noemt pfas-vrij schuim niet-milieuvriendelijk. Het kan bijvoorbeeld tijdelijk veel zuurstof wegnemen uit het oppervlaktewater, waardoor ‘vissen mogelijk sneller overlijden’. 

‘Bewuste inzet’

Wat volgens iedereen wel als een paal boven water staat: pfas-vrij is beter. De natuur herstelt zichzelf na gebruik van het nieuwere schuim, en niet wanneer niet-afbreekbare toxische pfas in de omgeving zijn terechtgekomen.

De Zeeuwse brandweerlieden pleiten voor een meer bewuste inzet van schuim. Soms, zeggen ze, kun je de brand gewoon ‘laten branden’. ‘Als het een niet te grote auto is, of een niet te grote plas, is dat hoogstwaarschijnlijk minder milieubelastend dan het inzetten van schuim.’ En: ‘als je gewoon een koelend effect wilt verkrijgen, kan je volstaan met water. Of je kan grind of zand gebruiken.’ 

Nog een goede reden om bewust met schuim om te gaan, is wanneer de brandweer aansprakelijk is voor vervuiling met pfas. De Zeeuwse brandweerlieden vatten het mooi samen: ‘De vervuiler betaalt, en in dat geval zijn wij de vervuiler.’