Pieter Omtzigt (CDA) tijdens een debat in de Tweede Kamer
© ANP/BART MAAT

Kamerlid Pieter Omtzigt jaagt op corrupte collega’s

    Het is een relatief onbekend orgaan, maar de Raad van Europa wist de afgelopen weken het wereldnieuws te halen. De Raad houdt zich gewoonlijk bezig met mensenrechten en democratie, maar is verstrikt geraakt in een ongekend omkoopschandaal. FTM sprak met één van de Nederlandse afgevaardigden: CDA-kamerlid Pieter Omtzigt.

    ‘Waar is mijn 3 miljard?’ De tekst op het spandoek, een week geleden te zien bij een demonstratie tegen corruptie in Bakoe, Azerbeidzjan, loog er niet om. Een aantal Azerbeidzjaanse politici bleek betrokken te zijn in een complex witwascarrousel, waar tussen 2012 en 2014 maar liefst 3 miljard dollar overheidsgeld doorheen stroomde.

    Het antwoord op de vraag van de demonstranten is de afgelopen weken deels beantwoord door het journalistieke onderzoek naar deze Azerbaijan Laundromat. Wat bleek: een deel van die 3 miljard dollar is in de zakken beland van Europese politici die waren belast met het toezicht op verkiezingen en mensenrechtenschendingen in Azerbeidzjan. De ene na de andere journalistieke onthulling liet zien dat prominente Duitse, Belgische, Italiaanse, Sloveense en Bulgaarse politici gelden ontvingen van het autoritaire regime in Bakoe.

    Kaviaardiplomatie

    De omkoopoperatie concentreerde zich voornamelijk op de Parlementaire Vergadering (PACE) van de Raad van Europa. Die Raad is een onafhankelijk orgaan dat toezicht houdt op de mensenrechten en democratie in de 47 aangesloten landen; zo is ook het Europees Hof van de Rechten van de Mens gelieerd aan de Raad van Europa.

    De motivatie achter de grootscheepse omkoping: Azerbeidzjan bungelt al jarenlang onder aan de corruptie- en persvrijheidslijsten en heeft last van zijn reputatie. Momenteel staat het in de corruptie-index van Transparency International op de 123e plek. Op de World Press Freedom-lijst doet het land het niet veel beter: daar staat het 162e. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft sinds het lidmaatschap van Azerbeidzjan maar liefst 128 uitspraken gedaan over mensenrechtenschendingen in het land.

    "Gasten ontvingen een blik kaviaar uit de Zwarte Zee; de zaken liepen daarna een stuk vlotter"

    Opmerkelijk genoeg is het land in de Raad van Europa echter nooit hard op de vingers getikt. Sterker nog: toen dit in 2013 wél dreigde te gebeuren, werd het betreffende rapport door een meerderheid van de afgevaardigden weggestemd. De opmerkelijke uitslag voedde de geruchten over omkopingspraktijken.

    Een ander belangrijk signaal over die praktijken kwam al in 2012, toen het European Stability Initiative (ESI) een uiterst kritisch rapport publiceerde over de Azerbeidzjaanse tactieken om (Europese) politici te beïnvloeden. De denktank meldde onder meer dat Azerbeidzjan zich nog volop bezighield met ‘kaviaardiplomatie’: een oude traditie waarbij gasten een blik kaviaar uit de nabijgelegen Zwarte Zee ontvingen. De zaken liepen daarna doorgaans een stuk vlotter.

    ‘Een normale gift in Bakoe is 2 kilo kaviaar,’ zo valt te lezen in het rapport, getiteld ‘Caviar Diplomacy – How Azerbaijan silenced the Council of Europe’. De bronnen van ESI gaven aan dat politici in de Raad van Europa door de knieën waren gegaan; Azerbeidzjan zou zelfs een miljoenenpot hebben gecreëerd om ze te fêteren. Het doel: de aanstelling van kritische verkiezingsrapporteurs tegenhouden en stemmingen over kritische rapporten beïnvloeden. De lobby- annex omkoopmachine bleef jarenlang draaien.

    Eindelijk actie

    Eind 2016 publiceerde het ESI nog maar eens een vervolgrapport over de wanpraktijken. Voor CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt, een van de Nederlandse afgevaardigden in de Raad van Europa, vormde dat rapport de aanleiding om begin dit jaar aan de bel te trekken. Zijn oproep om een diepgravend onderzoek te beginnen en een nieuwe code of conduct in te stellen kreeg steun van 137 collega-politici. Omtzigts eisen zijn inmiddels ingewilligd: afgelopen juli startte het onafhankelijke onderzoek naar de beïnvloedingspraktijken in de Raad van Europa. Follow the Money sprak met het kamerlid.

    ‘Een persoon die wordt beschuldigd, moet zich natuurlijk wel kunnen verdedigen’

    De Raad van Europa heeft een nieuwe Code of Conduct aangekondigd. In hoeverre was dat noodzakelijk?

    Pieter Omtzigt: ‘Het is hoogst noodzakelijk. Greco heeft een heel hard rapport geschreven. Daarin staat bijvoorbeeld duidelijk dat het een groot gebrek is dat nu alleen de voorzitter een procedure kan beginnen. Als hij dat niet doet, gebeurt er niets. En de huidige voorzitter, Pedro Agramunt, is zelfs geen procedure begonnen tegen de Azerbeidjaanse delegatie waarvan een lid naar verluidt betrokken was bij de betaling van 2,4 miljoen aan Volontè.

    ‘Het is dus zeer welkom dat er een procedure gaat komen waarmee er een onderzoek gestart wordt zodra twintig leden daar om vragen. Ook komt er een groter arsenaal sancties en straffen die opgelegd kunnen worden. Als er een belangenverstrengeling is, zoals bij Destexhe, dan raak je je rapporteurschap kwijt.’

    Wordt de vuile was ook buiten gehangen?

    ‘Ja, als er een serieuze overtreding wordt gevonden, dan wordt dat openbaar gemaakt en zo nodig doorgegeven aan justitie in het betrokken land. De openbaarheid is overigens wel pas aan het eind van het onderzoek. Een persoon die wordt beschuldigd, moet zich natuurlijk wel fatsoenlijk kunnen verdedigen.’

    Het onafhankelijke onderzoek is in juli gestart — een opluchting?

    ‘In januari heb ik opgeroepen tot een grondig onderzoek. Dat is in juli van start gegaan; ik ben benieuwd wat er in december uitkomt. En ik kan je verzekeren: als je een onderzoek moet doen waarbij je weet dat je ex-fractievoorzitter, de voorzitter van de commissie, en de voorzitter van het assemblee onderzocht worden, dan heb je een paar maanden geen gezellige bijeenkomsten in de Raad van Europa. Ik ben blij dat het nu wel allemaal van de grond is gekomen.’

    ‘We zien dat Azerbeidzjan ongelofelijk corrupt is’

    Welke aanvullende maatregelen zijn nu nog nodig?

    ‘Het onderzoek moet afgerond worden. En de individuele partijen moeten ook zelf intern onderzoek doen, want er is geen enkele interne controle. Dat geldt zowel in de Raad van Europa zelf, als in de landen. Zo heeft de MR, de partij van Destexhe, onmiddellijk het onderzoek gestaakt toen hij uit de Raad van Europa terugtrad. De MR moet dat onderzoek gewoon weer opstarten.’

    De ene na de andere politicus blijkt geld te hebben ontvangen uit Azerbeidzjan. Had je verwacht dat het zo diep zou zitten?

    ‘We zijn er al tijden mee bezig en we zien dat Azerbeidzjan ongelofelijk corrupt is: het staat heel laag op de lijst van Transparency International. Het land heeft ook politieke gevangenen en houdt zich aan geen enkele uitspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. En tóch komt Azerbeidzjan er elke keer mee weg. Tegen de feiten in.

    ‘Door die vriendelijkheid was het mij wel duidelijk dat er wat aan de hand was. Het was echter ongelooflijk moeilijk om dit bloot te leggen, omdat juist de mensen in sleutelposities erbij betrokken waren. Die konden lange tijd iedere vorm van onderzoek tegenhouden.’

    Het kritische Strässer-rapport over politieke gevangenen in Azerbeidzjan werd in 2013 weggestemd. Zijn nu alle tegenstemmers van destijds verdacht?

    ‘Ik kan me niet voorstellen dat er meer dan honderd mensen zijn omgekocht. Vergeet niet dat de Azerbeidzjan-lobby heel agressief was: “Strasser heeft er helemaal niets van begrepen, want deze en deze man is een moordenaar maar hij wordt nu als politiek gevangene neergezet.” Zo had de lobby een heel lijstje met dingen die niemand kon checken. Het is mogelijk dat een aantal politici daardoor overtuigd is geraakt dat Strässer het niet goed had. Ik was toen overigens plaatsvervangend lid, ik heb niet gestemd.’

    In al onze buurlanden blijken nu politici geld te hebben ontvangen van Azerbeidzjan. Hoe groot acht u de kans dat Nederlandse politici hierin betrokken zijn geraakt?

    ‘Ik heb de indruk dat dat niet gebeurd is. Ik ben geen enkele verdenking tegengekomen tegen Nederlandse collega’s. Wel is er nog een heel lange andere lijst met collega’s die zich verdacht gedragen hebben.’

    De verdachtenbank

    Het journalistieke onderzoeksproject Azerbaijan Laundromat onthulde de afgelopen weken dat er dubieuze geldstromen zijn gegaan naar voormalige leden van de Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa (PACE). Die zijn afkomstig uit een aantal verschillende landen:

    Italië

    De Italiaanse Luca Volontè is een van de voormalig afgevaardigden die eind vorig jaar al onder vuur is komen te liggen. Hij heeft vanuit Azerbeidzjan een bedrag van 2,4 miljoen euro ontvangen. De bedragen vloeiden richting zijn stichting en een privévennootschap. Volontè liep, zo bleek uit het ESI-rapport 2016, aan de leiband van de Elkhan Suleymanov, zijn Azerbeidzjaanse collega in de Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa. Hij ontving niet alleen cadeau’s en reisjes naar Azerbeidzjan (Zo werd in één email geschreven: ‘Dear Elkan.. Thanks, your gifts are very tasty and very precious!!!), maar ontving hij van zijn collega — via een omweg — ook gelden.

    Volontèheeft de betalingen erkend, maar ontkent dat die iets te maken hebben met zijn tegenstem van het Strasser-rapport over mensenrechtenschendingen in Azerbeidzjan. Het vermoeden is echter dat hij het wegstemmen van het rapport heeft georkestreerd. De Italiaanse justitie twijfelt aan zijn lezing en is een strafrechtelijk onderzoek begonnen vanwege omkoping en witwaspraktijken.

    Duitsland

    Een andere begunstigde betreft de Duitse oud-parlementariër Eduard Lintner (CSU), die van 1999 tot 2009 deel uitmaakte van de Parlementaire Vergadering. Lintner was destijds al mild ten aanzien van Azerbeidzjan en ook na zijn vertrek bij de Raad van Europa zette hij die houding voort. Hij richtte zelfs een lobbygroep op met als doel het verbeteren van de banden tussen Duitsland en Azerbeidzjan.

    Lintner was in 2013 actief als waarnemer bij de verkiezingen in Azerbeidzjan. Tijdens deze verkiezingen, waar de zittende president Aliyev met 84 procent van de stemmen werd herkozen, vonden er volgens Lintner geen misstanden plaats. ‘The election process itself was organized at a high level and meets such standards as in Germany, for example,’ zo verklaarde hij. Opmerkelijk, want de Organisatie voor Vrede en Samenwerking in Europa (OVSE) schoffelde de verkiezingen juist onderuit en noemde ze ‘serieus gebrekkig’. 

    De integriteit van Lintner wordt door de onderzoekers van Azerbaijan Laundromat sterk in twijfel getrokken. De gelekte documenten tonen aan dat hij twee weken nadat hij vanwege de verkiezingen in Azerbeidzjan verbleef een betaling van 41 duizend euro uit de pot ontving. Zijn lobbyclub ontving ook ruim 800 duizend euro uit de ‘Laundromat’. Naast Lintner bleek ook een partijgenoot van Angela Merkel, Karin Strenz, gelden te hebben ontvangen.

    België

    Ook Belgische politici hebben gretig gevist in de geldstromen vanuit Azerbeidzjan. De Belgische kranten L’Echo en De Tijd achterhaalden in september dat er opmerkelijke geldstromen vloeiden naar Belgische politici, onder wie Alain Destexhe, die zitting heeft in de Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa. Zo ontving een door hem opgerichte vereniging, de European Academy for Elections Observatory, geld uit Azerbeidzjan. Het is belangenverstrengeling, want Destexhe was ook ‘onafhankelijk’ rapporteur over de democratie in Azerbeidzjan. 

    Destexhe maakte afgelopen maand bekend dat hij opstapt uit de Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa. Saillant detail: Destexhe richtte de vereniging op met de Belgische politicus Stef Goris, een voormalig lid van de Raad van Europa. Het zijn niet de enige Belgen die financiële back-up kregen uit Azerbeidzjan: ook de Belgische oud-minister Marc Verwilghen en voormalig ondervoorzitter van de Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa, Paul Wille, waren betrokken bij Azerbeidzjaanse lobbyclubs.

    Azerbeidzjan wist ook een ‘posterboy’ te regelen onder een van de hoogste rechters van België. Het betreft, zo onthuldeDe Tijd afgelopen week, Jean-Paul Moerman. Deze rechter is verbonden aan het Grondwettelijk Hof en is voor het leven benoemd. In De Tijd geeft hij uitgebreid weerwoord: zo geeft hij aan ‘een beetje verliefd’ zijn geworden op Azerbeidzjan. Hij blijft het land bovendien verdedigen: ‘de kritiek op Azerbeidzjan is in mijn ogen vooral een aanval via de media. Ze is overdreven.’

    Bulgarije

    Een andere opvallende betaling ging richting Kalin Mitrev, de Bulgaarse afgevaardigde voor de European Bank of Reconstruction and Development (EBRD) in Londen. Hij ontving 425 duizend euro uit de pot. Mitrev probeerde de transactie onlangs te legitimeren door te stellen dat de betalingen voortvloeiden uit eerdere consultancy-werkzaamheden voor de Azerbeidzjaanse overheid. Bulgarije heeft inmiddels een strafrechtelijk onderzoek ingesteld

    Het is een pijnlijk moment, want de belangrijke Zuidelijke Gas Corridor ligt op tafel en de EBRD moet later dit jaar beslissen of er een lening van ruim 400 miljoen euro wordt verstrekt aan Azerbeidzjan. Extra pijnlijk: Mitrev is getrouwd met Irina Bokova, de directeur-generaal van Unesco. Zij is inmiddels overgeschakeld op crisiscommunicatie; Bokova publiceerde afgelopen weekend een ingezonden brief in The Guardian over de relatie tussen Unesco en Azerbeidzjan.

    Lees verder Inklappen
    Over de auteur

    Dennis Mijnheer

    Gevolgd door 246 leden

    Ontspoorde Bedrijfskundige die alles wil weten van mannen en vrouwen met witteboorden. Tags: fraude, witwassen, omkoping

    Lees meer

    Volg deze auteur

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid