De Centrale Bank neemt een belangrijke plaats in ons economisch bestel in. Maar wat doet ze eigenlijk? Waarom is ze zo belangrijk? En wat is er zo uniek aan de Europese Centrale Bank?

    In codetaal orakelt Mario Draghi, de president van de Europese Centrale Bank (ECB), op een drukbezette persconferentie over de details van het monetair beleid. De rente gaat met 25 basispunten omlaag, zoveel was duidelijk, maar misschien is er meer, misschien geeft hij nog wat kleur, wat inzicht in zijn gedachten. Al zijn woorden worden gewikt en gewogen. Marginal lending facilities; well anchored inflation expectations; credit conditions – een hele rits aan weinig toegankelijk monetair vocabulaire volgt. De invloed van de centrale bank op de economie is onmiskenbaar. Wat het machtige instituut eigenlijk doet is voor de meeste van ons echter een raadsel, een persconferentie als hiervoor beschreven een vreemd ritueel van ontoegankelijkheid. Centrale banken zijn omgeven door een zweem van mysterie. Een zoektocht op het internet levert vaak de meest wilde complottheorieën op met als steevaste slotconclusie dat je maar zo snel mogelijk een baar goud moet aanschaffen. Hierbij een poging tot uitleg van die obscure doch belangrijke tak van economische sport: de monetaire economie.

    Wat is een centrale bank?

    De centrale bank is de bank der banken. Net zoals elke persoon een rekening bij een bank heeft, zo heeft elke bank een rekening bij de centrale bank. Centrale bankgeld staat helemaal bovenaan de hiërarchie in ons geldsysteem. Uiteindelijk moet elke transactie afgerekend worden in centrale bankgeld. Als ik 100 euro overmaak van mijn SNS rekening naar een Rabobank rekening, dan moet de SNS ook 100 euro van haar centrale bankrekening overmaken aan de Rabobank.  Het monopolie op de uitgifte van dit ultieme betalingsmiddel rust bij de centrale bank. Daarom is ze zo belangrijk in ons geldbestel. Want zoals elke monopolist kan de centrale bank ook de prijs van dit betalingsmiddel vaststellen. Bij geld hebben het dan over de rente: voor welke rente kan een bank geld lenen bij de centrale bank en voor welke rente kan een bank geld stallen bij de centrale bank? Door deze twee te manipuleren stelt de Europese Centrale Bank de korte rente vast. Die rente is eigenlijk de basisrente waarop alle andere rentes voortbouwen. Het is het minimum rendement op geld, gegarandeerd door de centrale bank. Waarom is dat zo belangrijk? Een voorbeeld: een MKB lening met 5 procent rente is misschien aantrekkelijk om te verstrekken als de basisrente op 0 procent staat. Maar bij een basisrente van 4 procent, dan loont het voor een bank niet om het extra risico te nemen voor een schamele 1 procentpunt meer rente. Een bank zal daarom meer rente vragen voor een MKB lening bij een hogere basisrente.

    De theorie van het centraal bankieren

    Vrijwel elke centrale bank heeft prijsstabiliteit als doel en de rente is het wapen in die eeuwige strijd tegen inflatie. Bij een hoge rente is lenen duur en wordt er minder geïnvesteerd, loopt de werkgelegenheid terug en dalen de prijzen. En vice versa bij een lage rente. 
    Centraal bankieren is eigenlijk puur marxisme
    De theorie van het centraal bankieren is eigenlijk puur marxisme. Inflatie is het gevolg van een strijd tussen kapitaal en arbeid om de nationale koek. Arbeiders eisen hogere lonen, die bedrijven vervolgens doorrekenen in hun prijzen, waardoor arbeiders nog hogere lonen eisen, die de bedrijven opnieuw doorberekenen in hun prijzen, enzovoorts. Om dit onzalige proces van prijsstijgingen een halt toe te roepen beslecht de centraal bankier de klassenstrijd eigenlijk in het voordeel van de kapitalist. De werkloosheid moet hoog genoeg worden gemaakt om de looneisen te dempen. Volgens economen is er altijd een bepaald percentage werkloosheid nodig om de looneisen in toom te houden. Marx noemde dit het reserveleger van werklozen, centraal bankiers gebruiken de technischere term ‘non-accelerating wage rate of unemployment’ (NAWRU) of nog vriendelijker, 'the natural rate of unemployment'. Daalt de werkloosheid onder de NAWRU, dan is het eigenlijk zaak om zo snel mogelijk de rente te verhogen om de looneisen te remmen. De Europese commissie schat dat de NAWRU voor de Eurozone op 10,8 procent ligt. Die NAWRU is alleen omlaag te brengen door een lang proces van arbeidsmarkthervormingen en andere pijnlijke maatregelen. Er is echter al jaren kritiek op het gebruik van de NAWRU. Niet in de minste plaats, omdat het onmogelijk blijkt een algemeen geaccepteerde schatting te maken van wat deze 'natuurlijke werkloosheid' dan wel moet zijn. In 2007 schatte de Europese Commissie de Spaanse NAWRU bijvoorbeeld nog op zo'n 7 procent, inmiddels is dit 23,2 procent. Zo'n opmerkelijke toename is op zijn minst vreemd te noemen. De praktijk van het centraal bankieren klinkt nogal wreed en dat is het ook. Daarom zijn centrale banken ook onafhankelijk. Als de rente onderhevig zou zijn aan politieke besluitvorming, zo gelooft men, dan zouden politici geneigd kunnen zijn te lang te wachten het noodzakelijke recept voor te schrijven. Technocratische besluitvorming door een raad van wijzen is dan ook wat veel economen voorschrijven.

    De bank zonder land

    De Europese Centrale Bank is in menig opzicht de meest pure uitdrukking van die technocratische wens. De onafhankelijkheid van de ECB is vrijwel volledig. Het instituut hoeft nauwelijks verantwoording af te leggen aan het Europees Parlement. Ook worden er -vooralsnog- geen notulen van vergaderingen gepubliceerd, zoals bij andere centrale banken wel het geval. Een ander groot verschil ligt in het mandaat van de ECB. Terwijl de Amerikaanse centrale bank (Federal Reserve) het nastreven van 'maximale werkgelegenheid en prijsstabiliteit' in haar doelstellingen heeft staan, heeft de ECB op de eerste plaats prijsstabiliteit staan. Drie procent inflatie is dan ook zorgelijker voor een ECB'er dan 20 plus procent werkloosheid in het Zuiden. Nog unieker is dat de ECB eigenlijk een bank zonder land is. In veel landen is er een band tussen de nationale overheid en de centrale bank. De Europese overheid is echter veel zwakker dan de federale overheid in de Verenigde Staten, Japan of het Verenigd Koninkrijk. Het probleem hiermee, voorspeld door weinigen en genegeerd door velen, is dat overheidsleningen een andere status krijgen. In de Verenigde Staten is de veronderstelling van beleggers eigenlijk dat een overheidslening risicoloos is. Als de nood echt aan de man is dan zal de overheid, gezien haar nauwe band met de centrale bank, altijd gered worden door de de Federal Reserve. De centrale bank koopt dan staatsobligaties op of laat de overheid tijdelijk rood staan op haar centrale bankrekening. In de Eurozone is dit de ECB echter expliciet verboden. Het gevolg is dat als beleggers het vertrouwen verliezen in een Euroland, de rente stijgt, waardoor het vertrouwen nog verder afneemt, waardoor de rente nog verder stijgt, enzovoorts. Er is niemand die deze dodenspiraal doorbreekt. De rentes op Zuid-Europese staatsleningen schoten tot vorig jaar door het dak. De straf van de markten voor jaren van fiscale onverantwoordelijkheid zo was de consensus. Toch zou zoiets niet snel in Japan of de Verenigde Staten zijn gebeurt. Hier had de centrale bank ingegrepen en een einde gemaakt aan de dodenspiraal. Zo kon het voorkomen dat Japan met een schuld van 237 procent van het bbp nog steeds kon lenen voor 1 procent rente, terwijl Spanje (schuld van 84 procent) en Griekenland (165 procent) hun rentes zagen oplopen. De ECB was -en is- echter weinig geneigd om nationale overheden te redden. Niet verwonderlijk, aangezien het de ECB expliciet is verboden om nationale overheden te hulp te schieten. Uiteindelijk bood de ECB in juli 2012 toch redding. Op het hoogtepunt van de crisis sprak Mario Draghi uit dat hij zou doen wat nodig is om de euro te laten overleven. De markten interpreteerden dit als een toezegging om in uiterste nood landen bij te springen en hun staatsleningen op te kopen. Meteen daarna daalden de rentes. En sindsdien zijn ze alleen maar gedaald. Het toont de politieke rol van de ECB binnen Europa. Hulp, zo onthulde Draghi later, zou namelijk alleen komen als landen zich aan het vaste recept van bezuinigingen en 'hervormingen' zouden houden. De ECB heeft het antiserum voor het financiële gif van de markten, maar wil die alleen toedienen als de fiscale gifbeker wordt leeggedronken.

    Conclusie

    Henry Ford schijnt ooit gezegd te hebben dat het maar goed is dat de bevolking het monetair systeem niet begrijpt, omdat er anders morgen nog een revolutie zou plaatsvinden. Een wat hyperbolische constatering, maar wel één met een kern van waarheid.  Veel van de veronderstellingen die schuilgaan achter de praktijk van het centraal bankieren zouden het in de politieke arena waarschijnlijk niet overleven. Juist daarom hebben centrale banken een soort pauselijke status van onfeilbaarheid toebedeeld gekregen. Ze doen wat gedegen economisch onderzoek suggereert dat nodig is. Door zich te hullen in onafhankelijkheid en ontoegankelijkheid blijven centrale banken vaak buiten schot. De Europese Centrale Bank is een instituut met een inherent politieke taak, maar hoeft daar vrijwel geen politieke verantwoording voor af te leggen.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Jesse Frederik

    In de zomer van 2011 ontvingen we per email een open sollicitatie van de 22-jarige Jesse Frederik uit Nijmegen die zichzelf o...

    Volg Jesse Frederik
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    De ECB-miljarden

    Gevolgd door 704 leden

    Bij wie komen de miljarden aan publiek geld terecht? Het monetair beleid van de Europese Centrale Bank (ECB) lijkt een ver-va...

    Volg dossier