Boeken over het One Belt One Road-project in een boekhandel in Beijing.
© Jeanne Boden

China’s tweede Grote Sprong Voorwaarts

    Sinds Xi Jinping aan de macht is, denkt China enkel nog globaal. Het land plaatst zichzelf in het centrum van de wereld; daarin is een centrale rol weggelegd voor het One Belt One Road-project. Deze ’nieuwe zijderoute’ is niet alleen van economisch belang, het is tevens een instrument voor gigantische globale Chinese propaganda.

    Sinds Xi Jinping in 2013 in China aan de macht kwam, is alles veranderd. In eigen land trok Xi meer macht naar zich toe: hij is niet alleen president van het land, hoofd van de Chinese Communistische Partij (CCP), en hoofd van het leger; hij is ook ‘kern’ van de Partij. Wat dat in de praktijk ook moge betekenen, Xi incorporeert meer macht dan gelijk dan wie ook in de wereld.

    Tijdens het 19e partijcongres van de CCP, in 2017, werd het denken van Xi Jinping in de grondwet opgenomen. Xi Jinping is van plan om nog lang te blijven: Hij is sterk, onverbiddelijk, en vast van plan om zijn Chinese Droom van de Verjonging van de Chinese Natie te realiseren. En om dat te kunnen doen, moet de CCP aan de macht blijven.

    Bouwwoede

    Er is allang geen sprake meer van communisme in China. Toch slaagt de communistische partij erin om haar plaats te legitimeren en om de bevolking aan zich te binden. De partij construeert daarvoor een nationale mythe. Dit gaat als volgt: het succes van China is te danken aan de partij; China is een verenigde; gelukkige familie; de Chinese cultuur is de oudste en meest superieure van de wereld; China is technologisch geavanceerd en de sleutel tot de 21e eeuw.

    Nadat Deng Xiaoping in 1978 de deuren opende, groeide China razendsnel. Toen premier Zhu Rongji (die China binnenleidde in de Wereldhandelsorganisatie) in de jaren ’90 het licht op groen zette voor de ontmanteling van de communistische werkeenheden en privéwoningen toeliet, was dat het startschot voor de boom in de vastgoedsector. Sindsdien rijzen torens in groten getale uit de grond en zijn rijstvelden in miljoenensteden veranderd. Over het hele land zijn er nieuwe stations, nieuwe havens, nieuwe luchthavens, nieuwe metro’s, nieuwe gebouwen te vinden.

    Dit kon zo snel gebeuren omdat het belang van de staat boven het belang van het individu gaat, en omdat er geen scheiding van machten is, zodat wet- en regelgeving makkelijk kunnen worden aangepast aan de noden van de snel veranderende realiteit.

    China bouwt en bouwt. Het bouwt zoveel dat het niet lijkt te kunnen stoppen

    Om het land te ontwikkelen zijn hogesnelheidstreinen aangelegd naar gebieden waar nooit een trein had gereden, kriskras doorheen het hele land, helemaal tot in Xinjiang in het verre noordwesten en tot in Tibet in het verre zuidwesten. In een wip kan je nu van de ene kant van China naar de andere. China bouwt en bouwt. Het bouwt zoveel dat het niet lijkt te kunnen stoppen.

    Het bouwen is een belangrijk deel van de economie. Het is deel van de Chinese identiteit. Het bevestigt wat propaganda ingeeft, dat Chinezen ‘harde werkers’ zijn. Dat het vooral de straatarme migranten in eigen land zijn die hard werken voor een hongerloon, wordt genegeerd. Stoppen met bouwen zou zware gevolgen hebben. Het zou fabrieken overbodig maken en vele mensen werkloos. Dus dat kan niet.

    Centrum van de wereld

    Internationaal profileert China met Xi Jinping aan het roer zich niet langer als een zich ontwikkelend land, maar als een sterk land. Xi zei in 2013 dat het tijd was om ‘naar buiten te gaan’ en de hele Chinese wereld schoot in actie. Het megalomane masterplan One Belt One Road (OBOR), dat Xi in 2013 lanceerde, zou niet alleen de economie thuis draaiende houden: het bouwen kon nu buiten de eigen grenzen doorgaan.

    China volgt het voorbeeld van alle imperia uit het verleden. Zoals de Romeinse heirbanen de macht van het Romeinse Rijk weerspiegelden, zo getuigen de ontelbare Chinese infrastructuurprojecten van Chinese macht. China ambieerde al langer om de globale nummer één te worden: het wil de globale economie controleren, wil toegang tot energie, een globaal elektriciteitsnetwerk uitbouwen, en ‘onderontwikkelde’ gebieden ‘ontwikkelen’.

    De Chinese man in de straat weet dat niemand heel de wereld kan beheersen, maar dat kan de grootse ambities van de overheid niet stoppen: China wil controle over transport over land en zee. Daarom investeerde het in Sri Lanka, in Piraeus in Griekenland, en in vele andere plaatsen. De OBOR moet nu alle strategische punten verbinden.

    Vandaag noemt China alle internationale projecten ‘globaal’ (quanqiu), met China in het centrum. In de communicatie rond de OBOR gebruikt China opnieuw de term Tianxia (alles onder de hemel): die verwijst naar een visie van China, niet langer als natiestaat, maar als centrum van de wereld.

    China eigent zich zelfs het geografisch centrale punt van Azië toe: terwijl dat traditioneel in Kyzyl in Rusland lag — het land richtte er in de jaren ’60 nog een monument op — claimt China nu dat het in Xinjiang ligt, en het heeft een eigen monument gebouwd. China eigent zich de Zijderoute toe, het Euraziatische continent, en Europa. Volgens China is er enkel nog hoop voor Europa als er redding komt uit China.

    "China moet naar het westen uitbreiden; de Zijderoute biedt een perfect propagandaverhaal"

    Zijderoute tot het Westen

    De OBOR werd al een paar keer herdoopt: tot Belt and Road Initiative, en Silk Road Economic Belt. OBOR is echter een betere vertaling van het Chinese Yi dai yi lu, dat door de hele Chinese maatschappij en bij uitbreiding door de hele Chinese wereld gonst. Aangezien het oosten omgeven is door zee, moet China naar het westen uitbreiden. De Zijderoute biedt een perfect propagandaverhaal.

    Daartoe wordt de geschiedenis opnieuw tot leven geroepen: de ontdekkingsreiziger Zhang Qian uit de Han-dynastie, bekend om zijn nauwe band met nomadenvolkeren langs de Zijderoute, is verheven tot nationale held. Historische gebouwen en plaatsen worden herbouwd.

    De term ‘Westen’ refereerde traditioneel aan Xinjiang: letterlijk de ‘nieuwe grens’. Nu Tibet en Xinjiang helemaal deel zijn van de grote Chinese familie, en lokale culturen meer dan ooit met ijzeren hand worden onderdrukt en onderworpen aan Han-Chinese normen, kan de ontwikkeling van andere gebieden in het Westen gebeuren. Met China aan het ene uiterste van de Zijderoute en Europa aan het andere, zijn de pijlen dus op Europa gericht.

    Chinese auteurs beweren dat het grootste ongeluk voor Europeanen is dat ze geen Chinezen kunnen worden

    Hetzelfde discours dat gebruikt werd voor de ‘ontwikkeling’ van Xinjiang en Tibet, wordt nu op Europa toegepast: de massa’s boeken over de OBOR presenteren een gedachtengoed dat omschreven kan worden als ‘sterk China, zwak Europa’. De OBOR wordt 'de drakenkop die naar buiten is gericht' genoemd; Chinese auteurs hebben het over China’s veranderde visie ten opzichte van Europa (van sterk naar zwak Europa), en beweren dat het grootste ongeluk voor Europeanen is dat ze geen Chinezen kunnen worden.

    Kopie-Europa

    Het 'zwak Europa'-discours moet de massa’s overtuigen. Het zorgt ervoor dat onder andere Chinese bedrijven denken dat Europa in allergrootste nood is — en makkelijk te controleren. Het laat evenwel geen twijfel dat Europa tot de verbeelding spreekt: op vele plaatsen in China zijn kopieën te vinden van Europa. Neem bijvoorbeeld de Eiffeltoren in Hangzhou, La Defense in Chengdu, Thames Town in Shanghai. Die laatste is geheel gebouwd in Britse architectuurstijl, inclusief kathedraal, rode telefooncellen, standbeelden van naamloze componisten en schrijvers om Europese sfeer op te wekken. Ook het Parthenon en de sfinx van Gizeh staan nu in China. Zodra de eerste trein uit Yiwu in Oost-China arriveerde in Hannover, bouwde China een fake-Hannover — als symbool voor de OBOR, en voor China’s verbinding met Europa.

    Drone-beelden van het nagebouwde stukje Parijs in Tianducheng, Hangzhou-regio.

    Om de grootse projecten te financieren heeft China speciale banken, zoals de Asia Infrastructure Investment Bank en de Export-Import Bank. Op de advertenties van de Export-Import Bank lopen de kamelen langs de Zijderoute naar het westen en varen de schepen in westelijke richting.

    Propagandaproject

    De OBOR wordt internationaal als economisch project beschouwd. Maar in de ‘socialistische economie met Chinese karakteristieken’ zijn economie en politiek één. Wat zal de prijs zijn van de OBOR? Het lijkt verrassend makkelijk voor China om partners warm te maken om mee te doen. Weinigen lijken stil te staan bij het feit dat de OBOR ook een propagandaproject is om het Chinese nationalisme te voeden.

    Er is geen enkele Chinees die het project niet kent: op school leren kinderen over de OBOR. De miljoenen leden van de Partij worden getraind en dragen hun steentje bij tot het activeren van het OBOR-enthousiasme. Elke Chinese provincie is erbij betrokken, ook al is vaak niet duidelijk wat het precieze doel is.

    Chinese organisaties in binnen- en buitenland, ambassades, verenigingen, culturele centra helpen vlijtig mee om congressen te organiseren om het woord te verspreiden en Europese bedrijven te overtuigen. Met de OBOR bereikt Chinese propaganda een ongezien internationaal niveau: in China wordt de OBOR-gekte door velen nu al vergeleken met de Grote Sprong Voorwaarts van Mao Zedong. Het is algemeen bekend dat die in een grote ramp ontaardde.

    Vriend of vijand

    Gelijklopend met de OBOR, die bouwt op een win-winverhaal, is er het narratief van de Opiumoorlog. De tentoonstelling 'De Verjonging van de Chinese' Natie in Beijing opende tegelijk met de lancering van de OBOR en vertelt expliciet, in detail, over het leed dat Frankrijk, Duitsland en Engeland de Chinese natie en mensen in het algemeen hebben aangedaan.

    China verwijt het Westen de ‘eeuw van vernedering’ en verval in zwakte, ook al toont onderzoek aan dat China al lang vóór de Opiumoorlog verzwakt was. De Opiumoorlog is desondanks niet vergeten, niet afgehandeld — en een handig instrument om te anticiperen op mogelijke conflicten.

    Andere vormen van antiwesterse propaganda waarschuwen de Chinese bevolking tegen buitenlandse spionnen. Er wordt tot 50.000 renminbi (6.500 euro) beloofd aan wie een spion kan aangeven. Ook dit doet denken aan het paranoïde klimaat onder Mao. Spionnen en terroristen in Chinese propaganda zijn blanken. Als China win-win voorstaat, waarom dan antiwesterse propaganda?

    Een poort in de muur

    In het verleden konden barbaren langs de Zijderoute handeldrijven met China via poorten in de Chinese Muur. Vandaag is China opnieuw als een burcht. Vrijhandelszones zoals die in Korgos, aan de grens met Kazakhstan, waar Kazakken zonder visum kunnen shoppen om vervolgens hun waren langs de Zijderoute te verspreiden, zijn als poorten in de Chinese muur.

    China’s naar binnen gerichte focus is zowel haar sterkte als zwakte. De centrale overheid kan heel de Chinese wereld activeren en inzetten voor haar doelen, maar Chinezen raken niet uit hun Chinees net, hebben geen recht op vrije meningsuiting, en moeten desondanks bijdragen tot het gezicht van een sterk eensgezind China dat met één stem spreekt.

    Het centrum met Xi Jinping bepaalt wie vriend of vijand is. Wie meedoet, is vriend. Wie een andere mening heeft, is vijand. In een mum van tijd, kan je van vriend tot vijand worden. Daarom doet iedereen mee — en zwijgt.

    Dit onderzoeksartikel kwam tot stand met de steun van het Fonds Pascal Decroos voor Bijzondere Journalistiek.

    Over de auteur

    Jeanne Boden is doctor in de sinologie. Ze onderzoekt discours in China’s interne en externe communicatie en Chinese propaganda. Ook is ze managing director van ChinaConduct®, een training en consultancy organisatie gespecialiseerd in EU-China samenwerking, en van Cultural Quantum.

    Lees verder Inklappen

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Apache

    Gevolgd door 339 leden

    Apache schrijft wat politici niet willen lezen. FTM en Apache werken samen en wisselen geregeld artikelen uit.

    Volg Apache
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren