© ANP / Bas Czerwinski

Klimaatontkenners hebben hun drifthuishouding niet op orde

    ‘Na ons de zondvloed’. Dat lijkt het motto van eminente klimaatontkenners als president Donald Trump of, dichter bij huis, FvD-voorman Thierry Baudet. Wat drijft hen tot dit gedachtengoed?

    We geloven graag dat de mens van nature uit is op zelfbehoud. We verkiezen het leven boven de dood, fitnessen ons een slag in de rondte en eten twee stuks fruit per dag; dit alles in het teken van een lang, gelukkig en gezond bestaan. Toch lijkt de drang tot overleven minder absoluut dan we vaak denken. Neem eigentijdse thrillseekers als treinsurfers en basejumpers. Zij zetten hun voortbestaan op het spel in ruil voor een kortstondige kick. 

    Je zou kunnen betogen dat dergelijke waaghalzen een kat-en-muisspelletje spelen met Magere Hein in een poging om hem te slim af te zijn. Telkens wanneer zij hun wedloop winnen en het er levend vanaf brengen, is het alsof ze een beetje minder sterfelijk zijn geworden. Zo bezien is hun spel met de dood te begrijpen als een verlangen naar onsterfelijkheid, een flirt met de eeuwigheid. In meer freudiaanse termen: doods- en levensdrift liggen dichter bij elkaar dan we meestal beseffen. Feit blijft wel dat deze durfallen hun ‘do or die’-capriolen meer dan eens met de dood moeten bekopen.

    Ook zelfmoordterroristen en om zich heen schietende amokmakers worden gedreven door een verlangen naar de eeuwigheid. Daar waar de één hoopt op de eeuwigdurende geneugten van het maagdenparadijs, rekent de ander op de postume roem van het mediaparadijs. Verschil met de thrillseekers is natuurlijk wel dat deze doodsverachters geen genoegen nemen met het louter in de waagschaal stellen van hun eigen leven. In één nietsontziende beweging sleuren zij zoveel mogelijk mensen mee in hun zelfvernietiging.

    Trump en Baudet zijn ‘liever dood dan rood’

    Wat de bomgordelterrorist én de spree shooter hierin motiveert, is verliezershaat. Zij voelen zich miskend in hun verlangens en overtuigingen, zij menen dat de wereld hun vijandig gezind is, een gevoel dat alleen te compenseren valt door een even radicale als destructieve vlucht naar voren. Overtuigd van de waardeloosheid van hun eigen bestaan, laat ook het bestaan van de Ander hun koud.

    Het lijkt een hele stap, maar bij eminente klimaatontkenners als Donald Trump en Thierry Baudet komen de sentimenten van de thrillseeker, de spree shooter en de zelfmoordterrorist samen. Sterker nog: de destructieve uitwerking van deze verbale amokmakers is in potentie groter dan bij de dood en verderf zaaiende eenling. Wie in weerwil van de wetenschappelijke consensus blijft ontkennen dat de door de mens veroorzaakte klimaatverandering een probleem is dat om ingrijpen vraagt, zet namelijk niet alleen het voortbestaan van zichzelf en zijn medemens op het spel, maar ook dat van diens nageslacht. Trump en Baudet zijn ‘liever dood dan rood’, zoals de slagzin ten tijde van de Koude Oorlog luidde, dan dat zij buigen voor een realiteit die hun wereldbeeld ondermijnt. ‘Na ons de zondvloed’, lijkt hun motto.

    Ter beantwoording van de vraag waarom politici als Trump en Baudet alles in het werk zetten om de (klimaat)realiteit te ontkennen, zijn de inzichten van de Weense psychiater Sigmund Freud behulpzaam. Wie met een Freudiaanse bril naar deze politieke thrillseekers kijkt, zal al snel tot de conclusie komen dat ook zij worden voortbewogen door twee fundamenteel menselijke oerdriften: de levensdrift (eros) en de doodsdrift. In meer particuliere zin belichaamd door Trumps’ grab ‘em by the pussy en Baudets’ Spengleriaanse ondergangsvisioenen.

    "Trump en Baudet laten zien dat zij het freudiaanse spel met de driften goed beheersen"

    De apocalyptische overtuiging van Baudet dat de westerse cultuur in haar huidige vorm ten onder gaat, in combinatie met de agressieve afwijzing van het inzicht dat de opwarming van de aarde een existentiële bedreiging voor diezelfde cultuur is, wijst op een vorm van cognitieve dissonantie. Oftewel: bij de voorman van Forum voor Democratie bestaat een onoplosbare spanning tussen ideaal (de redding van het Avondland) en realiteit (de ondergang van het Avondland door de klimaatcrisis). De kanalisering van de driften, volgens Freud noodzakelijk om de kloof tussen ideaal en realiteit te overbruggen, is bij Baudet ontregeld geraakt.

    In zijn essay Onbehagen probeert Bas Heijne nieuw licht te werpen op het succes van politici als Trump. Dat doet hij door onze beschaving op de freudiaanse sofa te leggen. Zijn conclusie: populisten weten de inherente spanning op de spits te drijven die in elke beschaving aanwezig is, namelijk die tussen het lustprincipe en het realiteitsprincipe. In mijn bewoordingen: democratisch verkozen kamikazepiloten als Trump en Baudet mobiliseren de al dan niet terechte verliezershaat die grote delen van het electoraat in haar greep houdt.

    Dat bereiken zij door Freuds realiteitsprincipe (lees: de complexe en weerbarstige buitenwereld die de mens bepaalde begrenzingen oplegt of zijn verlangens frustreert) ongeldig te verklaren ten faveure van het lustprincipe (lees: het verlangen van de mens om zijn individuele driften te bevredigen). Het is precies deze freudiaanse dynamiek die menig radicale verliezer, soms in letterlijke zin, doet ontploffen.

    Het klimaat — of, zo u wilt: het klimaatkartel of de klimaatelite — is het ideale ontstekingsmechanisme ter opwekking van het onbehagen en de latente doodsdriften die in onze cultuur aanwezig zijn. Het legt de gemiddelde populist bepaald geen windeieren. Dit alles onder het adagium dat wanneer de wereld zich niet naar jouw wensen voegt, die wereld mag worden vernietigd. In hun ontkenning van de werkelijkheid (klimaathoax, fake news!) laten Trump en Baudet zien dat zij het freudiaanse spel met de driften goed beheersen. In hun cynische inborst spelen thrillseeker en amokmaker een macaber spel met onze toekomst en die van ons nageslacht.   

    De moraal van dit verhaal? Het heeft geen zin om de gemiddelde klimaatontkenner met cijfers of wetenschappelijke rapporten om de oren te slaan. We moeten ze helpen hun drifthuishouding op orde te krijgen.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Hans Schnitzler

    Gevolgd door 162 leden

    Filosoof, publicist, auteur van Het digitale proletariaat (2015) en voormalig columnist voor de Volkskrant.

    Lees meer

    Volg deze auteur en blijf op de hoogte via e-mail

    Volg Hans Schnitzler
    Verbeteringen of aanvullingen?   Tip de auteur Annuleren