Shell Pernis (gemeente Rotterdam) is de grootste olieraffinaderij van Europa en één van de grootste raffinaderijen ter wereld.
© Hollandse Hoogte/Lex van Lieshout

De ECB-miljarden

Bij wie komen de miljarden aan publiek geld terecht? Het monetair beleid van de Europese Centrale Bank (ECB) lijkt een ver-van-mijn-bed-show doorspekt met moeilijk jargon en financiële termen. In dit dossier onderzoekt FTM de implicaties het ECB beleid voor de burger. Wat houdt het lage-rentebeleid in en wat zijn de gevolgen van 'quantitative easing' (QE) voor Nederland? Lees meer

Het monetair beleid moet onze economie aanjagen, maar de resultaten blijven uit. Hoewel de hoge rekening voor ons allemaal is, wordt er geen politiek debat gevoerd over de miljardenbestedingen. De ECB verschuilt zich achter een masker van onafhankelijkheid, maar voert ondertussen een begrotingsbeleid voor de gehele Eurozone waarvan niet iedereen evenredig profiteert. Wat doet de ECB precies en mag dat allemaal zonder daarvoor democratische verantwoording af te leggen? Is dit nog wel monetair beleid, of is het economische politiek?

48 Artikelen
Coronacrisis

De redactie van FTM volgt de coronacrisis op de voet. Welke oplossingen dienen welke belangen? Lees meer

Het virus SARS-CoV-2, beter bekend als het coronavirus, dook eind 2019 op in de Chinese provincie Hubei. In een paar weken tijd veroorzaakte het virus daar een epidemie, waarna het zich over de rest van de wereld verspreidde.

Begin maart 2020 verklaarde de World Health Organisation de ziekte tot een pandemie. Wereldwijd gingen landen 'op slot';  beurzen maakten een enorme duikvlucht. Al met al is met het coronavirus een crisis van historische proporties ontstaan.

De uitwerking van de coronamaatregelen op de wereldeconomie is, net als het virus zelf, nog grotendeels onbekend. Wat we al wel kunnen vaststellen: een nieuwe economische crisis is begonnen. Die zal overal pijn opleveren, en de maatregelen die we nu nemen zullen bepalen hoe de economie van de toekomst eruit zal zien. 

Nieuwe vragen doemen op: welke oplossing dient welke belangen; welke vragen raken ondergesneeuwd; hoe verdelen we de schaarse middelen, en hoe houden we essentiële diensten en structuren overeind? 

109 Artikelen

Olie- en gasbedrijven worden door de coronacrisis hard geraakt. De waarde van hun aandelen is gekelderd en het is maar de vraag of de dividendbetalingen aan hun aandeelhouders op peil kunnen blijven. Dit raakt vooral pensioenfondsen vol op de neus. Schaadt het ook hun vertrouwen in beleggingen in olie en gas?

Gisteren publiceerde het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP) een zorgelijk bericht. Na een dramatisch kwartaal is de dekkingsgraad van het fonds gedaald tot een historisch laagterecord van 82 procent. Dat is ruim onder de als kritisch geldende dekkingsgraad van 93 procent, en ver buiten het zicht van de gewenste dekkingsgraad van 128 procent. Tussen de waarde van ABP's bezittingen (420 miljard euro) en zijn verplichtingen (512 miljard euro, voor pensioenuitkeringen nu en in de toekomst) gaapt een gat van 92 miljard euro. 

Dit is natuurlijk het gevolg van de coronacrisis. De aandelenkoersen zijn spectaculair gedaald, de Europese geldpers staat aan, en de Amerikaanse centrale bank verlaagde in maart ook nog eens de rente met een vol procent, waardoor de rekenrente die pensioenfondsen moeten hanteren nog verder onder druk komt te staan. 

Ook bij andere fondsen is de dekkingsgraad ingestort. Bij het Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) is de dekking nu 83,5 procent, bij de pensioenfondsen PME en PMT 86 procent. Het moment voor pijnlijke maatregelen – lees: korten op de pensioenuitkeringen – komt steeds dichterbij. 

Vrije val

Toch is niet iedere belegging van de pensioenfondsen de afgelopen maanden even hard in waarde gedaald. Het zijn vooral de aandelen in fossiele bedrijven, en dan met name in olie- en gasbedrijven, die een vrije val maakten. Waar de AEX als geheel in het eerste kwartaal 20 procent achteruit ging, daalde de waarde van het aandeel Shell in diezelfde periode met maar liefst 37,7 procent. 

De oliemarkt wordt dan ook niet alleen getroffen door vraaguitval omdat het coronavirus vliegtuigen aan de grond houdt en mensen laat thuiswerken. Sinds begin dit jaar is er ook nog eens een enorm overaanbod aan olie door ruzie tussen de grootmachten Rusland, Saudi-Arabië en Amerika. Hierdoor zijn de prijzen gekelderd, wat oliebedrijven in het hart raakt. 

Uit een simulatie die onderzoeksbureau Profundo uitvoerde voor Follow the Money, blijkt dat de ‘fossiele beleggingen’ van het ABP sinds 31 december 38 procent minder waard zijn geworden, terwijl de niet-fossiele beleggingen 'slechts' 20 procent in waarde daalden. Bij het PFZW verloor de fossiele portefeuille in het eerste kwartaal 35 procent aan waarde, tegen 21 procent voor niet-fossiel. Pleitbezorgers van fossielvrije pensioenfondsen zien hierin hun gelijk bevestigd: als het ABP zijn fossiele participaties eerder had afgebouwd, dan was de schade nu minder groot geweest. 

Wanneer is een belegging 'fossiel'?

Shell, ExxonMobil en BP halen niet alleen olie en gas uit de grond maar ontwikkelen bijvoorbeeld ook windparken voor de Nederlandse kust en ze onderzoeken manieren om algen biobrandstoffen te laten maken. Niet al hun activiteiten zijn dus 'fossiel'. 

Een bedrijf als Takeaway (moederbedrijf van Thuisbezorgd) levert maaltijden soms per benzinescooter en is dus niet volledig 'niet-fossiel'. 

Om hier wegwijs in te worden, maakt Profundo gebruik van de bedrijfsclassificatielijst van Thomson Reuters. Hierin worden alle grote bedrijven ter wereld aan een bepaalde sector toegerekend. Bedrijven die Thomson schaart onder de steenkoolindustrie (code 501010), de olie- en gasindustrie (code 501020), en de toeleveranciers van materialen en diensten voor de olie- en gasindustrie (code 501030) bestempelt Profundo als 'fossiel'. Ook alle bedrijven op de Global Coal Exit List rekent Profundo tot de fossiele industrie. 

Lees verder Inklappen

Coronaschok als voorbode

Hoewel de crisis op de oliemarkt wordt veroorzaakt door een pandemie en niet door de strijd tegen klimaatverandering, zijn deze twee ontwikkelingen niet helemaal los van elkaar te zien. Het Klimaatakkoord van Parijs dicteert immers dat grote voorraden olie, gas en steenkool onder de grond moeten blijven, en dat resulteert in een wereldwijd verminderde vraag naar fossiele producten. Toekomstscenario's voor de olie- en gasindustrie gaan er vanuit dat die vraag gradueel afneemt: ieder jaar een beetje minder. Ook Shells Sky-scenario laat een dergelijke geleidelijke neergang zien. Dat is logisch: crises en hun effecten laten zich niet voorspellen. Analisten gaan daarom noodgedwongen uit van mooie, vlakke afnames in de behoefte aan fossiele brandstoffen. 

De geleidelijk slinkende vraag die scenarioschrijvers voorspellen, geeft investeerders en beleidsmakers een vals gevoel van voorspelbaarheid, schrijft denktank Carbon Tracker in zijn rapport Handbrake Turn. In werkelijkheid gaat het CO2-neutraal maken van het wereldwijde energiesysteem met veel meer schokken en crises gepaard. Zo bezien is de plotselinge vraaguitval door Covid-19 slechts een voorbode van wat fossiele bedrijven nog te wachten staat.

Dividend met geleend geld

De markt voor fossiele energie lijkt dus toenemend risicovol. Tot nog toe werd dat voor aandeelhouders gemaskeerd, omdat de concerns er alles aan doen om hen te plezieren. Zo keerde Shell tussen 2015 en 2017 zijn aandeelhouders méér dividend uit dan het winst maakte. 

Dit lijkt opnieuw de strategie. Alle grote oliebedrijven hebben de afgelopen weken nieuwe obligatieleningen uitgegeven om aan voldoende cash te komen voor betalingen van dividend. Total haalde er 3 miljard euro mee op, BP 3,25 miljard, Equinor 4,6 miljard, Shell 6,5 miljard, en ExxonMobil 8,8 miljard. Dat is bij allemaal goed voor 2 tot 3 kwartalen aan dividend

In 2018 kondigde Shell bovendien aan voor maar liefst 25 miljard dollar eigen aandelen op te kopen. Hierdoor wordt de aandelenkoers gestut en hoeft het dividend onder minder aandeelhouders te worden verdeeld. Ook nu, in de coronapandemie, springt het olieconcern zijn aandeelhouders meteen te hulp: 'Shell heeft zijn dividend nog nooit verlaagd sinds de Tweede Wereldoorlog en is vastbesloten dat zo te houden,’ tekende Het Financieele Dagblad op.

Terugkopen van aandelen stuwt de eigen beurskoers overigens niet altijd omhoog. Bij de start van Shells opkoopprogramma in de zomer van 2018 schommelde de koers tussen de 29 en 30 euro. Begin januari van dit jaar – dus voor de ruzie tussen de olieproducerende Russen en Saudiërs en voor de coronacrisis – stond de koers tussen de 25 en 27 euro. Iets minder dus. Shell is hierin niet uniek: het IEEFA becijferde eerder al dat olie- en gasbedrijven van alle sectoren het slechtst presteren op de beurs. Het tientallen miljarden kostende programma heeft Shell dus niet geholpen de koers op te hogen, het heeft een steile daling helpen voorkomen.

Terugkoop eigen aandelen

Eerder toonde Follow the Money aan dat oliemaatschappijen het terugkopen van de eigen aandelen deels financieren met goedkope leningen van de Europese Centrale Bank. De ECB heeft daar een apart programma voor, naast het kopen van staatsobligaties. Maandelijks creëert de centrale bank 7 miljard gloednieuwe euro's, die via obligaties naar grote multinationals stromen. De vraag naar bedrijfsobligaties wordt door de ECB dus opgepompt, wat de rente drukt. Shell haalde bijvoorbeeld in augustus 2019 met een obligatielening een miljard euro op, die pas in 2027 hoeft te worden afgelost. Het betaalt een rente van slechts 0,125 procent per jaar. De ECB was één van de kopers.

Er stroomt publiek geld in de zakken van aandeelhouders van Shell

In reactie op de coronacrisis heeft de ECB zijn programma voor de opkoop van bedrijfsobligaties inmiddels verder uitgebreid. Hieronder vallen ook de obligaties die de oliemajors uitgeven vanwege corona. Zo stonden deze drie waardepapieren, door Shell uitgegeven op 7 april, 3 dagen later al op de balans van de centrale bank. In essentie stroomt hier dus publiek geld – vers van de pers – naar Shell, vanwaar het via dividendbetalingen eindigt in de zakken van de aandeelhouders. 

Economen zetten steeds vaker vraagtekens bij dit ECB-beleid. Is dit een nuttige bijdrage aan de economie? Maar vanuit het perspectief van pensioenfondsen is het natuurlijk voorstelbaar dat zij hiervan – ten behoeve van hun deelnemers – een graantje willen meepikken. Het ABP had op 31 december 2019 dan ook voor 512 miljoen euro in aandelen Shell belegd. Op 31 maart van dit jaar was dat pakket overigens nog maar 319 miljoen euro waard.

ABP meer of minder in fossiel?

Toch is de kans groot dat pensioenfondsen de afgelopen periode niet minder maar méér aandelen in olie- en gasbedrijven hebben gekocht. Het ABP wil bijvoorbeeld dat zijn beleggingsportefeuille bestaat uit 60 procent zakelijke waarden en 40 procent vastrentende waarden. Omdat aandelen de afgelopen weken fors in waarde zijn gedaald, zal het pensioenfonds de balans willen herstellen door vastrentende obligaties van de hand te doen en aandelen bij te kopen. En welke aandelen zijn nu aantrekkelijk geprijsd? Inderdaad, die in olie- en gasbedrijven

Deelnemers mogen hopen dat hun pensioenfonds de risico’s op waarde weet te schatten

Pensioenfondsen blijven dus investeren in fossiele bedrijven en streven daarom op andere manieren naar een beleggingsportefeuille die in lijn is met het Klimaatakkoord van Parijs. Ze hopen bijvoorbeeld dat fossiele bedrijven zelf meer klimaatneutraal gaan werken, en oefenen daartoe soms ook druk uit op de raden van bestuur. Het ene pensioenfonds gaat daarbij overigens verder dan het andere. De pensioenfondsen PMT en PME steunden tijdens aandeelhoudersvergaderingen van Shell en BP meermaals de resoluties van Follow This om deze oliebedrijven in lijn te krijgen met het Klimaatakkoord van Parijs. Het PFZW onthield zich bij deze resoluties van stemming, en het ABP stemde zelfs tegen

Betrouwbaarheid met zijwieltjes

Aandelen in olie- en gasbedrijven bleven de afgelopen jaren voor pensioenfondsen aantrekkelijk omdat de koersen stabiel waren en de dividendbetalingen solide. Maar het was dus een betrouwbaarheid met zijwieltjes. De beurskoers werd gestut met inkoopprogramma's van de eigen aandelen – met dank aan goedkoop geld van de ECB – en de dividenden bleven op peil omdat er meer winst werd uitgekeerd dan er werd gemaakt. 

Het coronavirus en de ruzie tussen olieproducerende landen hebben nu al één pijler onder de betrouwbaarheid van de olie-aandelen weggeslagen: de koersen zijn ingestort. Pensioenfondsen die een groot deel van hun portefeuille in fossiele bedrijven hebben belegd, voelen daar de gevolgen van. Hun dekkingsgraad staat er beroerder voor dan het geval zou zijn geweest als ze in niet-fossiele bedrijven hadden belegd. Ondertussen kunnen de dividendbetalingen, die tweede pijler onder betrouwbaarheid, alleen overeind blijven met geleend geld. Maar hoe lang gaat dat goed? Wereldwijd lopen de olieopslagen vol, waardoor analisten verwachten  dat de olieprijs voorlopig niet veel kan stijgen. Kan Shell geld blijven lenen om zijn aandeelhouders dividend te betalen, terwijl het geen (of veel minder) winst maakt?

Zo deelt het coronavirus ook een klap uit aan het fossiele aandeel. En het zal de laatste niet zijn. De olie- en gasmarkt moet zich ook zien te verhouden tot een wereld die de strijd aangaat met klimaatverandering. In dat licht bezien, biedt Covid-19 een belangrijk nieuw perspectief op het risico van beleggingen in fossiele bedrijven. En voor pensioendeelnemers is het te hopen dat hun fonds dit risico voldoende op waarde schat. 

Eens per kwartaal maakt het ABP zijn aandelenportefeuille openbaar, waarmee ook inzichtelijk wordt of, en in welke mate, de blootstelling aan de fossiele industrie is veranderd. Op 1 juli publiceert het ABP de portefeuille per 31 maart.

Reactie van het ABP op vragen van Follow the Money

Met betrekking tot onze beleggingen:
APG  belegt haar pensioenvermogen wereldwijd en gespreid over verschillende beleggingscategorieën. Daarbij richt APG zich op een goed en verantwoord rendement op de lange termijn voor pensioenfondsen en hun deelnemers. In de afgelopen weken hadden de angst over onder meer het coronavirus en de verder dalende rente een negatieve impact op de markten.

Maatregelen korte termijn
In de afgelopen periode was de eerste prioriteit het kunnen blijven werken: analyseren, structureren en handelen op de beurzen. Waar we voor zorgen, is dat we de met onze pensioenfondsklanten afgesproken en goed geteste procedures blijven volgen: We houden de hedges in stand, we blijven herbalanceren en we beschermen de beleggingsportefeuille.

Langjarige beleggingshorizon van ‘reuzenbelang’
We geloven in diversificatie, waarbij vooral tijdsdiversificatie uitstekend bij ons past. Juist nu wordt het reuzenbelang weer eens aangetoond van het vasthouden aan een langjarige beleggingshorizon. Na meer dan tien goede beleggingsjaren zal het de komende tijd met de rendementen niet meevallen. Toch verschijnen er ook weer kansen aan de horizon. Over die kansen moeten we nu al goed nadenken, want iedere crisis betekent dat een aantal dingen daarna nooit meer hetzelfde zal zijn. Talrijke nieuwe trends zullen gaan ontstaan, en daarop kunnen we voor onze opdrachtgevers inspelen. 

Herbalanceren
Voor pensioenfondsen is herbalancering een belangrijk bestanddeel van het beleggingsbeleid. Het herbalanceren van een portefeuille naar het risicoprofiel dat noodzakelijk is om een langetermijndoel te halen, haalt zijn kracht uit een consequente uitvoering. Er moeten zeer goede redenen zijn om daarvan af te wijken. Goede redenen kunnen zijn dat de aannames waarop het beleggingsbeleid is gebaseerd niet langer kloppen, of dat de waardering van grote delen van de beleggingsportefeuille plaatsvindt op basis van verstoorde, niet-realistische marktprijzen en we niet op basis van deze prijzen willen meten of handelen. De onrust op de markten in de afgelopen periode, onder meer door het coronavirus, hebben zeker een grote impact op de economie, maar niet zodanig dat we denken dat het aanpassen van het herbalanceringsbeleid aan de orde is.

Lees verder Inklappen
Ties Joosten
Ties Joosten
Klimaatjournalist. Onderzoekt de Rotterdamse haven, de luchtvaartindustrie, de energietransitie en de agrarische sector.
Gevolgd door 3605 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren