Inval ABN Amro / Frankfurt, 27 feb. 2020
© FTM

The CumEx Files

Hoe banken en brokers miljarden roofden van Europese belastingdiensten. Lees meer

In heel Europa zijn landen jaren achtereen doelwit geweest van ‘bendes’ van bankiers, handelaren en hedgefondsen. Via ingenieuze constructies pleegden zij fraude met dividendbelasting. De schade loopt in de tientallen miljarden. In Duitsland loopt een strafrechtelijk onderzoek naar diverse banken en bankiers. ‘Georganiseerde misdaad in krijtstreeppak,’ noemt een kroongetuige het. Ook in Nederland is de Belastingdienst jarenlang slachtoffer geweest van dividendstrippende bankiers.

The CumEx-files is een onderzoek van 19 Europese journalistieke organisaties en wordt gecoördineerd door het Duitse nieuwsmedium CORRECTIV. Meer weten: cumex-files.com

33 Artikelen

Het CumEx-schandaal in Duitsland: het spoor leidt naar ABN Amro

4 Connecties

Onderwerpen

Fortis Fortis GSLA GSFG

Organisaties

ABN AMRO
41 Bijdragen

In Duitsland beginnen het Openbaar Ministerie en de pers doordrongen te raken van de essentiële rol die Belgisch-Nederlandse bank Fortis ooit speelde bij het bedenken en opzetten van de frauduleuze CumEx-handel. Rechtsopvolger ABN Amro – voor 56 procent staatsbezit – krijgt het er steeds moeilijker mee.

Donderdagochtend 27 februari is het voor de derde keer raak: een inval van Duitse opsporingsambtenaren bij een kantoor van ABN Amro in Frankfurt. Deze keer komt de inval zonder enige waarschuwing vooraf en gaat hij gepaard met groots machtsvertoon. Uit de lange rij politiebusjes en auto’s die voor het kantoor aan de Mainzer Landstraße parkeren, stromen bewapende politieagenten en opsporingsambtenaren die zich een weg banen naar de afdelingen waar zich mogelijk bewijsmateriaal bevindt dat de rol van de Nederlandse bank in de kolossale CumEx-fraude duidelijker zal maken.

De omvang van de inval maakt indruk op de Duitse pers. In het kader van het al jaren durende onderzoek naar de CumEx-fraude is ‘een dergelijke grootschalige actie zeldzaam,’ schrijft de Süddeutsche Zeitung.

De CumEx-fraude wordt in vijf verschillende Duitse deelstaten onderzocht, maar nergens zo voortvarend als in Nordrhein Westfalen

Bijzonder aan de inval is dat ditmaal het Openbaar Ministerie van de deelstaat Hessen, waar Frankfurt onder valt, niet de initiatiefnemer is. Dat was in november wel het geval, toen de opsporingsambtenaren ook al bij ABN Amro binnenvielen. Dat onderzoek richt zich op zes mannen van tussen de 50 en 57 jaar oud. In 2008 en 2009 zouden zij bij de Duitse fiscus meermalen ten onrechte dividend hebben teruggevraagd. Volgens het openbaar ministerie in Hessen ligt de schade op 53,3 miljoen euro aan teveel terugbetaalde dividendbelasting. Dat bedrag is inmiddels door het Duitse ministerie van Financiën teruggevorderd en geïncasseerd.

ABN Amro in het vizier

Deze keer heeft de officier van justitie van de deelstaat Nordrhein Westfalen de inval verordonneerd. De CumEx-fraude wordt in vijf verschillende deelstaten in Duitsland onderzocht, maar nergens zo voortvarend als in Nordrhein Westfalen. De verantwoordelijke officier van justitie, Anna Brorhilker, geeft sinds 2011 leiding aan dat onderzoek. Sinds september 2019 zijn haar activiteiten ook in de rechtbank in Bonn te aanschouwen, waar zij de openbaar aanklager is in de eerste grote strafzaak in het CumEx-schandaal. Deze maand zal zij in haar requisitoir de aanklacht tegen de hoofdverdachten in de eerste CumEx-strafzaak samenvatten. Tegelijkertijd blijft Brorhilker het onderzoek uitbreiden en ABN Amro komt daarbij overduidelijk steeds scherper in haar vizier.

Dit is hoe CumEx werkt

Bankiers, belastingadviseurs, effectenhandelaren, investeerders en financiële deskundigen hebben zich vele jaren ten koste van de staat verrijkt met CumEx-transacties. CumEx een samenvoeging van de Latijnse woorden cum (‘met’) en ex (‘zonder’). De term verwijst naar de transactie met het beursgenoteerde aandeel die ‘met’ en ‘zonder’ dividend’ rond dividenddatum wordt afgerond. Ook het begrip ‘dividendstrippen’ wordt vaak gebruikt in de context van CumEx, maar betekent niet precies hetzelfde. Onder dividendstrippen valt nog een andere vorm: CumCum. Bij dit type transactie wordt eveneens op onrechtmatige wijze dividendbelasting teruggevorderd, maar hierbij gaat het om een ‘lichtere’ variant, die in Europa niet strafrechtelijk vervolgd kan worden.

De kern van het CumEx-bedrog is eenvoudig: er wordt één keer dividendbelasting betaald, maar vervolgens wordt door samenspannende personen en organisaties twee keer (of vaker) dividendbelasting teruggevorderd. De betrokkenen vinden dat ze bij iedere stap legaal hebben geopereerd, maar een kind begrijpt dat dit niet in de haak is.

De precieze werking van een CumEx-transactie is ingewikkelder om uit te leggen. Hier volgt een vereenvoudigde weergave:

We nemen een Duits voorbeeld, omdat daar groepen van investeerders, bankiers en handelaren (waaronder ook Nederlanders) het meest veelvuldig met CumEx-transacties bezig zijn geweest. Drie investeerders bundelen hun krachten: A, B en C. Investeerder A heeft aandelen in een bedrijf dat genoteerd staat aan de Duitse effectenbeurs, de DAX. Volkswagen bijvoorbeeld. De aandelen zijn 20 miljoen euro waard.

Investeerder B koopt ook aandelen van Volkswagen, ook voor 20 miljoen euro. Maar investeerder B koopt de aandelen vlak voor het bedrijf dividend aan haar aandeelhouders uitkeert. Deze aandelen worden cum-dividend genoemd. Het aandeel is dan nog ‘zwanger’ van die winstuitkering, en dus meer waard. Het bijzondere: investeerder B koopt de aandelen van investeerder C, maar investeerder C bezit deze aandelen op het moment van de verkoop nog helemaal niet. Dat maakt niet uit: investeerder C hoeft de aandelen namelijk pas later te leveren. Dat heet ‘short’ gaan.

Nu betaalt het beursgenoteerde bedrijf het dividend uit: 1 miljoen euro. Het bedrijf betaalt investeerder A echter slechts 750.000 euro uit. De resterende 250.000 euro, oftewel 25 procent van het dividend, wordt door de staat geïnd als dividendbelasting. Investeerder A krijgt voor deze 250.000 euro een certificaat, waarmee hij onder bepaalde voorwaarden de belasting van de staat kan terugkrijgen.

Investeerder A verkoopt zijn aandelen Volkswagen nu aan investeerder C. Investeerder C heeft ze nodig, omdat hij nog steeds aan investeerder B moet leveren. Maar C betaalt geen 20 miljoen euro, maar slechts 19 miljoen euro. Dat komt omdat de aandelen minder waard zijn, omdat het dividend al uitgekeerd is. Dat heeft A al geïncasseerd. Zulke aandelen worden ex-dividend genoemd.

Nu levert investeerder C de aandelen aan investeerder B. Maar omdat investeerder B de aandelen vóór de dividenduitkering heeft gekocht, en de aandelen nu 1 miljoen euro minder waard zijn, betaalt C 750.000 euro aan B. Investeerder B krijgt een belastingcertificaat voor de ontbrekende 250.000 euro.

Tot slot verkoopt investeerder B de aandelen terug aan investeerder A. Alles is weer zoals het voor de verkoop was. Denkt men. Maar hoewel de Duitse staat maar één keer de 250.000 euro aan belastingen heeft geïnd, zijn er na deze wisseltruc twee belastingcertificaten, elk van 250.000 euro. Investeerder A en investeerder B krijgen in totaal dus 500.000 euro terug van de staat, die nu een kwart miljoen euro armer is. De drie investeerders delen de buit. Ka-ching!

Bij CumCum werkt het zo: een aandeelhouder die geen recht heeft om dividendbelasting terug te vragen, verkoopt zijn aandeel tijdelijk aan een partij die dat recht wel heeft. Na inning van het dividend wordt het aandeel weer teruggeleverd aan de verkoper die al die tijd het recht op dat aandeel heeft behouden, bijvoorbeeld door een setje optiecontracten.

CumCum is volgens de Amsterdamse hoogleraar Jan van de Streek in principe agressieve belastingplanning. Die kan door de beugel zolang een partij de Nederlandse anti-dividendstripbepalingen niet overtreedt. Maar als de fiscus erin slaagt om aannemelijk te maken dat sprake is van verboden dividendstrippen, dan krijgt de partij – bijvoorbeeld een Nederlandse bank – de dividendbelasting niet terug.

Lees verder Inklappen

‘ABN AMRO heeft vanaf 2010 activiteiten, die risico’s herbergden op betrokkenheid bij dividend stripping, verkocht en gestaakt,’ staat nog steeds op de webpagina van ABN Amro. Deze pagina heeft de bank sinds de publicaties van het internationale consortium The CumEx Files, waar Follow the Money deel van uitmaakt, online gezet. Maar FTM toonde eind 2018 al aan dat deze stellingname van de bank niet klopt. Uit de vertrouwelijke documenten uit het Duitse strafdossier bleek dat officier van justitie Brorhilker belangstelling had voor een Luxemburgse vennootschap die tot 2010 een volle dochter was van ABN Amro: Kirchberg Investment Management.

Kirchberg maakte tot die tijd deel uit van het bedrijfsonderdeel dat internationaal zeer actief was in de CumEx-handel: Fortis Global Securities Lending and Arbitrage (GSLA). Deze afdeling kwam bij de nationalisatie van ABN Amro in 2008 in bezit van de staatsbank. De naam van de afdeling werd veranderd, maar de activiteiten – gericht op het strippen van dividenden van grote beursgenoteerde ondernemingen – bleven tot 2010 doorgaan. Hoewel de bank haar dividendstrippende dochter Kirchberg via een management buy-out van de hand deed, ging de samenwerking met de Luxemburgse vennootschap gewoon door.

Pas in 2016 werden de banden definitief ontbonden, nadat Kirchberg naar de rechter was gestapt in een poging de opzegging van de zakelijke relatie ongedaan te maken. Kirchberg trok daarbij aan het kortste eind. De rechter stelde destijds dat de bank ‘een eigen maatschappelijke verantwoordelijkheid heeft om te voorkomen dat ontoelaatbare transacties plaatsvinden’.

Ook volgens de Süddeutsche Zeitung en de WDR betreft het onderzoek van Brorhilker niet alleen transacties die voor 2011 plaatsvonden, het jaar waarin door een wetswijziging CumEx in Duitsland definitief illegaal werd. ‘De officier van justitie in Keulen onderzoekt nu een actieve hooggeplaatste manager van de Duitse ABN Amro-afdeling voor aandelentransacties tussen 2010 en 2015,’ schreef de krant vorige week. Het zou een ‘bijzonder ernstig geval’ betreffen. Als de kennelijke vermoedens van Brorhilker bewaarheid worden, zou dat betekenen dat een Nederlandse bank die in de financiële crisis met belastinggeld werd gered, de Duitse schatkist op nog onbekende wijze heeft helpen plunderen, aldus de Süddeutsche Zeitung.

Hoofdverdachten noemen Fortis

Het machtsvertoon waarmee het openbaar ministerie in Keulen de inval bij ABN Amro laat plaatsvinden, zorgt ervoor dat Duitse journalisten hun aantekeningen van de verhoren tijdens het strafproces in Bonn er nog eens op naslaan. Daaruit blijken feiten die niet eerder in de Duitse pers werden gepubliceerd. ‘Een e-mail van 18 juli 2005 werd onlangs in de strafzaak bij de rechtbank in Bonn gepresenteerd,’ schrijft het Handelsblatt. De mail is afkomstig van Nieuw-Zeelander Paul Mora, die in het strafproces in Bonn wordt aangemerkt als een van de centrale figuren in de CumEx-fraude. Dat blijkt ook uit de talrijke documenten uit het strafdossier waarover Follow the Money beschikt. Sinds december ligt er een aanklacht tegen Mora, die sinds enkele jaren weer in zijn geboorteland woont.

Mora was de drijvende kracht achter de CumEx-transacties waarvoor ex-bankiers Martin Shields en Nick Diable sinds september in Bonn terechtstaan. In hun verklaringen, zo blijkt nu, spraken ze veelvuldig over de rol van Fortis. Volgens de Süddeutsche Zeitung heeft Martin Shields de Keulse onderzoekers ‘herhaaldelijk verwijzingen naar ABN Amro en Fortis gegeven tijdens zijn vele ondervragingen’. De naam Fortis dook al vroeg op, toen Shields en anderen onder aanvoering van Mora bij hun toenmalige werkgever Hypo-Vereinsbank (HVB) begonnen na te denken over de cum-ex markt.

Volg the CumEx Files

‘Georganiseerde misdaad in krijtstreeppak,’ noemt een kroongetuige het: in heel Europa zijn landen jaren achtereen doelwit geweest van ‘bendes’ van bankiers, handelaren en hedgefondsen. Via ingenieuze constructies pleegden zij fraude met dividendbelasting; de schade loopt in de tientallen miljarden.

The CumEx-files is een onderzoek van 19 Europese journalistieke organisaties en wordt gecoördineerd door het Duitse nieuwsmedium Correctiv. Wil je op de hoogte blijven? Volg dit dossier, dan sturen we je een seintje als er een nieuw artikel online staat.

Lees verder Inklappen
Inschrijven

Uit de nu door het Handelsblatt beschreven e-mail van Mora blijkt dat hij in juli 2005 contact opnam met de mensen van Fortis GSLA, de afdeling die al sinds eind jaren negentig grote winsten boekt met het strippen van dividenden van voornamelijk Duitse en Zwitserse beursbedrijven. In de e-mail stelt Mora vragen over de aard van de transacties die Fortis op dat moment pleegt. Mora vraagt ​​vervolgens of dit allemaal is toegestaan. Daarop laat Fortis hem weten dat het terugvorderen van dividendbelasting volgens de managers en externe advocaten van de bank geen ‘problematische transactie’ is. ‘De bank heeft immers alleen de structuur verstrekt en was niet de partij die om belastingteruggave verzocht,’ zo vat  het Handelsblatt de argumenten van GSLA samen. ‘Het gaat nog verder: institutionele beleggers zoals Fortis, die de aandelen leenden, konden “zich van de domme houden”, blijkt uit de e-mail.’

Fortis GSLA als grote inspirator

Deze e-mailcorrespondentie brengt twee belangrijke zaken aan het licht. De eerste is dat Paul Mora voor juli 2005 niet wist hoe CumEx-transacties werden uitgevoerd en dat ze toen in Nederland door advocaten en juristen als legitiem werden omschreven. Tot op heden werd verondersteld dat Mora zijn kennis over deze vorm van fraude bij zijn eerdere werkgever had opgedaan: Merrill Lynch in Londen. De tweede is dat Mora zich duidelijk heeft laten inspireren door de kennis over CumEx die in juli 2005 publiek werd – kennis afkomstig van de Amsterdamse afdeling Fortis GSLA.

Twaalf dagen na deze publicatie begint Mora zijn correspondentie met Fortis over de fijne kneepjes van de CumEx-handel

Mora werd hoogstwaarschijnlijk op de fraude geattendeerd door enkele artikelen die op 2 juli 2005 in De Telegraaf en Het Financieele Dagblad werden gepubliceerd. De Telegraaf schreef als eerste over een uit de hand gelopen crisis binnen de bewuste afdeling van Fortis. ‘Chaos bij Fortis Bank na rel over megabonus,’ kopt de krant. ‘Binnen een tijdspanne van enkele maanden volgden een onderzoek van de fiscale opsporingsdienst FIOD/ECD, een klokkenluider die het management aanklaagt wegens illegale transacties en een gedwongen vertrek van datzelfde management elkaar op,’ schreef de krant. ‘Ex-managers Fortis voeren rechtszaken rond fraude,’ meldt Het Financieele Dagblad later die dag.

Vier dagen later, op 6 juli 2005, verschijnt een artikel in het FD met de kop ‘Fortis benadeelt fiscus met dividendtruc’, waarin voor het eerst op simpele wijze in de media wordt uitgelegd hoe een CumEx-transactie werkt. Twaalf dagen na deze publicatie begint Mora zijn correspondentie met Fortis over de fijne kneepjes van de CumEx-handel.

Uit het proces in Bonn is inmiddels gebleken dat Mora, via zijn bedrijf Ballance Capital, nog veelvuldig zaken zou doen met Fortis. Het Handelsblatt stelt dat ‘de nieuwe inval aangeeft dat de rol van ABN Amro en Fortis in deze transacties duidelijk belangrijker was dan voorheen bekend’. Volgens de Süddeutsche Zeitung zijn de inval en het feitencomplex ‘reden genoeg voor een aparte Fortis-procedure’.

ABN Amro beaamt dat de inval van donderdag is gerelateerd aan het strafrechtelijke onderzoek naar CumEx en laat Follow the Money desgevraagd weten dat ze ‘naar eer en geweten volledig meewerken met alle lopende onderzoeken en informatieverzoeken’.

Eric Smit
Eric Smit
Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.
Gevolgd door 6288 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren
Siem Eikelenboom
Was eerder onderzoeksjournalist bij Zembla, Nova en Het Financieele Dagblad, waar hij meewerkte aan de Panama Papers.
Gevolgd door 1561 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren