De financiële toezichthouder AFM en het ministerie van Financiën hebben in de kwestie rond de rentederivaten in het mkb een miskleun gescoord. Eric Smit betoogt dat dit geen incident is. Maarrr...er is hoop.

    Of de bankiers diezelfde avond even wat ruimte in hun agenda’s wilden maken. Onze minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem had ze wat te vertellen. Vertegenwoordigers van zes banken - ABN Amro, ING, Rabobank, SNS, Deutsche Bank en Van Lanschot - drommen samen in een zaaltje aan de Amsterdamse Vijzelgracht: het kantoor van toezichthouder Autoriteit Financiële Markten (AFM). Een dag later wordt ook het grote publiek in kennis gesteld van de mededelingen die bankiers kregen uitgeserveerd. De AFM blijkt een verrassende U-bocht te hebben genomen in het voor het Nederlandse midden- en kleinbedrijf zo delicate derivatendossier. De toezichthouder is niet langer tevreden met hoe banken het probleem met de rentederivaten afwikkelen. Het optreden van Dijsselbloem, daags daarna door Het Financieele Dagblad beschreven, moet de zwenking van de toezichthouder kracht bijzetten. En dat is geen overbodige luxe want zowel Dijsselbloem als de AFM hebben in het derivatendossier wat steken laten vallen die duizenden ondernemers midscheeps treffen.

    Financiële tijdbommen

    Ik neem u even mee terug naar januari 2012. In die maand kreeg het woord ‘derivaat’ in Nederland publiekelijke betekenis wanneer het Vestia-schandaal naar buiten komt. Een serie grootbanken heeft de schuinsmacherende treasurer van Vestia – meneer Marcel de Vries - voor tientallen miljarden aan derivaten verkocht, die door de rentedalingen 'onder water' stonden. Een rentederivaat is een soort van verzekering waarmee een organisatie zich kan indekken tegen rentestijgingen. Bij een rentedaling werkt de verzekering andersom: dan moet er worden bijbetaald wanneer het contract wordt beëindigd. Woningcorporatie Vestia moest twee miljard euro bijpassen om van een faillissement te worden gered. ‘Professional’ Marcel de Vries snapte de werking van de derivaten  wel en kende de grote risico’s voor de woningcorporatie. Toch kocht hij voor vele miljarden meer van die handel dan de woningcorporatie nodig had. De Vries had dan ook een persoonlijk belang om Vestia vol te laden met financiële tijdbommen: onder andere de kwaliteit van zijn wijnkelder.
    Bij al die duizenden bedrijven waren geen kleine Marcel de Vriesjes actief
    In hetzelfde jaar dat De Vries zich qua veroorzaakte verliezen in de wereldtop van rogue traders nestelt, blijkt dat Nederlandse banken ook rentederivaten aan grote aantallen relatief kleine ondernemers te hebben verkocht. En die tamelijk ingewikkelde financiële producten hebben, net als bij Vestia, zeer negatieve gevolgen voor de betrokken bedrijven. Het wonderlijke: bij al die duizenden bedrijven waren geen kleine Marcel de Vriesjes actief die de eigen zakken ten koste van de onderneming zaten te vullen. En toch waren banken in staat geweest om deze risicovolle producten bij al die ondernemers naar binnen te schuiven. Een prestatie van formaat.

    Hard selling

    De succesformule was simpel. Langlopende leningen met vaste rentes werden niet langer aan de man gebracht. Het productenpalet vertoonde voortaan alleen nog flexibele leningen, gekoppeld aan een derivaat (een renteswap). Die ging er voor zorgen dat een ondernemer verzekerd was tegen rentestijgingen. De combinatie van de lening met het derivaat was hetzelfde als een vastrentende lening, alleen goedkoper, zo hielden de bankiers hun vele klanten voor. Vaak zetten zij ook minder subtiele, binaire verkooptechnieken in: u krijgt een lening mét renteswap of u krijgt geen lening. Hard selling. Bonussen lagen in het verschiet. Maar er viel nog iets te vertellen over een renteswap. Banken kozen ervoor hun klanten niets te zeggen over de mogelijke opslagverhogingen. Ofwel, de rente kon tóch omhoog. Ook lieten ze na informatie te geven over de inflexibiliteit van de constructie met renteswaps en over de mogelijke torenhoge afkoopsommen. Profijtelijke provisies op de swaps werden verstopt. Over de verplichting tot bijstorten van kapitaal bij een dalende rente, waardoor de renteswap 'onder water' komt te staan, zwegen de verkopers. Later, toen de rentes inderdaad daalden en klanten wettelijk verplicht waren aan die zogenoemde ‘margin call-verplichtingen’ te voldoen, deden de banken dat niet en gaven ze klanten ongevraagd krediet – zonder hiervan melding te maken. Bij het aanprijzen van de renteswaps noemde de Rabobank zelfs productkwaliteiten die apert onjuist zijn. Dat is kwaadaardige commerciële manipulatie van een bank die zich de laatste tijd onder het motto: ‘Een aandeel in elkaar’ naar het grote publiek presenteert.

    Rabo's valse beloften De valse beloften van Rabobank. Met dank aan Frank Wijn deze de documentatie met ons deelde.

    Vastgebeten in schandaal

    De AFM krijgt eind 2012 lucht van de problemen die ondernemers met renteswaps hebben. In het Verenigd Koninkrijk zijn vergelijkbare misstanden met de massale verkoop van rentederivaten aan MKB’ers dan al naar boven gekomen. De krant the Telegraph heeft er zelfs een naam voor bedacht: Rate Swap Scandal. De Britse toezichthouder FCA treedt snel op. Ze verplicht banken tot openheid en tot het aanhouden van twee miljard pond om gedupeerden te kunnen compenseren. De Nederlandse toezichthouder treedt iets minder doortastend op en besluit om eerst onderzoek te doen. Dan hebben wij ons al in het schandaal vastgebeten. De artikelen in ons dossier over dit onderwerp leggen de misleidende praktijken van de banken bloot en tonen de kern van het probleem: ondernemers hebben massaal contracten voor financiële producten afgesloten waar ze met de juiste kennis van zaken nooit een handtekening onder hadden gezet.
    Keer op keer herhalen banken dat renteswap ‘normaal product’ is met ‘normale marges’
    De commentaren van ABN Amro, ING, Deutsche Bank en Rabobank die FTM-journalisten optekenen, klinken intussen opvallend eensluidend. Keer op keer herhalen ze dat de renteswap een ‘normaal product’ is met ‘normale marges’. Klanten zijn volgens de banken ‘goed voorgelicht’ en ze benadrukken dat ze bij de verkoop het ‘belang van de klant’ op het oog hadden. Rabo in het bijzonder ontkent bonussen te hebben uitgekeerd op de verkoop van renteswaps. Ze liegen. De AFM weet dat, want de toezichthouder is al jaren veelvuldig in contact met de mensen van het Kenniscentrum Renderivaten (KCR). In dat KCR zit een oud-bankier, een voormalig verzekeraar en verschillende advocaten tussen die mkb’ers vertegenwoordigen die door renteswaps klem zijn komen te zitten. Zij geven de AFM inzage in hun schrijnende dossiers en daaruit blijkt de strategie van ontkenning, isolatie en intimidatie waarmee bankiers menen zichzelf van het probleem te kunnen verlossen. Toch neemt de AFM geen kordate maatregelen. Ondanks de vele waarschuwingen van het KCR. In de zomer van 2014 maakt de toezichthouder bekend dat de banken de renteswapcontracten die ze met hun ‘niet professionele’ klanten in het mkb hebben afgesloten – dat blijken er 17.600 te zijn – zelf moeten herbeoordelen. De inhoudelijke opzet van de herbeoordelingen oogt op het eerste gezicht reëel, hoewel het al vast staat dat banken hun klanten zelfs misleid hebben.

    Slagers keuren het eigen vlees

    En een fundamentele vraag wordt niet gesteld: hoe kun je nou ‘herbeoordelen’ of er wel een goed product is verkocht, als niet wordt geanalyseerd of het product indertijd wel passend was? De slagers mogen echter hun eigen vlees keuren. Dan hoeven er ook geen 'onafhankelijke' accountants aan te pas te komen en dat is lekker goedkoop, zo redeneert de AFM. Dat doet ze vooral vanuit het perspectief van de banken. Minister Jeroen Dijsselbloem denkt intussen productief mee met de belangen van bankiers. Als enig aandeelhouder van één van de grootste verkopers van renteswaps – ABN Amro – heeft de overheid ook direct belang bij een softe aanpak van de enorme swapschade die bij vele duizenden ondernemers is ontstaan. De bank moet nog naar de beurs en een eventuele escalatie van dit dossier is bepaald geen pluspunt voor een aspirant AA-belegger. Luid en duidelijk stelt Dijsselbloem dat er geen sprake kan zijn van een collectieve oplossing voor de problemen met de renteswaps, terwijl die juist in deze kwestie voor de hand zou liggen. Het optreden van de Britse toezichthouder mag wat hem betreft ook niet als model dienen voor de Nederlandse aanpak. De verschillen met de Britse toestanden zijn te groot, meent de minister. Fijntjes voegt hij er aan toe dat de AFM in individuele gevallen banken niet kan dwingen tot een vergoeding, maar slechts een ‘moreel appèl’ op de bankiers kan doen. Een beroep doen op de moraal van bankiers klonk voor kenners van de materie een beetje als een zure grap.
    Beroep doen op moraal van bankiers klonk voor kenners van de materie als een zure grap
    Voor KCR-leden als ex-bankier Frank Wijn, voormalig verzekeraar Patrick van Gerwen en advocate Hester Bais, die bijna dagelijks met de ellende van renteswaps worden geconfronteerd, is de opstelling van overheid en toezichthouder moeilijk te verteren. Hoe worden de minister en zijn ambtenaren geïnformeerd en door wie? Hoe kan het dat de inhoudelijke kennis bij de AFM tekort schiet? Hoe kan het dat de ene na de andere AFM’er die zich met renteswaps bezighoudt, een overstap maakt naar banken? Wiens belangen hebben overheid en toezichthouder eigenlijk op het oog? Die van de ondernemende burger of die van de banken? De enig overgebleven weg om het onrecht te bevechten was een gang naar de rechter. En dat leverde resultaat op. Verscheidene rechters bleken wél in staat om de rotte plekken te identificeren. Dat heeft afgelopen half jaar geleid tot een serie uitspraken die de werkelijkheid voor banken en ook voor de AFM een ander aanzien heeft gegeven. Dat zal de toezichthouder ook zijn opgevallen.

    ‘Het FTM-geluid’

    Wij vroegen ons op de redactie intussen wel eens af wie het voor de ondernemers opneemt. Kunnen benadeelde ondernemers bijvoorbeeld op de bekende pleitbezorgers van de belangen van het MKB - Michaël van Straalen van MKB Nederland en Hans Biesheuvel van ONL rekenen? ‘MKB en ONL zien geen hele grote druk op het onderwerp rentederivaten’, schreef een ambtenaar van het ministerie van Financiën, wiens correspondentie na een beroep op de Wet Openbaarheid Bestuur (WOB) van Follow the Money boven water kwam. ‘Ik zal zowel ONL als MKB NL nog even bellen begin volgende week in het kader van het instemmingsverzoek’, schreef dezelfde ambtenaar. ‘Als zij beide inderdaad positief reageren, dan raakt het FTM-geluid wel een beetje losgezongen van de werkelijkheid’.
    Biesheuvel en Van Straalen beperken zich echter beide tot impotent polderen
    In de praktijk blijken de mkb-voormannen liever met de banken mee te babbelen, in plaats van hen het vuur aan de schenen te leggen, zo lieten we hier en hier zien. Nou twijfelen wij bij voorbaat al een beetje aan de loyaliteit van MKB Nederland, dat als onderdeel van VNO-NCW vooral mee moet buigen met de belangen van het corporate bedrijfsleven. Van de onafhankelijke MKB-voorvechter Biesheuvel verwachten we meer. Biesheuvel en Van Straalen beperken zich echter beiden tot impotent polderen. Beetje jammer is dat beide heren als geen ander beseffen dat banken niet zelden alle perken te buiten gaan. Neem nou de beruchte afdelingen Bijzonder Beheer – hier veelvuldig beschreven. We hebben voorbeelden gezien en beschreven waarbij de agressie van de banken jegens hun klanten amper grenzen kent. En ook ten aanzien van Bijzonder Beheer neemt de AFM een omstreden standpunt in, waaruit eveneens blijkt dat de toezichthouder meer begrip toont voor de noden van de bancaire sector dan die van slagerij J. van der Ven. Stel dat nu eens tegenover het volgende: de AFM heeft deze maand een stevig rapport gepubliceerd over crowdfunding. Er zijn volgens de toezichthouder veel risico's aan verbonden, die veel strenger toezicht rechtvaardigen. De huidige regelgeving schiet te kort, vindt de AFM. Zij pleit daarom voor een flinke uitbreiding van haar bevoegdheden om dicht op de huid van de platforms te blijven. Dit, terwijl er naar eigen zeggen slechts 45 miljoen euro is uitgeleend via crowdfunding. crowd Bron: Crowdfunding – Naar een duurzame sector. Onderzoek naar (toezicht op) de crowdfundingsector (AFM) Laten we dat eens in perspectief zetten van het totaal aan bankfinanciering van het MKB. Daarin staat, in het segment van leningen tot 250 duizend euro, voor ongeveer 45 miljard aan krediet op de lat. Het duizendvoudige van crowdfunding! Zoals bekend is met die bancaire kredietverlening aan het mkb nogal wat aan de hand. Denk nogmaals aan de talloze ondernemers die gemaltraiteerd worden in de afdelingen Bijzonder Beheer: hoge kosten, extra aflossingen, renteverhogingen en afgedwongen faillissementen. Het slagveld is enorm. De AFM vond het allemaal prima. En al zou er wat mis mee zijn, dan heeft de toezichthouder niet de ‘handhavende bevoegdheden’ om daar wat aan te doen, merkte zij droogjes op in haar rapport. Een pleidooi om meer bevoegdheden ontbreekt. Het doet je afvragen of de AFM wel in staat is om prioriteiten te stellen in het maatschappelijk belang. Liever een veelbelovende ontwikkeling als crowdfunding afknijpen, dan toezien op de scheve machtsverhouding tussen banken en het mkb, waarbij vergeleken crowdfunding in termen van kredietverlening verschrompelt.
    Liever veelbelovende ontwikkeling als crowdfunding afknijpen, dan toezien op scheve machtsverhouding tussen banken en MKB
    Aanvang 2014 volgde Merel van Vroonhoven de in 2013 overleden Ronald Gerritse op als voorzitter van de AFM. Wij vroegen ons hardop af uit welke hoek de wind moest gaan waaien toen deze voormalige ING-bankier, NN-verzekeraar (van 1993 tot 2009) en oud-NS-directeur zonder een spat toezichtervaring aan het roer kwam te staan. De voorzitter van de Raad van Toezicht van de AFM – George Möller lichtte in het begeleidende persbericht een tipje van de sluier op: ‘Met de komst van de nieuwe voorzitter geeft de minister ook gehoor aan een breed gevoelde wens om ook de ervaringen uit de sector bij de bestuurlijke invulling van de AFM tot zijn recht te laten komen.’ Voeling hebben met de sector, wordt dat genoemd. Later dat jaar kwam vrijwel de voltallige raad van toezicht in opspraak door interne discussies die hun nevenfuncties behelsden. De verwevenheid van de leden van de raad met de sector en bedrijven waarop de AFM toezicht uitoefent, bleek een gevoelig punt. Het interne onderzoek dat daarop volgde, toonde geen integriteitskwesties aan. Maar het gebrek aan duidelijkheid over wat er nu wel en niet geoorloofd was, bleek problematisch. Het moest duidelijker, strenger, professioneler en transparanter.

    AFM verrijkt met Annemarie van Gaal

    Er kwamen vier nieuwe leden in de raad waaronder de succesvolle onderneemster Annemarie van Gaal. Ooit verdiende ze verdiende een vermogen in de bladenbusiness, maar sinds enkele jaren bestiert ze een praat- en presentatiewinkeltje dat vooral leunt op klandizie uit de financiële sector. Het is een gênante vertoning: iemand wiens verdienmodel is gebaseerd op het verhuren van haar imago en geloofwaardigheid aan banken, moet de toezichthouder van die banken controleren. AFM noch ministerie van Financiën eisten van haar om publiekelijk transparant te zijn over haar commerciële activiteiten. Haar nevenfuncties staan niet op de website. Bovendien mag Van Gaal ook een podiumartiest voor banken blijven, zolang de inhoud van haar praatjes niets te maken heeft met toezichtonderwerpen. Tsja, is dat helder professionalisme of schimmig amateurisme?
    Diffuus schijnsel van falende toezichthouders en visieloze politici, verbeten ambtenaren en meebuigende belangenorganisaties
    Het mag geen wonder heten dat in het diffuse schijnsel van zwalkende toezichthouders, politici, ambtenaren en meebuigende belangenorganisaties, bankiers zich (nog steeds) onaantastbaar wanen. ING-topman Ralph Hamers gaf daar kort geleden nog een aardig voorbeeld van op een lunch met de pers, georganiseerd door de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB). Niet alleen mikte hij met een kwinkslag van journalist Joris Luyendijk op de roddelboulevard ('Als er kritiek is op de Story, trek jij je dat dan aan?’'), hij liet vooral blijken dat hij inzake rentederivaten overtuigd was van een voordelige uitkomst voor ING – ondanks een oorvijg van het gerechtshof Amsterdam. Deze houding, die we zo goed kennen uit het nabije verleden, is in de hogere echelons van banken nog steeds manifest. Hoewel de scherpe bocht van de AFM doet vermoeden dat banken in het derivaten dossier eens over de knie worden gelegd, moeten we niet verwachten dat de bestuurders van deze instituten daar al te veel van zullen opsteken. Dat zullen ze bij de AFM nu ook wel inzien.
    Over de auteur

    Eric Smit

    Gevolgd door 625 leden

    Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.

    Lees meer

    Volg deze auteur
    Dit artikel zit in het dossier

    Derivaten in het MKB

    Gevolgd door 139 leden

    FTM verdiepte zich sinds 2013 de wijze waarop grote banken in Nederland vele duizenden ondernemers in het MKB met rentederiva...

    Lees meer

    Volg dossier

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid