Beeld door Josep Renalias (via Wikimedia Commons)
© CC BY-SA

De Catalaanse catch-22

    De spanningen in Catalonië lopen al weken hoog op. Als het aan de Spaanse regering in Madrid ligt, wordt de opstandige regio vanaf morgen onder curatele gesteld. Een constitutionele crisis dreigt. Hoe nu verder? En welke gevolgen zou een eventuele afscheiding kunnen hebben? Een analyse.

    Hoe ernstig de Catalaanse crisis ook moge wezen, er mag ook wel eens gelachen worden. Één columnist vergeleek de Catalaanse minister-president Carles Puigdemont met de cartoonfiguur Coyote die, na een wilde achtervolging op Roadrunner, heel even in de lucht boven de afgrond stil blijft hangen en naar beneden kijkt — alvorens in de grote leegte te vallen.

    De metaforische sprong in het diepe is ook een weerkerend thema in de editorialen van die Catalaanse pers, die wil dat Puigdemont zijn ‘seny’ recupereert — zeg maar de nuchterheid of het gezond verstand. De huidige toestand dreigt catastrofale gevolgen te hebben voor Catalonië, zo waarschuwen ze. Al zo’n zeshonderd bedrijven verplaatsten hun maatschappelijke zetel naar de nabije autonome gemeenschap Valencia of zelfs – oh horror – naar Madrid.

    Symbolische uittocht

    In het onmiddellijke hebben deze verhuizingen meer symbolische dan economische gevolgen: in de meeste gevallen blijven de operationele eenheden (infrastructuur, werknemers…) waar ze zijn. Maar op termijn kan dat veranderen, zeker als die onafhankelijkheid er daadwerkelijk zou komen. Een aantal stemmen waarschuwt nu al dat zelfs eerder een recessie dreigt.

    Symbolisch is de uittocht voor de regioregering een echte uppercut

    Symbolisch is de uittocht voor de regioregering een echte uppercut. Dat vooral de banken Caixa en Sabadell — beide grote financiers van de Catalaanse identity making — de biezen pakten, doet pijn, evenals de administratieve verhuis van een aantal belangrijke uitgeverijen. Deze worden beschouwd als kroonjuwelen van Catalaanse cultuur: niet zozeer omwille van de reëel bestaande en niet onaardige productie in de Catalaanse taal, maar wel omwille van de voorbeeldfunctie: het boekenvak heette het best te gedijen in de naar de wereld gekeerde welvarende Catalaanse economie. 

    Kan het nog erger? Ja, hoor. De raad van bestuur van Unideco besliste ook al de administratieve zetel van Barcelona naar La Rioja te verplaatsen. Het doet u een belletje rinkelen als u weet dat Unideco het Cava-merk Codorniu in de portefeuille heeft. De geschiedenis van de schuimwijnproducent, de oudste onderneming van Catalonië (en Spanje), gaat terug tot de 16de eeuw. Van gekrenkte trots en kink in de identiteitsconstructie gesproken.

    Sprong in de leegte

    Daarmee doet zich krek het tegenovergestelde voor van wat de politieke motor van de Catalaanse regioregering (de PDeCAT, de Partido Demócrata Europea Catalán, de partij van Puigdemont en Artur Mas) had gedroomd met haar roadmap naar onafhankelijkheid. De centrumrechtse formatie vertegenwoordigt namelijk die segmenten van het Catalaanse bedrijfsleven, die nu eieren voor hun geld kiezen.

    Dat, en het feit dat de Europese instellingen resoluut achter Rajoy zijn gaan staan, maakt eigenlijk het politieke project van de PDeCAT — en bij uitbreiding van de coalitie ‘Junts pel Si’ — morsdood. In zijn reactie op de brief van Puigdemont laat Rajoy niet na hem dat fijntjes onder de neus te duwen: de instabiliteit en vrees voor recessie, de Europese unanimiteit rond de Spaanse regering.

    "In beide gevallen dreigt de keuze suïcidaal te zijn voor wat men in Catalonië ‘el procés’ noemt"

    Binnen de partij gaan dan ook bedeesd een aantal stemmen op om een uitweg te vinden tussen ‘de sprong in de leegte’ en een knieval voor Rajoy, door te zeggen dat er op 10 oktober geen onafhankelijkheidsverklaring werd afgekondigd of alleszins van verdere stappen richting onafhankelijkheid af te zien.

    In het geval van een knieval houdt men geen enkele krachtspositie over; vele krachten zullen demobiliseren, ontredderd raken, gefrustreerd en uiteindelijk gedepolitiseerd. Het kan een catalanistische generatie, die nu op de spreekwoordelijke barricaden staat, een fatale klap toedienen.

    Middenweg

    In plaats van te verwijzen naar de martelaar Lluís Companys, de Catalaanse leider die in 1934 de onafhankelijkheid afkondigde en later geëxecuteerd werd, refereren de zoekers naar een middenweg naar die andere minister-president: Josep Tarradellas. Exact veertig jaar geleden keerde hij terug uit ballingschap. In plaats van meteen al wat door het franquisme was afgepakt terug te eisen, volgde hij een pragmatisch onderhandelingstraject met toenmalig premier en ex-franquist Adolfo Suarez.

    Het leverde een unieke winst op: nog vóór de Spaanse grondwet in 1978 vastgelegd was, werd de Generalitat opnieuw erkend en op de been gebracht. ‘Toen de grondwet kwam, was de Generalitat er al’, zo schreef de editorialist van La Vanguardia, dat zich tot spreekbuis van deze koers heeft opgeworpen.

    Het heeft veel weg van een Catch-22-positie: in beide gevallen dreigt de keuze suïcidaal te zijn voor wat men in Catalonië ‘el procés’ noemt, de mars richting autonomie en onafhankelijkheid. Onderhandelen met Rajoy vereist – volgens deze laatste althans – een ‘terugkeer naar de wettelijkheid’. Maar bij zo’n terugkeer is ‘outlaw’ Puigdemont elke krachtsverhouding kwijt. 

    De ‘cuperos’, aanhangers van de linksradicale CUP, zijn er helemaal klaar voor

    Doorgaan met ‘el procés’ betekent een afscheid van de institutionele strijd met Madrid en een resolute keuze voor de mobilisatie van de brede independentistische beweging. In dat scenario, waarbinnen de Spaanse regering Catalonië middels artikel 155 van de grondwet onder curatele plaatst, betekent dit de confrontatie — mogelijk met stakingen en betogingen en een explosieve situatie op straat. In zo’n scenario geven Puigdemont en de regioregering de regie uit handen.

    Tegen de stroom in

    De ‘cuperos’, aanhangers van de linksradicale CUP, zijn er helemaal klaar voor. Mireia Boya wees de brief van Puigdemont aan Rajoy dan ook af: de CUP wil in het Catalaanse parlement de onafhankelijkheid opnieuw op de dagorde zetten — zonder ambiguïteiten.

    De eenheid van het independentistische kamp (lees: de gedoogsteun die ze levert aan de regering-Puigdemont) kan slechts blijven duren op basis van een onomwonden onafhankelijkheidsverklaring. Meer nog, de CUP stelt dat alleen zo’n stap Madrid naar de onderhandelingstafel kan lokken. De CUP staat overigens niet alleen: ook binnen de civiele beweging Asamblea Nacional Catalana (waarvan Boya tot voor kort nog de algemene coördinator was) en de cultuurbeweging Omnium klinken stemmen in die richting.

    Hun beider kopstukken, ‘los Jordis’ ( Jordi Sánchez en Jordi Cuixart), moesten zich overigens op 16 oktober in Madrid voor de rechtbank verantwoorden, samen met Josep Lluís Trapero, de ‘major’ van de Mossos d’Esquadra, tegen wie een effectieve gevangenisstraf geëist werd. Hoe dan ook kan deze linkse tot radicaallinkse variant van het Catalaanse nationalisme op veel actieve militanten rekenen, op een netwerk van lokale groepen en centra, allen gewend tegen de stroom in te varen.

    ‘Vandaag alle biertjes gratis. Beslissing evenwel opgeschort voor dialoog met de brouwer’

    Niet toevallig, en zeker ook niet ten onrechte, leggen alle Catalaanse spelers de nadruk op de brutale repressie van Guardia Civíl en Policía Nacional tijdens het referendum van 1 oktober. Hiermee hopen ze de manoeuvreerruimte van Madrid te beperken in het geval van een ‘artikel 155-scenario’.

    Slecht nieuws

    Een recente peiling naar kiesintenties in Spanje (Celeste-Tel, data verzameld op 9 en 10 oktober 2017, bekend gemaakt op 16 oktober) wijst inmiddels op een lichte vooruitgang voor de Partido Popular en een sprong voorwaarts voor Ciudadanos, de beide rechtse españolistische krachten. De PSOE zou licht achteruit gaan en Podemos met al zijn bondgenoten (Izquierda Unida, het Galicische En Marea, het Valenciaanse Compromís, het Catalaanse En Comù Podem) zou beduidender verliezen.

    Voor de voorstanders van dialoog is dat zeer slecht nieuws: het leert dat degenen die de dialoog verwerpen in Spanje beloond zouden worden en dat een alternatief voor de rechtse regering er niet meteen komen zal. Nu al reageert de PSOE dat de brief van Puigdemont aan Rajoy, waar geen duidelijkheid in verschaft wordt over de vraag naar de afkondiging van de onafhankelijkheid, geen andere mogelijkheid laat dan de toepassing van artikel 155.

    In Catalonië is veel discussie over wat nu op die inmiddels memorabele 10 oktober al dan niet werd afgekondigd. Maar ook daarover kan gelachen worden. Één caféuitbater plaatste aan de ingang van zijn zaak deze mededeling: ‘Vandaag alle biertjes gratis. Beslissing evenwel opgeschort voor dialoog met de brouwer.’

    Over de auteur

    Vincent Scheltiens is doctor in de geschiedenis, verbonden aan Power in History, het Centrum voor Politieke Geschiedenis van de Universiteit Antwerpen.

    Lees verder Inklappen
    Over de auteur

    Apache

    Gevolgd door 157 leden

    Apache schrijft wat politici niet willen lezen. FTM en Apache werken samen en wisselen geregeld artikelen uit.

    Lees meer

    Volg deze auteur

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid