De doodstrijd van Apple en Ajax

    Columnist Eric Bartels bekijkt de overeenkomsten tussen de situatie van Cruijff bij Ajax en die van Steve Jobs ooit bij Apple. En wat blijkt? Hun posities lijken schrikbarend veel op elkaar.

    In de Volkskrant van afgelopen zaterdag doet Ajax president-commissaris Steven ten Have verslag van de handelswijze van de Raad van Commissarissen van Ajax. Volgens ten Have is Cruijff zijn idool. Hij hoopt dat Cruijff voor Ajax behouden blijft. “Cruijff hoort bij Ajax.”, zegt ten Have, “Waarom zou hij opstappen?”. Vervolgens: “Ik weerspreek dat Cruijff in de besluitvorming is gepasseerd.” Om tegen het einde van het Volkskrant interview te stellen: ”Van Gaal wilde alleen praten als hij ons kon leren kennen. Hij wilde geen ruchtbaarheid. Dat kon ik hem alleen niet garanderen als Cruijff was aangehaakt.”
     
    In één en hetzelfde interview zegt de president-commissaris van Ajax dus dat Cruijff niet is gepasseerd en ook dat de RvC van Ajax Cruijff wel heeft moeten passeren want anders wilde Louis van Gaal niet praten. Een commissaris van een beursgenoteerde onderneming die zichzelf in één en hetzelfde  interview ontmaskert als leugenaar. Het is het trieste dieptepunt in de Ajax-sage. Maar het is niet nieuw. De parallellen tussen Johan Cruijff/Ajax en Steve Jobs/Apple Inc. zijn opvallend en onthutsend.
     
    Held tegen de draak
    Afgelopen maand kwam de langverwachte Steve Jobs-biografie van journalist Walter Isaacson uit. Het is een fascinerend boek geworden dat ik in één ruk heb uitgelezen. De parallellen met de Cruijff/Ajax-sage zijn overal aanwezig en bijna beangstigend precies. Toen ik het boek las realiseerde ik me in volle omvang dat de Steve Jobs-Apple/Johan Cruijf-Ajax dynamiek een manifestatie is van een diepe, universele oerstrijd tussen vooruitgang en stilstand. Tussen groei en stagnatie. Tussen vernieuwing en conventie. Tussen geven en nemen. Het is de archetypische oerdynamiek die in religies terugkomt als het goddelijke en de duivel. Als licht en donker. Het is de mythologische strijd van de held tegen de draak, zoals in alle goede mythen, sagen, boeken en films naar voren komt. Het is de essentie van ons menszijn.
     
    De grote Ierse schrijver George Bernard Shaw schreef eens: “Redelijke mensen proberen zich aan de werkelijkheid aan te passen. Onredelijke mensen proberen voortdurend de werkelijkheid aan zichzelf aan te passen. Daarom is alle vooruitgang te danken aan onredelijke mensen.” En dát is de dynamiek waar we het hier over hebben. In het universum werken twee belangrijke krachten die allebei nodig zijn. De ene kracht is gericht op veiligheid en stabiliteit. Het is de kracht van het behouden. De andere kracht is de kracht van verandering en vooruitgang. Het is de kracht van het loslaten en bereiken.
     
    De kracht van stabiliteit en veiligheid probeert de kracht van verandering en vooruitgang echter altijd te neutraliseren en vervolgens te elimineren. Het ziet die kracht als een bedreiging voor de veiligheid en de stabiliteit van het hele systeem. Terwijl ecologische systemen - en daartoe reken ik ook mens en organisatie - alleen maar kunnen floreren als beide krachten op een bepaalde wijze met elkaar in balans zijn. Op die ‘bepaalde wijze’ kom ik nog terug.
     
    Helemaal niet onredelijk
    “Jobs wilde dat Apple een bedrijf werd voor prachtige consumentenproducten. Dit was een krankzinnig plan. Apple zal nooit een bedrijf voor consumentenproducten worden. We kunnen de werkelijkheid niet buigen naar onze dromen om de wereld te veranderen. Voor hightech is design niet mogelijk en het kan nooit als consumentenproduct worden verkocht.” Dit zei John Sculley, CEO van Apple, in 1987, 2 jaar nadat hij de “lastige egotripper” Steve Jobs Apple had uitgegooid.
     
    Herkent u de patronen? “Onredelijke mensen proberen voortdurend de werkelijkheid aan zichzelf aan te passen. Daarom is alle vooruitgang te danken aan onredelijke mensen.” Deze mensen zijn helemaal niet onredelijk, ze worden onredelijk gevonden door de zogenaamde “redelijken”, de vertegenwoordigers van de universele oerkracht die is gericht op stabiliteit en veiligheid. En die zich daarom voortdurend aanpassen aan dat was ís. Ze vinden de vertegenwoordigers van verandering en vooruitgang “onredelijk” en “lastig” omdat deze vertegenwoordigers zich niet aanpassen aan de heersende status quo.  
     
    En dus werd Steve Jobs door ‘opper-redelijke’ John Sculley Apple uitgelazerd en ging Apple 10 jaar later bijna failliet. Steve Jobs kwam vervolgens terug en in 2011 werd Apple het meeste waardevolle bedrijf ter wereld. En Walter Isaacson beschrijft feilloos dat Steve Jobs geen millimeter milder was geworden. Hij bleef even “onredelijk” als altijd. Zelfs tot zijn dood aan toe.
     
    Maar het was nog bijna mis gegaan met Jobs en Apple.
     
    Toen Jobs net terug was bij Apple wilde hij geen officiële functie. Herkent u dit?. Hij gaf weliswaar leiding aan het bedrijf, maar deed dat als adviseur. Herkent u dit? De Raad van Commissarissen wilde persé dat hij CEO zou worden. Herkent u dit? Uiteindelijk gaf Jobs toe. Herkent u dit? Jobs was net bezig, toen hij een paar drastische ingrepen wilde doen. Ingrepen die volgens hem noodzakelijk waren. De Raad van Commissarissen was tegen. Veel te radicaal! Herkent u dit? Jobs zei: “Jullie halen mij terug, omdat jullie mij terug willen. En jullie wisten wie ik ben, wat ik kan en hoe ik het doe. Dan moet je nu niet gaan zeiken en gewoon doen wat ik zeg!” Herkent u dit?
     
    Adviseur
    Uiteindelijk gaf de RvC toe, maar Jobs realiseerde zich dat dit proces zich steeds weer zou afspelen. Hij besloot dat de enige oplossing was dat de RvC zou opstappen en een andere RvC zou aantreden. “Dit bedrijf ligt in puin en ik heb  geen tijd om eerst de Raad van Commissarissen in de watten te leggen. Ik wil dus dat jullie collectief ontslag indienen. Of anders dien ik mijn ontslag in en kom maandag niet terug.” Vervolgens schrijft Isaacson in zijn Steve Jobs biografie: “De meeste leden van de raad waren verbijsterd. Jobs weigerde nog steeds om zich erop vast te leggen dat hij fulltime terug zou keren of dat hij meer wilde zijn dan ‘een adviseur’, en toch vond hij zichzelf machtig genoeg om hen te dwingen te vertrekken.”
     
     
    Steve Jobs en John Sculley toen ze nog vrienden waren
     
    Herkenbaar, nietwaar? Uiteindelijk kreeg Steve Jobs zijn zin en is de rest geschiedenis. Maar het was bijna mis gegaan. De RvC was bijna blijven zitten en dan was Steve Jobs opgestapt. Alle tekenen wijzen erop dat Apple dan failliet was gegaan of was opgekocht. En dan hadden we nu géén iMac, géén iPod, géén iPhone, géén iPad, géén touchscreen telefoons en tablets en géén super hip hightech consumentenmerk gehad. En Steve Jobs was voor altijd gezien als een lastige, egotrippende, onredelijke, megalomane leider met “narcistisch trekken” en een “persoonlijkheidsstoornis”, zoals voormalig Ajax directeur Rik van den Boog Johan Cruijff toedicht.
     
    Ik bestudeer al zeven jaar succesvolle mensen en organisaties. Daaruit komt naar voren dat er twee totaal verschillende typen leiders zijn. Het eerste type leider noem ik de ‘hoe-leider’. Ze zijn gericht op hoe je de dingen doet. Op vaardigheden, intellect en cognitie. Het zijn de linksbreinigen. De rationalisten. De Steven ten Have’s, Uri Colonel’s en John Sculley’s van deze wereld.
     
    Rechtsbreinigen
    Het tweede type leider noem ik de ‘waarom-leiders’. Ze zijn gericht op waarom je de dingen doet. Ze worden gemotiveerd en gedreven door een inspirerende visie van een hele specifieke ideale wereld. Ze zien een wereld voor zich waarin het ideale gebruiksvriendelijke consumentenproduct bestaat of waar het ideale aanvallende voetbal wordt gespeeld. En op een dieper niveau gaat het dan gewoon om magie (Apple) of speelse vrijheid (Johan Cruijff). Dit type leiders proberen de wereld voortdurend aan hun visie aan te passen en daar wijken ze geen millimeter van af. Daarom is alle vooruitgang uiteindelijk aan hen te danken. Het zijn de rechtsbreinigen die altijd vanuit hun intuïtie werken. Het zijn de Steve Jobsen, Johan Cruijffen en Leonardo da Vinci’s van deze wereld.  
     
    Het eerste type leider heeft helemaal geen ideale visie die hun handelen bepaalt. En daarom zijn ze uitstekend geschikt om de visie van een waarom-leider in werkelijkheid om te zetten, maar uitermate ongeschikt om zonder zo’n visie te werken. Als dát gebeurd - en dat gebeurd helaas bij de meeste ondernemingen - zie je een onderneming langzaam maar zeker afglijden naar de middelmaat. Zoals de afgelopen jaren langzaam maar zeker bij Ajax is gebeurd.
     
    De dynamiek van het Apple model is dat de waarom-leider aan de top staat. Ofwel, de visie van de waarom-leider is de leidraad van de hele onderneming. De hoe-leiders geven uitvoering aan de visie van de waarom-leider. Ze staan in dienst van de waarom-leider die hun hoe-rol waardeert en respecteert. Dat zou Ajax ook moeten doen. Tenminste als het weer aan de Europese top wil terug keren. Ten Have suggereert in het Volkskrant dat hij dat ook wil. Maar een algemeen directeur achter de rug van de waarom-leider om benoemen duidt op het tegendeel. Het is een dynamiek die ik overigens bij de meeste bedrijven zie optreden: men probeert de waarom-leider onder de hoe-leider te manoeuvreren en dat werkt nooit. Daar zijn tientallen voorbeelden van te noemen.

    Uur U
    Ajax staat aan de vooravond van de meest belangrijke beslissing van haar bestaan. Na jaren van afglijden aan de hand van hoe-leiders is eindelijk het uur U aangebroken. De showdown. Tussen vooruitgang of stagnatie. Winnen of verliezen. Waarom of hoe. Steve of John. Johan of Steven. Grootsheid of middelmaat. Eén beslissing. Eén ledenraad. Eén moment in de tijd.
     
    Het is nooit anders geweest.
     
    En Louis van Gaal?
     
    Een hoe-leider vermomd als waarom-leider.  
     
    Komt meestal als het einde nadert.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Eric Bartels

    Eric Bartels is filosoof, schrijver en ondernemer. Hij richt zich met zijn werk en ondernemingen op zelfactualisatie, het vol...

    Volg Eric Bartels
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren