Medicijnproeven in Egypte
© Wemos, Somo, Declaration de Berne

Hoe Big Farma Russische roulette speelt met Egyptische kankerpatiënten

    Egypte is in opkomst als testland voor medicijnen. Gretige patiënten die anders geen behandeling krijgen, maken het land tot een interessante proeftuin voor de farmaceutische industrie. Die praktijk brengt medische en ethische problemen met zich mee, blijkt uit een recent rapport van drie ngo's.

    Twee jaar geleden kreeg Walaa te horen dat ze kanker had. Deze Egyptische, moeder van drie kinderen en de echtgenote van een gepensioneerde ingenieur, bleek een kwaadaardige tumor in haar longen te hebben. Zij is een van de patiënten die werden geïnterviewd voor het rapport Industry-sponsored clinical drug trials in Egypt: Ethical questions in a challenging context. Dit rapport werd onlangs uitgebracht door de stichtingen Wemos, SOMO en Déclaration de Berne na onderzoek door een Egyptische mensenrechtenorganisatie en onderzoeksjournalist uit dat land naar medicijntesten door westerse farmaceuten in Egypte.

    Het gezin van Walaa was niet arm. Maar nadat ze twee jaar lang zelf dure behandelingen had betaald voor haar kanker, was de tumor slechts voor de helft verwijderd en de spaarrekening van de familie volledig uitgeput. Toen Walaa op het punt stond haar laatste bezittingen te verkopen, kreeg ze te horen dat ze mee mocht doen aan het testen van een nieuw medicijn. 'Ik was zo blij dat ik een behandeling kon krijgen nadat ik alle hoop had verloren. Ik heb onmiddellijk het toestemmingsformulier getekend, zonder het in detail te lezen.' Walaa genas tot nu toe niet. Wel veroorzaakten de medicijnen ernstige bloedarmoede, haaruitval en heftige maagpijnen. Nu de testperiode over is, kan Walaa haar hoop alleen nog vestigen op het eventueel testen van weer een nieuw medicijn. Bewezen behandelmethodes kan ze niet betalen. 

    'Ik was zo blij met de behandeling toen ik alle hoop had verloren. Ik tekende zonder de details te lezen'

    Het verhaal van Walaa is illustratief voor veel van wat er volgens het rapport van de drie ngo's mis is met medicijntesten in Egypte: patiënten doen mee uit wanhoop omdat het vaak de enige manier is om een behandeling te krijgen en worden daarbij blootgesteld aan ernstige bijwerkingen. Na afloop van de testfase en ook wanneer een medicijn effectief is gebleken, krijgen ze zelden toegang tot de door hen geteste behandeling. Maar bovendien blijkt uit het rapport dat veel medicijntesten niet aan de geldende regels voldoen en dat het in Egypte aan onafhankelijk toezicht op die regels ontbreekt. Daarmee worden ook de resultaten van de zogeheten clinical trials twijfelachtig. 


    "Patiënten doen mee uit wanhoop omdat het vaak de enige manier is om een behandeling te krijgen en worden daarbij blootgesteld aan ernstige bijwerkingen"

    Derde wereld 

    Al sinds de eeuwwisseling is de Derde Wereld steeds meer in trek bij de farmaceutische industrie. Tussen 2000 en 2008 was het aantal landen waar medicijnen werden getest die tot de Amerikaanse markt werden toegelaten, wel driemaal zo groot als in de gehele periode van 1948 tot 2000. Lage kosten, weinig toezicht, de mogelijkheid om het testproces te bespoedigen, maar ook de opkomst van nieuwe economieën en dus nieuwe afzetmarkten voor medicijnen, maken testen in arme(re) landen aantrekkelijk voor de farmaceutische industrie. 

    Hoe meer er in arme landen werd getest, hoe meer duidelijk werd dat de medische, ethische en wetenschappelijke normen in die landen door farmaceuten bij tijd en wijle met voeten worden getreden. Dat leverde door de jaren heen verschillende schandalen op. 

    De medische, ethische en wetenschappelijke normen worden door farmaceuten bij tijd en wijle met voeten getreden

    Twee voorbeelden daarvan zijn het onthouden aan patiënten van medicijnen voor levensbedreigende ziekten, zoals gebeurde in medicijnproeven voor het Aids-medicijn AZT en het onthouden van het middel Surfaxin aan baby's met ernstige ademhalingsproblemen. Tientallen hiv-moeders en hun pasgeboren kinderen en baby's met levensbedreigende ademhalingsproblemen in arme landen kregen geen behandeling tegen hun ziekte omdat ze meededen in een placebogecontroleerde proef.

    Die proeven worden in het Westen niet uitgevoerd, omdat het als onethisch wordt beschouwd om patiënten medicijnen te onthouden bij levensbedreigende ziekten. Maar omdat het aantrekkelijker is om een medicijn te testen tegen een placebo dan tegen het best bekende alternatief, zocht de industrie een omweg. Voor de deelnemende ouders en baby's uit Zuid-Amerika en Afrika, was een placebo-gecontroleerde proef vaak de enige mogelijkheid om aan medicijnen te komen die in het Westen wel beschikbaar zijn. Het lijkt een bizar soort omgekeerde Russische roulette, waarbij arme patiënten een kans hebben op behandeling — of niet. 

    Onzekere uitkomsten 

    Egypte is een van de snelst rijzende sterren in de wereld van clinical trials. Volgens het rapport van Wemos, SOMO en Déclaration de Berne is het land inmiddels op Zuid-Afrika na de meest populaire bestemming voor medicijnproeven op het Afrikaanse continent. Met name voor hepatitis C, dat onder de Egyptische bevolking het meest ter wereld voorkomt, en kanker. Dit ondanks de Arabische lente, die het land in een politiek roerige periode stortte. Een woordvoerder van Wemos: 'Tijdens en na de Arabische lente is het aantal testen in Egypte niet of nauwelijks afgenomen. Egypte heeft geen eenduidige wetgeving om klinisch geneesmiddelenonderzoek te reguleren. Hierdoor ontbreekt een duidelijke leidraad om schendingen [van internationale richtlijnen, red.] vast te stellen en te bestraffen. Ook kampen de toezichthoudende instanties met onvoldoende financiering; dit bemoeilijkt de uitvoering van hun taak.' 

    Egypte is een populair testland voor met name hepatitis C en kanker

    Uit het rapport zelf wordt duidelijk dat zelfs de regels die de Egyptische overheid stelt aan medicijnproeven, in veel gevallen niet worden nageleefd. Zo is het niet toegestaan om eerste en tweede fase clinical trials uit te voeren in het land voor medicijnen die in het land van herkomst nog niet zijn goedgekeurd. Fase 1 van zo'n test is het uitproberen van een nieuw middel op een klein aantal gezonde proefpersonen, om te testen hoe hoog de dosis kan zijn en of het middel niet schadelijk is. In fase 2 wordt voor het eerst op een klein aantal daadwerkelijke patiënten getest om de effectiviteit van een medicijn te toetsen. Maar volgens het rapport van de drie ngo's wordt in 16 procent van de onderzochte cases zo'n fase 1 of 2 trial gehouden. 

    In plaats van aan de overheid wordt, volgens het rapport, het formele toezicht in Egypte vaak uitbesteed aan bedrijven die de clinical trials ook zelf organiseren en die betaald worden door de farmaceutische bedrijven die belang hebben bij positieve uitkomsten. Dit alles maakt volgens de ngo's dat de uitkomsten van testen uitgevoerd in Egypte onbetrouwbaar kunnen zijn. Een oncoloog en een testdeskundige uitten in het rapport kritiek op de methoden die zijn gebruikt in verscheidene tests en zij betwijfelden of die methoden zouden leiden tot wetenschappelijk geldige resultaten. 


    "Die proeven worden in het Westen niet uitgevoerd; het wordt als onethisch beschouwd om patiënten medicijnen te onthouden bij levensbedreigende ziekten"

    Wel testen, geen behandeling 

    Een ander ernstig ethisch probleem vormt het gebruik van wanhopige patiënten die geen andere behandelmogelijkheden ter beschikking hebben en dan meedoen aan een proef. In Egypte wordt 72 procent van de zorgkosten door inwoners uit eigen zak betaald. Egyptenaren zijn nauwelijks verzekerd tegen ziektekosten. De overheid biedt wel zorg, maar die is heel marginaal en de procedures om in aanmerking te komen voor behandelingen kunnen lang duren en ingewikkeld zijn.

    Het gevolg is dat dure behandelingen als chemotherapie en andere kankerbehandelingen voor het gros van de bevolking nauwelijks toegankelijk zijn — want onbetaalbaar.  'Dit legt een fundamentele ongelijkheid bloot tussen kankerpatiënten in Europa en Egypte,' aldus Wemos. 'In Europa krijgen mensen eerst een bewezen werkzaam en veilig middel voorgeschreven, en een experimenteel middel pas als dat niet meer werkt. In Egypte hebben mensen vaak die luxe niet. Zij moeten een experimenteel middel accepteren zonder te weten of het effectief en veilig is.' Het gevolg is dat patiënten zoals Walaa, met wie dit verhaal begon, worden blootgesteld aan ernstige bijwerkingen.

    Dit legt een fundamentele ongelijkheid bloot tussen kankerpatiënten in Europa en Egypte

    Uit de interviews die in het rapport zijn opgenomen, blijkt dat patiënten in sommige gevallen niet eens weten dat zij deel uitmaken van medicijnproeven. Ook wist een aantal hiv-patiënten deel te nemen aan proeven voor hepatitis-medicijnen, terwijl ze hun ziekte verzwegen. Dit alles om in aanmerking te komen voor een medische behandeling die zij anders niet zouden krijgen. 

    Wanneer geteste medicijnen effectief worden bevonden en de proeven dus succesvol bleken, betekent dat voor de testpatiënten en hun landgenoten vaak dat de behandeling stopt. Volgens het rapport komt het merendeel van de medicijnen niet op de markt of worden ze te duur voor de meeste Egyptenaren: 'We hebben ook onderzocht of de geneesmiddelen die in Egypte worden getest ook betaalbaar zijn op het moment dat ze op de Egyptische markt komen. Dit is in veel gevallen niet zo. Eén op de vijf geneesmiddelen in ons onderzoek kost 20 keer meer dan het maandelijkse minimumloon. Patiënten in Egypte worden gebruikt als proefkonijnen voor de farmaceutische industrie, maar kunnen niet de vruchten plukken van het onderzoek.' 

    Europese medicijnenautoriteit 

    De praktijk van onethische en onbetrouwbare medicijntesten in Egypte en andere arme landen zou in theorie minder aantrekkelijk moeten zijn. Maar de werkelijkheid is anders. De Europese medicijnenautoriteit EMA kan erop toezien — en zou dat volgens Europese wetgeving ook moeten moeten doen — dat tests van medicijnen die tot de Europese markt worden toegelaten, voldoen aan bepaalde standaarden. 

    Wemos, SOMO en Déclaration de Berne willen het rapport gebruiken om er bij de EMA en bij Europarlementariërs op aan te dringen de regels — die dus al bestaan — ook te handhaven, zegt Annelies den Boer van Wemos. 'We hopen dat dit rapport voor de EMA een stok achter de deur is om medicijnproeven in landen met een laag- en middeninkomen beter te toetsen.' 

    Over de auteur

    Eelke van Ark

    Gevolgd door 246 leden

    Eelke vond vanuit de Achterhoek de weg naar Follow the Money. Heeft zich vastgebeten het Nederlandse zorgstelsel.

    Lees meer

    Volg deze auteur

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid