De gelijkenis tussen Multatuli en Ewald Engelen

Is Ewald Engelen te vergelijken met Nederlands beste schrijver ooit? Columnist David Hollanders denkt van wel.

Journaliste Xandra Schutte, hoofdredacteur van De Groene Amsterdammer, vergeleek bij de presentatie van Ewald Engelen zijn nieuwe boek De Schaduwelite de auteur met Multatuli (hier is de presentatie terug te zien). Een treffende gelijkenis is er in ieder geval reeds in de receptie van Multatuli zijn boeken en dat van Engelen. De receptiegeschiedenissen van Max Havelaar en dat van De Schaduwelite (voorzover historie) tonen ook wat er aan het publieke debat schort.

'De Javaan wordt mishandeld'

1)      Na het verschijnen van Max Havelaar in 1860 vroeg menigeen zich af of de protagonist Max Havelaar – het alter ego van Multatuli, pseudoniem van Eduard Douwes Dekker - had gehandeld zoals een goed ambtenaar betaamde. Had hij niet overijld gehandeld door na enkele maanden een voorname regent aan te klagen? En had hij zich niet moeten neerleggen bij de weigering van zijn directe superieur (resident Brest van Kempen alias Slijmering) om de klacht te onderzoeken in plaats van het hoger op te zoeken bij Gouverneur-Generaal Dymaer van Twist)? Dat was inderdaad niet zo ambtelijk van de assistent-resident Eduard Douwes Dekker en dus werd hij – zoals dat kantoorpolitiekerig gaat - overgeplaatst (waarna hij op eigen verzoek eervol in 1856 werd ontslagen). Men vroeg zich niet af of Multatuli gelijk had met de hoofdstrekking van Max Havelaar: 'de Javaan wordt mishandeld!'.
Engelen had de 'elite' moeten consulteren
Flash forward naar woensdag 22 oktober 2014. Onder leiding van Telegraaf-journalist Martin Visser was er een paneldiscussie met Engelen. Journalist Jeroen Smit en voormalig Groenlinks Kamerlid Kees Vendrik, thans lid van de Rekenkamer, zaten ook in het panel. Visser meende dat Engelen geen hoor en wederhoor had gepleegd. Jeroen Smit vond dat ook, het boek was dan ook – dixit Smit -  ‘geen journalistiek’. Robin Fransman, voormalig adjunct-directeur bij het Holland Financial Centre en columnist bij Follow the Money, stelde ook dat Engelen de ‘elite’ had moeten consulteren. Dat is dus procedurele kritiek. Echter, behalve dat onduidelijk is hoe wederhoor er in deze uit had gezien (Engelen gebruikt openbare bronnen, waarover geen wederhoor gepleegd behoeft te worden), wordt daarmee voorbij gegaan aan de hoofdstrekking van het boek. Wordt de burger – mijn vrije vertaling op basis van de presentatie van Engelen - uitgezogen? Wordt dat op controleerbare wijze plausibel gemaakt in het boek? Waarom gaat men daar niet op in? Had Multatuli dan wellicht ook wederhoor moeten plegen alvorens Max Havelaar uit te geven? (Niet dat Duymaer van Twist en Brest van Kempen zich nog met Multatuli verstonden, wat dat betreft is er dan wel weer wat veranderd, gezien de discussie tussen Nout Wellink en Engelen bij Pauw 23 oktober 2014.)

Narcistisch, ijdel en pedant

2)      Multatuli werd door zijn critici narcistisch, ijdel en pedant genoemd. Dit culmineerde in het infaamste schotschrift uit de Nederlandse letteren, Onkruid onder de tarwe van Johannes van Vloten, een soort Geen Stijl-blogger avant la lettre. Daarin details uit het privéleven van Multatuli waaruit had moeten blijken...ja wat eigenlijk? Nu ja, wat er ook uit moest blijken, er bleek in ieder geval niet uit dat de Javaan niet werd uitgebuit. Onderwijl werd de boodschapper besmeurd. Niet ging men in op de vraag of Multatuli gelijk had met zijn klacht, zijnde dat de Javaan uitgezogen werd.
Niet ging men in op de vraag of Multatuli gelijk had met zijn klacht
Flash forward naar oktober 2014. De RTL Z-journalist van dienst - Roland Koopman - vroeg in een interview tot twee keer toe of Engelen bang was voor gek versleten te worden. De relevantie van zo een vraag is duister voor wie hecht aan onderzoek naar de kwestie die Engelen aan de orde stelt (de suggestie die van de vraag uitgaat is uiteraard helder). Waarom wordt iemand journalist als het niet is om deze vraag en deze vraag alleen te stellen en als het nog een beetje meezit die vraag zelf te onderzoeken?

Mooi geschreven

3)      Na het verschijnen van de Max Havelaar erkenden zelfs critici dat het boek mooi was geschreven. Dat was het ook. Volgens Willem Frederik Hermans schreef Multatuli het beste Nederlands en daar had Hermans zoals wel vaker gelijk in. Ook inzake Engelen wordt gesteld dat hij goed kan schrijven, eloquent is, maar de nuance mist; of woorden van gelijke Droogstoppelige strekking. Waarmee maar weer niet wordt ingegaan op de hoofdstrekking.   Hiermee is overigens niet gezegd dat alles kommer en kwel was bij ontvangst van Max Havelaar. In het buitenland had men wat meer respect voor de man die na zijn dood tot Nederlands grootste schrijver uitgeroepen zou worden. Zo stelde the Contemporary Review in 1868 ‘Though he may be only a Dutch-built leviathan, still he is of the breed’ (Multatuli Volledige Werken, Deel XII, p. 743). Ook in Nederland gaf een aantal mensen een fatsoenlijke analyse (bijvoorbeeld Veth in 1860 Multatuli versus Droogstoppel, Slijmering en Co.: Vosmaer in 1874 Een zaaier; du Perron in 1937 De Man van Lebak en Willem Frederik Hermans in 1976 De Raadselachtige Multatuli). Gelukkig bestaat er al heel wat jaren een Multatuli-museum waar alles over deze schrijver is te vinden en niemand minder dan Nout Wellink protesteerde enige jaren geleden tegen het stopzetten van subsidie. Tevergeefs. Inmiddels heeft de gemeente Amsterdam in een vlaag van bezuinigingsdrift de subsidie van enkele tienduizenden euro’s stopgezet. Dezelfde gemeente die – zo valt in De Schaduwelite te lezen - miljoenen doneerde aan het Holland Finance Centre. Een schande. Belangrijker is echter de wetenschap dat de omstandigheden voor de Javaan na de publicatie van Max Havelaar in 1860 nauwelijks verbeterden. In 1935 werden vrijheidsstrijders Sjahrir en Hatta nog afgevoerd naar Nederlands concentratiekamp in Boven-Digoel. In Nederland mag het over alles gaan behalve over de hoofdstrekking, zo lijkt de ontvangst van het boek van Engelen De Schaduwelite duidelijk te maken. De gelijkenissen tussen 1860 en 2014 zijn inderdaad treffend en daarmee ook de vergelijking van Xandra Schutte.   N.B.: voor 30 euro per jaar kan men lid worden van het Multatuli-genootschap.  

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

David Hollanders

Gevolgd door 179 leden

Docent politieke economie aan de Universiteit van Amsterdam.