De ideologische oogkleppen van de zorgeconoom

    Het Nationaal Zorgfonds, een initiatief van de SP dat zorgverzekeraars wil vervangen voor één enkel fonds, bezorgt gezondheidseconomen nu al hoofdpijn. De tijd dat een stelselwijziging zelfs geen onderwerp van debat mocht zijn, lijkt namelijk echt voorbij.

    Het Nationaal Zorgfonds past met zijn streven naar een niet-commercieel Zorgfonds één op één in de trend van Wilders, Trump, de Brexit en eurosceptici in het algemeen, huiverde Marcel Canoy maandag in een column voor Medisch Contact. 'De elite of het establishment deugt niet, maar hoe het wel moet verklappen we stiekem niet,' vatte hij zijn kritiek samen. De voormalige hoofdeconoom van Ecorys die tegenwoordig marktautoriteit ACM adviseert over de zorgmarkt, maakte zich, kortom, behoorlijk druk om het initiatief van de SP om de zorgverzekeraars af te schaffen. Het is een fantasie, schampert de econoom en daarbij een gevaarlijke fantasie. 

    Collega-econoom Michiel Verkoulen ging hem enkele dagen eerder voor. Hij noemde het Nationaal Zorgfonds in NRC Handelsblad een 'onzalig plan dat de toets der kritiek niet doorstaat'. 

    Het woord 'plan' is eigenlijk teveel eer, want veel meer dan het idee om de zorgverzekeraars af te schaffen, behelst het Nationaal Zorgfonds nog niet. Op de website worden als redenen voor dit streven aangevoerd dat het huidige stelsel, met concurrerende zorgverzekeraars als sturende kracht, duur en bureaucratisch is, niet onder democratische controle valt en de toegankelijkheid van de zorg ondermijnt. Er worden een paar suggesties gedaan om het vervangen van de zorgverzekeraars financieel mogelijk te maken, maar daar blijft het voorlopig bij. De SP laat weten in het najaar met een aantal mogelijke scenario's te komen rond een nationaal zorgfonds.

    Zelfs maar praten over een stelselwijziging is hèt grote taboe in de wereld van zorgeconomen en beleidsmakers

    In Canoys oververhitte brein is het door de SP opgegooide balletje echter nu al een 'bureaucratische nachtmerrie' die tot parlementaire enquêtes zal leiden. Vanwaar die opwinding? Er valt inhoudelijk nog niet echt iets te bekritiseren, behalve de roep om een stelselwijziging op zichzelf. 

    Daarmee is dan ook duidelijk waar Canoy, Verkoulen zo fel tegen ageren, net als in het verleden bestuurders als NZa-voorzitter Marjan Kaljouw, zoals FTM eerder signaleerde. Van haar is de uiting: 'Het zorgstelsel is niet het probleem, maar de kosten'. Want zelfs maar praten over een stelselwijziging? Dat is hèt grote taboe in de wereld van zorgeconomen en beleidsmakers. 

     

    "Concurrerende zorgverzekeraars organiseren de zorg als private uitvoeringsmaatschappijen van het ministerie"

    'The only show in town' 

    'Criticasters en onheilsprofeten daag ik uit met goede alternatieven te komen', sprak Marcel Canoy in 2009 bij zijn aantreden als bijzonder hoogleraar Concurrentie en regelgeving in de zorg aan de Universiteit van Tilburg. 'Want de wolven huilden weer jammerlijk in het bos bij de invoering van het nieuwe [zorg]stelsel. Maar de wolven zeggen nooit wat ze dan wel willen.'  Het nieuwe stelsel, gebaseerd op concurrerende zorgverzekeraars als regisseurs, noemt Canoy in zijn rede the only show in town.  'We kunnen onze collectieve denkkracht daarom het beste besteden aan het verder aanscherpen van het systeem, in plaats van achterhoedegevechten te voeren waar geen patiënt beter van wordt.' 

    Zoals Canoy destijds wenste, is ook daadwerkelijk praktisch alle collectieve denkkracht waarvoor zorgeconomen betaald worden aangewend om binnen de gegeven kaders van dit zorgstelsel te blijven denken. En de bottom line van dit zorgstelsel is dat concurrerende zorgverzekeraars, als een soort private uitvoeringsmaatschappijen van het ministerie, de zorg organiseren. Op zich is het logisch om economen binnen die kaders te laten zoeken naar oplossingen voor problemen - je kunt het zorgstelsel ook niet ieder jaar omgooien. Maar er zit een grens aan: collectieve tunnelvisie moet voorkomen worden. 

    Er is een grens: collectieve tunnelvisie moet voorkomen worden

    Ideologie

    Ons zorgstelsel is op dit moment in feite niet meer dan een ideologisch experiment, gebaseerd op de onbewezen aanname dat concurrerende zorgverzekeraars gedreven door een winstprikkel de zorg efficiënt organiseren en de kwaliteit opdrijven. Na tien jaar praktijkervaring is die aanname nog steeds onbewezen. 

    Integendeel. De zorgkosten stegen sinds 2006 explosief en werden pas beteugeld sinds de minister in 2011 voor het eerst hoofdlijnenakkoorden een jaarlijks groeiplafond instelde voor de zorgkosten van eerst 2,5 procent en nu zelfs 1 procent voor bepaalde sectoren. Dat verzekeraars niet zelf zorgden voor lagere zorgkosten is geen wonder: geen enkel bedrijf heeft belang bij een lagere omzet. Het CPB merkte in 2010 op dat de kostenstijging niet verklaard kon worden door toegenomen kwaliteit. Het lijkt er niet op dat concurrentie tussen zorgverzekeraars - waarvan de ACM begin dit jaar stelde dat het überhaupt twijfelachtig is of die wel zo sterk is - tot nu toe de moeite waard is geweest. 

    "Ons zorgstelsel is op dit moment in feite niet meer dan een ideologisch experiment"

    Het feit dat ons zorgstelsel veel duurder is geworden, is niet omstreden. OECD-cijfers laten zien dat Nederland qua zorgkosten per hoofd van de bevolking tussen 2003 en 2014 steeg van de achtste naar de vierde plaats op de lijst van landen die veel geld uitgeven. Op Zwitserland na gingen onze kosten bovendien harder omhoog. Vorig jaar bleek uit een Amerikaans onderzoek dat onze ziekenhuizen relatief hoge overheadkosten kennen. De onderzoekers zagen een verband met ons geprivatiseerde stelsel: de overheadkosten in landen met publieke stelsels waren veel lager.

    De overheadkosten in landen met publieke stelsels waren veel lager

    Hoe complexer het financieringssystteem, hoe meer tijd en geld het kost. Het rijmt met de ervaring die veel zorgverleners melden: een steeds groter deel van hun gewerkte uren gaat op aan administratieve taken. Dat legde KPMG Plexus in 2010 vast in het onderzoek Meer tijd voor de Client: gemiddeld bleek op dat moment 38 procent van de werktijd van zorgverleners op te gaan aan werk dat direct noch indirect iets met de zorg voor patiënten te maken had. Met name aan administratieve handelingen. 

    Canoy en Verkoulen gaan niet in op de kritiekpunten 'duur', 'bureaucratisch' en 'minder toegankelijk' – behalve door te stellen dat de initiatiefnemers achter het Zorgfonds deze punten niet goed hebben onderbouwd. 

    Wanneer de collectieve denkkracht binnen de zorg niet wordt gebruikt om dat experiment kritisch te beschouwen en desnoods de conclusie te trekken dat concurrentie tussen zorgverzekeraars meer kwaad dan goed doet, hebben we een probleem. Als die ingehuurde denkers dan ook nog een stapje verder gaan door zich in bochten te wringen om problemen, die de afgelopen tien jaar goed gedocumenteerd werden, weg te redeneren, is er echt iets goed mis. 

    Canoy en Verkoulen slagen er niet in duidelijk te maken wat concurrentie tussen zorgverzekeraars ons oplevert

    Canoy pruilt over de kritiek die het establishment – waarvan hij zelf deel uitmaakt – te verduren krijgt. Maar slaagt er evenmin als collega Verkoulen pijnlijk genoeg niet in duidelijk te maken wat concurrentie tussen zorgverzekeraars ons oplevert. Natuurlijk, de zorg draait net als de rest van de wereld gewoon door. En in Nederland hebben we het helemaal niet zo slecht. Maar geen van de pluspunten van ons zorgstelsel kan worden toegeschreven aan concurrentie tussen verzekeraars, of het feit dat deze verzekeraars winst mogen maken. 

    De signalen dat het op concurrentie gebaseerde stelsel in de praktijk steeds meer botst met die goede gezondheidszorg van ons stapelen zich echter wel op. De groeiende hoeveelheid arbeidsuren die opgaat aan administratieve handelingen en de toenemende kosten roepen terecht de vraag op of het fundament onder ons zorgstelsel wel deugt. Dat er een taboe heerst rond het idee 'stelselwijziging' valt niet te verkopen. Dat betekent niet dat we morgen een Nationaal Zorgfonds moeten instellen. Maar het betekent wel dat het ingrijpend inperken van de rol van zorgverzekeraars, of zelfs het desnoods afschaffen ervan, tot de mogelijkheden moet behoren. En onderwerp van het debat moet zijn. Het initiatief voor een zorgfonds is daar nu een uitstekende aanleiding voor. 

    Wie dat niet kan zien, is ernstiger verblind door ideologie en minder pragmatisch ingesteld dan de initiatiefnemers van het Nationaal Zorgfonds op dit moment wordt verweten.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Eelke van Ark

    Gevolgd door 1053 leden

    Eelke vond vanuit de Achterhoek de weg naar Follow the Money. Ze heeft zich vastgebeten in het Nederlandse zorgstelsel.

    Volg Eelke van Ark
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren