De inquisiteurs achter de ‘De val van SNS Reaal’

    Columnist Ruud de Wit zet de primeurs in het boek De Val van SNS Reaal’ in perspectief en pleit Bouwfonds-ceo Cees Hakstege vrij inzake Endstra/Hummel.

    ‘Everything we hear is an opinion, not a fact. Everything we see is a perspective, not the truth.’ – Marcus Aurelius Ik vind het bedenkelijk zodra een medium of een journalist met opzet – bijvoorbeeld om een eigen boek te promoten – zaken zwaarder aanzet dan journalistiek gewenst is. In de Klimop-affaire heb ik in mijn commentaren in Vastgoedmarkt en later ook hier herhaaldelijk gewezen op het fenomeen ‘trial by media’: een journalist die de rol van de openbare aanklager speelt maar tegelijk gaat zitten op de stoel van de rechter. Dat fenomeen heeft zo’n vlucht genomen, dat daar in steeds meer rechtszaken rekening mee wordt gehouden bij het bepalen van de strafmaat. Ook in de Klimop-zaak. Ik heb in dat verband ook meermalen mijn verontrusting uitgesproken over de te nauwe band tussen het OM en bepaalde journalisten. Ik erken tegelijk dat ik me daarvan in mijn eigen commentaren en blogs ook niet altijd kan vrijpleiten. Zaken die feiten lijken, blijken later toch weer net iets anders te liggen. Ik heb ferme uitspraken gedaan over Jos van Rey en Piet van Pol, of Ton Hooijmaijers en ook over een aantal nu veroordeelde vastgoedmannen in de Klimop-affaire. Maar ik heb me ook altijd op het standpunt gesteld, dat mocht ik toch ongelijk hebben, ik dat ruiterlijk toegeef en daarvoor ook mijn excuses zal aanbieden.

    Over de schreef gegaan

    Het is discutabel, of eigenlijk moet ik zeggen ‘kwalijk’ als ik constateer dat collega-journalisten met een bijna inquisitie-achtige vasthoudendheid op de stoel van aanklager én rechter zitten en daar ook niet meer van afgaan. Ik reken het duo Gerben van de Marel en Vasco van der Boon van Het Financieele Dagblad tot die categorie. Ik wil niets afdoen aan hun journalistieke verdiensten, maar in mijn ogen zijn zij in hun boeken over de Vastgoedfraude – met name in het eerste deel – meermalen over de journalistieke schreef gegaan. Dat is nu weer het geval, tenminste wat Vasco van der Boon betreft. Twee weken geleden is het boek De val van SNS Reaal met veel tamtam gepresenteerd en we hebben daar voorafgaande aan de publicatie al het nodige in het FD over kunnen lezen. Wat de lezers waarschijnlijk niet weten dat er zich de afgelopen maanden een concurrentieslag heeft afgespeeld tussen het team van FD–journalisten en twee NRC-collega’s. De inzet: wie komt het eerste met het ‘onthullende’ SNS-boek. Daarbij werden echte en vermeende hoofdrolspelers in het SNS-drama met telefoontjes en emails belaagd en tegen elkaar uitgespeeld, zo heb ik zeker van drie personen vernomen.

    De Hummel/Endstra-connectie

    De strijd wie er het eerste met dat boek zou komen, is dus gewonnen door Vasco van der Boon en zijn FD-collega’s. Zelf heb ik het boek (nog) niet kunnen lezen, want ik verblijf in het buitenland en moet het dus doen met wat internet erover te melden heeft. Op zaterdag 14 december opende het FD met de kop ‘Onderwereldbankier Endstra betaalde ex-topman Bouwfonds’. Mijn eerste gedachte was: wat heb ik gemist? Hebben ze de affaire van de in 2008 overleden Bertus Pijper weer opgehaald? Want ik weet behoorlijk veel over de gang van zaken bij Bouwfonds in de afgelopen 40 jaar en met name over de overname door ABN Amro in 2000 en de verkoop van Bouwfonds door ABN Amro in 2006 aan SNS Reaal en Rabobank. Maar het ging in dit artikel niet over Pijper, maar over de voormalig Bouwfonds–CEO Cees Hakstege die zich op een ordinaire wijze – tenminste volgens de FD-journalisten Van der Boon en Martine Wolzak – had laten omkopen door Willem Endstra en Klaas Hummel. Dat was inderdaad nieuws voor mij. Maar al lezend werd me duidelijk dat het opnieuw een inquisitie-aanval van Van der Boon op Hakstege was, net zoals hij dat in de aanloop van de Klimop-affaire keer op keer heeft gedaan. In zijn met Van der Marel geschreven artikelen werd Hakstege steevast afgeschilderd als een van de meest prominente boosdoeners in deze affaire, alleen dacht de rechter daar heel anders over. Hakstege is inmiddels van zo’n beetje alles vrijgesproken wat hem door het FD in de schoenen is geschoven, maar nu moet Van der Boon blijkbaar toch zijn gelijk krijgen in een heel andere zaak. Dat bleek nog eens overduidelijk toen ik op internet het gesprek tussen Van der Boon en Twan Huys in het tv-programma Nieuwsuur bekeek. Weer kreeg Van der Boon alle kans om allerlei zaken met een eigen inkleuring voor te stellen, zonder dat er ook maar een weerwoord van de kant van Huys kwam.  

    Non-nieuws

    SNS Reaal zou hebben ‘gezweefd tussen onderwereld en bovenwereld’ had Van der Boon ontdekt. Ik weet niet wat Van der Boon allemaal over tafel heeft gekregen – ik heb dus zijn boek niet kunnen lezen – maar in Nieuwsuur en het FD ging het vrijwel alleen maar over de relatie tussen Bouwfonds en het duo Endstra en Klaas Hummel (via hun vastgoedvehikel Museum Vastgoed). Maar als er een ding bij Bouwfonds al in het begin van deze eeuw bekend was dan was dat wel de kredietlijn van Bouwfonds Property Finance aan Museum Vastgoed. Dus nieuws is dat helemaal niet. Ik heb er in Vastgoedmarkt herhaaldelijk over geschreven en deze financiering is ook een aantal keren voorgelegd aan Bertus Pijper, de man van Bouwfonds Property Finance die de kredieten verleende. De zaak is trouwens ook al een paar keer begin deze eeuw uitgebreid aan bod gekomen in het programma Nova, nadat het OM bewust een dossier over Endstra en Hummel – de zaak Buizerd – had laten lekken, omdat zij in haar onderzoek wegens mogelijke criminele activiteiten van het duo maar niet verder kwam. Het antwoord was ook steevast hetzelfde van de kant van Bouwfonds, dat ik vrij parafraseer: ‘Wij zijn op de hoogte van het onderzoek van het OM, maar zolang er geen aanklacht tegen het duo is ingediend en duidelijk is gemaakt dat ze inderdaad bij criminele activiteiten zijn betrokken, gaan wij gewoon met hen door. Zeker, omdat De Nederlandsche Bank alsook het ministerie van Justitie ons wat dat betreft niets in de weg legt. Wij zijn trouwens niet de enige marktpartij die met Endstra en Hummel zaken doen, nagenoeg alle institutionele partijen doen dat.’ Als Van der Boon en Wolzak in het FD schrijven dat de Raad van Bestuur regelmatig over deze kredietportefeuille heeft gesproken dan is dat een open deur. Het zou pas nieuws zijn geweest als de RvB dat níet had gedaan.

    De feiten met betrekking tot Cees Hakstege

    Ik ga niet Klaas Hummel en Willem Endstra verdedigen, en ook Cees Hakstege niet. Maar wat zijn de feiten: inderdaad is er door de Raad van Bestuur van Bouwfonds met zekere regelmaat gesproken over de kredieten die door Bouwfonds Property Finance – lees de overleden baas Bertus Pijper – aan Museum Vastgoed werden verstrekt. Maar daar was gezien de reputatie van het duo in de media, en de omvang van de portefeuille ook alle reden toe. Inderdaad was bekend dat Bertus Pijper nauwe persoonlijke banden had met Endstra (in het bewuste FD-artikel wordt er gewag gemaakt van een Bouwfonds-medewerker waartegen een justitioneel onderzoek liep, dat zal dus wel Pijper zijn). Pijper vertoefde in zijn vakantie wel eens op het schip van Endstra en er gingen hardnekkige geruchten dat Pijper ook een huis in Frankrijk van Endstra heeft ‘gekregen’ via een slimme constructie. Tegenover mij heeft Pijper dat overigens altijd in alle toonaarden ontkend en het OM is ook gestopt met het onderzoek daarna na diens overlijden in 2010. Pijper kreeg overigens gewoon een Koninklijke onderscheiding na zijn pensionering in 2004, terwijl ‘iedereen’ in het vastgoed en dus ook op de verschillende ministeries toch op de hoogte was van bepaalde verdenkingen. Maar wat Endstra en Hummel allemaal gedaan zouden hebben in 2001 – het jaar waarin Cees Hakstege als CEO van Bouwfonds met pensioen ging – liep er geen enkele concrete zaak tegen het duo en Museum Vastgoed. Overigens, Museum Vastgoed en het duo Endstra/Hummel zijn ook nooit verantwoordelijk geweest voor de latere problemen in de Bouwfonds/SNS Property Finance-portefeuille die hebben geleid tot staatsingrijpen. Zij betaalden hun renteverplichtingen voor hun kredietportefeuilles nauwgezet en hebben de moedermaatschappij van Bouwfonds, toen ABN Amro nog, geholpen bij het wegwerken van een grote en slechte vastgoedportefeuille, waarop ABN Amro uiteindelijk ook winst heeft gemaakt. De echte ‘integriteitproblemen’ tussen Bouwfonds en Endstra/Hummel ontstonden trouwens pas na 2001 in de periode dat Henk Rutgers de CEO van Bouwfonds was. Deze Rutgers – en zijn medebestuursleden Bart Bleker en Jaco Reijrink – heeft bijna vijf jaar lang de verantwoordelijkheid gehad over Bouwfonds Property Finance en Bertus Pijper – en diens opvolger Marcel Kokkeel – een periode die heeft geleid tot de opgepompte vastgoedfinancieringsportefeuille waar de Nederlandse Staat nu probeert nog iets fatsoenlijks van te maken.
    Ik hoop dat de NRC-collega’s in hun boek met wat spectaculairdere zaken voor de dag zullen komen
    Cees Hakstege is al in het voorjaar 2001 vertrokken bij Bouwfonds vanwege het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd. Het was algemeen bekend dat hij via zijn vehikel Cristel Vastgoed met allerlei mensen en bedrijven zaken deed. Niet alleen met Hummel en Endstra, maar ook met Maeyveld en onder meer met het beursgenoteerde NSI waar hij commissaris was. Met toestemming van De Nederlandsche Bank. En waarom zou iemand daar ook bezwaar tegen hebben gemaakt? Tot op de dag van vandaag is Klaas Hummel ook nooit veroordeeld en zelfs niet formeel als verdachte aangemerkt. Net zomin overigens als Willem Endstra. Zelfs vlak voor zijn gewelddadige dood in 2004 verkocht ING Real Estate nog het Kurhaus aan een consortium rond Endstra. Zoals ik al eerder zei: vrijwel alle institutionele partijen deden - tot na de moord op Endstra - zaken met Museum Vastgoed – en hebben goed aan het duo verdiend. Zeker niet alleen Hakstege. Sterker nog: toen ik in de Vastgoedmarkt in 2001 (!) in een bericht over een grote transactie van Museum Vastgoed (waarbij DTZ Zadelhoff als adviseur optrad ) Klaas Hummel omschreef als een ‘omstreden’ vastgoedman, sleepte hij me met succes voor de rechtbank van Den Haag en moest ik op de voorpagina van Vastgoedmarkt rectificeren dat ik hem ‘omstreden’ had genoemd.  Met Hummel en Endstra zaken doen was in ieder geval voor de rechtbank in Den Haag in 2001 geen enkel probleem.

    De ton van Hakstege

    Je kunt natuurlijk overal spoken, samenzweringen en schurkendaden achter zoeken. Een goed journalist moet dat ook doen, maar het als zodanig als feit opschrijven is iets heel anders. Het zou zo maar eens kunnen dat Hummel en Endstra (die natuurlijk heel goed wisten dat zij door de Fiod werden verdacht van allerlei praktijken en van Bouwfonds te horen hadden gekregen om de kredietfaciliteit wat naar beneden te brengen) aan Cees Hakstege na diens pensionering hebben gevraagd om zijn netwerk in te zetten om te kijken naar alternatieve financieringsmogelijkheden voor hun grote vastgoedportefeuille? En is dat dan verwerpelijk als je daarvoor over een periode van vier jaar een ton declareert? Maar als Hakstege zijn werk naar behoren heeft gedaan, is een ton niet eens zo’n groot bedrag. Wat heeft Vasco van der Boom niet verdiend aan zijn twee boeken over de Klimop-affaire en de verkoop ven de film- en theaterrechten? Ongetwijfeld heel wat meer dan een ton. Natuurlijk kun je je – met de kennis van nu – afvragen of het wel zo verstandig is geweest van Hakstege en zoveel anderen om zaken te doen met Hummel en Endstra. Dat is iets wat alle betrokkenen voor zich zelf moeten uitmaken. En natuurlijk mag Van der Boon met zijn meedogenloze pen daar een eigen mening over hebben. Maar als je in Nieuwsuur suggereert dat deze nieuwe ‘zaak’ ongetwijfeld een rol zal spelen in het hoger beroep in de Klimop-affaire, dan ben je op een wel heel treurige manier bezig je gelijk alsnog te halen. Ik ga ervan uit dat in dat hoger beroep tegen Hakstege deze zaak door rechtbank niet zal worden meegenomen, omdat er namelijk helemaal niet is vastgesteld dat Hakstege door een ton te declareren aan Endstra en Hummel ook maar iets verkeerd heeft gedaan.

    Pensioenvoorziening

    Tenslotte nog dit. In het FD-artikel haalt Van der Boon nog eens uit naar de innige relaties van Bouwfonds-bankiers – na hun pensionering – met voormalige klanten. Laat ik daar nu geen probleem mee hebben. Bijna alle zakenlieden en bestuurders blijven ook na hun pensionering betaalde klussen verrichten voor hun voormalige klanten, ja zelfs voor (beursgenoteerde) fondsen. Ik kom overal gepensioneerde zakenlieden en bestuurders tegen, die nog steeds actief zijn bij dezelfde bedrijven als commissaris of consultant waarmee ze eerder zaken deden. Juist omdat ze uitstekend op de hoogte zijn van die bedrijven en fondsen. Ik zal het boek de Val van SNS Reaal beslist lezen bij mijn terugkeer in Nederland. Vijf FD-journalisten die maanden met deze belangwekkende materie bezig zijn geweest, moeten toch heel wat relevantere en zinnigere zaken bij elkaar hebben gebracht en in perspectief hebben gezet dan deze misprimeur over Hakstege. Of misschien toch niet, want vooralsnog hebben de inquisitieteksten uit de pen van Van der Boon over Hakstege verreweg de meeste aandacht gekregen. Samen met het bericht dat de ex-top van SNS 20.000 euro aan loon moet terugstorten. Wat een nieuws, tegen het licht van de miljarden afboekingen die er op de SNS Property Finance-portefeuille hebben plaatsgevonden!  Ik hoop dat de NRC-collega’s in hun boek met wat spectaculairdere zaken voor de dag zullen komen.
    Over de auteur

    Ruud de Wit

    Lees meer

    Volg deze columnist

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid