De kunstgrepen van Paarlberg

    Jan Dirk Paarlberg verbaasde in de Haarlemse rechtbank iedereen met een cash voor kunstverhaal. Experts leggen uit waarom het verhaal van de kasteelheer over zijn kunstdeal in een sprookjesboek thuishoort.

    De bewoner van het Maarssense kasteeltje Ridderhofstad Bolenstein fabuleerde er voor de rechter flink op los. Althans, zo luidt de analyse van verschillende experts uit de kunstwereld als ze worden geconfronteerd met het verhaal van Jan Dirk Paarlberg. ‘Een totaal onwaarschijnlijke kunstdeal die bij Paarlberg op zijn minst alle alarmbellen had moeten laten afgaan’, aldus een hoofdstedelijke kunstkenner.
    Deze verklaarde op maandag 19 april in de Haarlemse rechtbank onder ede dat hij begin 1998 via zijn belangrijkste Nederlandse kunstleverancier in contact was gekomen met een gereputeerde kunsthandelaar uit België. Deze wist op zijn beurt iemand die een aantal kunstwerken van hem wilde kopen. Paarlberg had daar wel oren naar en trok enkele werken van de muren in Bolenstein en zijn boerderij in Woerdense Verlaat. In totaal had een achttal kunstwerken in bubbeltjesplastic verpakt en achter in zijn Jeep had gezet. Een beeld van Feranando Botero, een schilderij van Marc Chagall, een doek van Claude Monet en vijf werken van kunstschilder Kees van Dongen. Stuk voor stuk beroemde kunstenaars. Hij was ermee naar België gereden en had daarvoor in ruil – tot zijn eigen verbazing – een reistas vol met in wikkels gebonden briefjes van duizend gekregen; in totaal 8,5 miljoen gulden. Iets dat volgens Paarlberg in die tijd in de kunstwereld zeker niet ongewoon was. 
     
    Hofleverancier
    Welke werken het precies waren, kon Paarlberg zich niet meer herinneren. Met het simpelweg aantonen dat hij de werken ooit in bezit had gehad, was deze transactie nooit verdacht geweest. Hij had alle documenten aan de nieuwe eigenaar gegeven. Hij had geen snipper informatie meer over de aankoop. Geen betalingsbewijzen, geen kopieën van certificaten, niets dat herinnerde aan de meesterwerken die hij ooit had aangeschaft. Foto’s van het interieur van Ridderhof Bolenstein waarop het beeld van Botero of de schilderijen te zien waren, kon hij niet laten zien. De werken waren van het ene op het andere moment volledig uit zijn leven gewist. Alsof ze nooit hadden bestaan. Waar ze gebleven waren kon Paarlberg dan ook niet vertellen. De koper kende hij niet en de Belgische kunsthandelaar was in 2003 overleden, dus daar kon hij het ook al niet meer aan vragen. Blijft over de Amsterdamse kunsthandelaar Frans Jacobs, de hofleverancier van Paarlberg, de persoon die hem in contact bracht met een Belgische collega. De assistente van Jacobs laat weten dat Jacobs geen behoefte heeft om op vragen van journalisten in te gaan. ‘Meneer Jacobs werd al uitgebreid door de politie verhoord. Het is een bijzonder vervelend verhaal voor hem’. 
     
    Het Openbaar Ministerie (OM) verdenkt Paarlberg ervan de penningmeester van misdaadkopstuk Willem Holleeder te zijn geweest. De kasteelheer zou zich over de gelden die Holleeder van Willem Endstra had afgeperst, hebben ontfermd. Volgens het OM heeft Paarlberg ook constructies bedacht om de geldstromen wit te wassen. De Belgische kunstdeal zou daar een voorbeeld van zijn. Kenners van de kunstwereld menen dat de door Paarlberg beschreven deal een ‘zeer hoge onwaarschijnlijkheidsgraad’ heeft.
    ‘Even snel een aantal kunstwerken achter in je auto gooien en er 8,5 miljoen gulden in cash voor vangen, is een volstrekt idioot verhaal’, zegt kunstconsulent Willem Baars. ‘Zo gaan die zaken in de kunstwereld normaal gesproken niet, ook niet in 1998’. 
    Wat wel normaal is dat een transporteur, gespecialiseerd in het vervoer van kunst, de werken komt ophalen. Die worden speciaal verpakt, vaak in kratten. Daarvoor zijn er al verzekeringen afgesloten voor het geval er tijdens het vervoer en de opslag iets mis zou kunnen gaan. Vaak wordt het werk tentoongesteld in een aparte ruimte zodat de koper er naar kan kijken. Komt de koop tot stand, dan vindt de betaling doorgaans plaats via een derderekening van de transporteur of van een notaris. Daarna wordt er geleverd. 
     
    Ongeloofwaardig
    Ongeloofwaardig was ook het Paarlbergs verhaal over het beeld van Botero. De Colombiaanse kunstschilder/beeldhouwer Fernando Botero, staat erom bekend dat zijn beelden opgeblazen vormen hebben. ‘Een Botero van anderhalve meter hoog zet je niet zomaar in je auto’, meent kunstconsultant Paul van Esch. De door het OM geraadpleegde experts kwamen tot dezelfde conclusie. Een Botero van die hoogte weegt rond de honderd kilo en heeft Paarlberg onmogelijk alleen in zijn auto kunnen zetten, zo stelde het OM vorige week. 
     
    Er is meer dat het voorstellingsvermogen van de experts tart. Wie in één klap een achttal kunstwerken verkoopt, krijgt daar nooit de prijs voor die de werken afzonderlijk hadden opgebracht. Een korting van 30 tot 40 procent is in zulke gevallen zeker niet gek, zo laten de verschillende kenners weten. Hofleverancier Jacobs had hem bovendien met een Belgische handelaar in contact gebracht die op zijn beurt een koper wist. Jacobs noch de Belgische handelaar zullen hun diensten voor niets hebben geleverd en een bemiddelingscommissie hebben getoucheerd. De werkelijke waarde van de werken moet dus nog aanzienlijk hoger zijn geweest. De kunstwerken hadden hoogstwaarschijnlijk ieder een waarde van een miljoen tot anderhalf gulden en meer. ‘Werken van Van Dongen, Chagall, Monet en Botero die in 1998 zoveel geld opbrachten, kunnen niet anders dan topwerken zijn geweest,’ stelt Baars. En dat maakt dat het verhaal van Paarlberg nog onwaarschijnlijker wordt, want Paarlberg was bepaald geen verzamelaar van topstukken.
     
    Bij elkaar geraapt zooitje
    Verzamelaars van meerdere grote werken van grote meesters zijn doorgaans in de markt bekend. Paarlberg hoorde daar volgens de kenners beslist niet bij. Die stelling wordt mede onderbouwd door een kunstboek dat Paarlberg in 2000 – twee jaar na de vermeende verkoop van de topstukken - van zijn collectie liet maken en waar Revu (FTM) de hand op wist te leggen. ‘Collectie Bolenstein’ heet het overzicht van de verzameling die kunsthistorica Christel Aaftink van beschrijvingen voorzag. In het koffietafelboek werden onder andere 23 schilderijen en tekeningen van Van Dongen opgenomen. Aaftink werkte jaren voor Paarlbergs hofleverancier, de Amsterdamse kunsthandelaar Frans Jacobs die overigens bekend staat als een leverancier van ‘commercieel’ werk van grote kunstenaars. Ze vindt de door Paarlberg samengebrachte werken getuigen van een ‘nogal persoonlijke smaak’. Dat blijkt subtiel uitgedrukt. 
    ‘Het is hoogst frappant dat iemand als Paarlberg het totale gebrek in samenhang in zijn kunstverzameling op deze manier wenste te etaleren’, zegt Willem Baars. ‘Het zijn kort gezegd volstrekt oninteressante werken van grote namen. Een bij elkaar geraapt zooitje. Er zit geen enkel werk tussen dat in 1998 voor meer dan een miljoen gulden verkocht had kunnen worden’.
    Een andere kenner van de kunstwereld die niet bij naam genoemd wil worden, is het volledig met Baars eens. ‘De Collectie Bolenstein bevat uitsluitend decoratief werk van grote namen. Het boek is een exercitie in ijdelheid. Je ziet dat vaker bij de nouveau riche. Maar ik heb het nog nooit meegemaakt dat zo iemand eerst zijn topwerken verkoopt en vervolgens van de hem resterende verzameling van tweede en derderangs werken een boek laat maken. Het is alsof een wijnliefhebber al zijn Château Margaux de deur uit doet en vervolgens gaat adverteren dat hij Griekse Retsina gaat drinken’. 
     
    Ondenkbare deal
    Opvallend is ook dat Aaftink bij vrijwel elk kunstwerk – hoe onbetekenend ook – op minutieuze wijze de kunsthistorische context op papier zette. Geheel in de geest van Paarlberg die bekend staat als een zeer precies man. De provenance – de handels- en tentoonstellingsgeschiedenis van ieder werk - werd volgens kunsthistorica persoonlijk door de kasteelheer aangeleverd. Dat duidt erop dat ook Paarlberg zeer goed op de hoogte was van de details van de door hem aangekochte werken.
    ‘Dat is ook normaal’, zegt Paul van Esch. ‘Iedere kunstverzamelaar doet dat. Het is daarom ondenkbaar dat iemand die topwerken van grote kunstenaars in zijn bezit heeft gehad, niet meer weet welke werken dat zijn geweest’. 
    Zijn collega Willem Baars gaat nog verder: ‘Ik kan me niet indenken dat deze kunstdeal ooit heeft plaatsgevonden’.
     
    Dit verhaal is vanaf vandaag in Revu te lezen

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Eric Smit

    Gevolgd door 1963 leden

    Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.

    Volg Eric Smit
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren