Witteboordencriminaliteit wordt veronachtzaamd, terwijl daar absurd veel geld in omgaat. Lees meer

Dankzij de talloze belastingverdragen met andere landen is Nederland in de afgelopen decennia uitgegroeid tot een van de voornaamste belastingparadijzen op aarde.

 

Niet alleen lopen de geldstromen van de grootste bedrijven op aarde langs de Amsterdamse Zuidas, ook is de Nederlandse wet- en regelgeving zeer geschikt voor fraudeurs en witwassers. Tegelijkertijd is door onderbezetting in het opsporingsapparaat de pakkans voor deze financiële misdaden minimaal. FTM gaat op zoek naar de witteboorden die hun diensten verlenen aan criminelen, onderzoekt waarom de politiek geen hardere maatregelen neemt en hoe het ‘woud’ aan onderzoeksinstanties beter zou kunnen functioneren.

18 artikelen

© Money Man / Follow the Money

Van de schurken van het betaalbedrijf Wirecard valt veel te leren

4 Connecties

Organisaties

KPMG EY Wirecard BaFin
20 Bijdragen

Het Duitse wonderkind Wirecard ging in de zomer van 2020 met veel geraas ten onder. De beursgenoteerde onderneming in digitaal betalingsverkeer kon een bedrag van bijna 2 miljard euro niet verantwoorden – het geld was zoek. De man die onderzocht wat er misging en een bizarre fraude ontrafelde, de journalist Dan McCrum, schreef er een leerzaam boek over: ‘Money Men’.

Dit stuk in 1 minuut
  • Begin 2020 was Wirecard AG, het paradepaard van de Duitse financiële tech-sector, met een maximale beurswaarde van 27 miljard dollar. Het was in mum van tijd uitgegroeid tot een van de belangrijkste spelers op het gebied van betalingsverkeer en kredietverstrekking, met klanten als de KLM en de supermarktketen Aldi. 
  • Maar in de zomer van 2020 was Wirecard failliet. Volgens de boeken stond op bankrekeningen in Azië 1,9 miljard euro. Maar dat bleek spoorloos. Ook banken als ING en ABN Amro konden fluiten naar hun geld. Wirecard bleek een luchtkasteel gebouwd op leugen en bedrog en de financiële topman, Jan Marsalek, verdween van de aardbodem voordat de Duitse politie hem kon inrekenen.
  • Al in 2015 begon Dan McCrum, onderzoeksjournalist bij de Britse krant de Financial Times, te schrijven over mogelijke misstanden bij Wirecard. Jarenlang werd hij vanuit Duitsland tegengewerkt. Het bedrijf zette detectives in, begon rechtszaken, en deinsde er zelfs niet voor terug om de journalist met vervalste geluidsopnames in diskrediet te brengen.
  • Onlangs verscheen Money Men: A Hot Startup, A Billion Dollar Fraud, A Fight for the Truth over McCrums speurwerk naar de Wirecard-fraude. Zijn ontdekkingen en observaties tonen veel overeenkomsten met andere schandalen in de financiële wereld. Er zijn dan ook belangrijke lessen uit het boek te trekken. Ook voor journalisten, concludeert FTM-redacteur Siem Eikelenboom.
Lees verder

Het begon in de zomer van 2014 op een feestelijke bijeenkomst voor redacteuren en lezers van FT Alphaville, het financiële blog van de Britse Financial Times. Daar liep redacteur Dan McCrum een directeur van een hedgefonds tegen het lijf. Na wat met hem te hebben gebabbeld, vroeg de man of McCrum geïnteresseerd was in een stel ‘Duitse gangsters’. 

De directeur vertelde het sterke vermoeden te hebben dat een groot Duits bedrijf, met een beurswaarde van 4 miljard euro, verwikkeld was in duistere online-zaken en fraudeerde. ‘Maar als je die zaak gaat onderzoeken moet je wel voorzichtig zijn,’ waarschuwde hij.

De naam van het bedrijf: Wirecard. Die zei de journalist niets, maar hij kende de directeur als een betrouwbare bron, die eerder een zwendel met een zilvermijn aan het licht had gebracht. McCrum krabbelde de naam op een papiertje en stopte het in zijn broekzak.

Stapel documenten

De Zuid-Duitse start-up Wirecard was na zijn oprichting in 1999 uitgegroeid tot een wereldwijd bedrijf in financiële en technologische dienstverlening en met een eigen bank in een buitenwijk van München, van waaruit het internet- en creditcardbetalingen afhandelde. In 2005 verkreeg Wirecard een notering aan de effectenbeurs van Frankfurt.

McCrum ontving in september 2014 van een andere hedgefondsbestuurder een stapel documenten met aantekeningen over bedrijven waarvan Wirecard zelf beweerde dat het zakenpartners waren. Maar de bestuurder vroeg zich of hoe ‘echt’ die bedrijven waren. Kon McCrum misschien eens wat onderzoek doen? 

In Bahrein volgt een zoektocht die veel weg heeft van een komische film 

Hij pikte een bedrijf uit de lijst met namen: Ashazi Services, in het kleine emiraat Bahrein. Dit bedrijf zou volgens de documenten sinds augustus 2010 aan Wirecard jaarlijks 4 miljoen euro voor een software-licentie hebben betaald. Maar was dat ook zo?

In Bahrein volgde een zoektocht die, zoals McCrum het beschrijft in zijn boek Money Men, meer weg heeft van een komische film dan van een financiële thriller. Om kort te zijn: McCrum vond het bedrijf in een achterafkamertje in een zijstraat waar niemand hem kon vertellen wie de eigenaar was. Het stond enige tijd op naam van een lokale actrice, maar die kon zich daar niets meer van herinneren.

Corruptie

Het antwoord kwam snel. Op het internet verschenen in december 2016 screenshots van mails van McCrum aan een bedrijfsonderzoeker. Ze maakten deel uit van een document waarin ook chat-gesprekken van hem waren verwerkt. Dit alles was zo verpakt dat het leek of McCrum samenwerkte met shortsellers om de koers van het aandeel Wirecard naar beneden te krijgen.

Een dag later ontving de zakenkrant een mail van Wirecards advocaten: Had de hoofdredactie die stukken op internet gezien? Werd Dan McCrum al onderzocht vanwege corruptie? Hoewel de hoofdredactie hem steunde, volgde er een intern onderzoek waarin de journalist al zijn correspondentie moest overleggen. 

Op straat begon McCrum om zich heen te kijken: werd hij niet gevolgd? 

Uit vrees dat zijn computer en telefoon waren gehackt, wijzigde McCrum al zijn wachtwoorden en zelfs de toegangscode van zijn router. Op straat begon hij om zich heen te kijken: werd hij niet gevolgd? Geen gekke gedachte want later bleek dat Wirecard inderdaad een detectivebedrijf had ingeschakeld om onder anderen McCrum te onderzoeken. Ook Wirecards advocaten zochten intussen naarstig naar informatie over de journalist.

Het Zatarra Report en McCrums verhalen op het Alphaville-blog leidden tot een daling van de beurskoers van Wirecard, maar na enkele dagen begon die alweer sterk te stijgen. Wirecard leek immuun voor slecht nieuws en bleef groeien. In 2017 verdubbelde de prijs van het aandeel. Aan het succesverhaal kwam geen eind.

Maar McCrum bleef spitten en zo kwam hij in contact met meer klokkenluiders die cruciale informatie leverden. Om lekken te vermijden en hackers tegen te gaan, verhuisde hij naar een raamloze ruimte op de FT-redactie en werkte hij op een computer die losstond van welk netwerk dan ook. Op de redactie werd niet gesproken over Wirecard maar over ‘het bedrijf’.

Van een bedrijf dat jaarlijks miljoenen naar München sluist waren geen bestuurders en personeelsleden te vinden. Vreemd.

Navraag over Ashazi Services bij Wirecard in München leverde een merkwaardig antwoord op. Een woordvoerder vroeg McCrum of hij corrupt was of slechts naïef: ‘Het is duidelijk dat shortsellers jou en de FT misbruiken om te kunnen scoren. Hierover hebben wij van enkele investeerders en analisten al verschillende mails ontvangen.’

‘House of Wirecard’

Op het Alphaville-blog beschreef McCrum zijn bevindingen in een serie met de naam House of Wirecard. Maar welke feiten en vragen hij ook voorlegde, en wat hij ook publiceerde, de reactie van Wirecard was steevast dezelfde: wat je schrijft klopt niet en je laat je misbruiken door shortsellers, handelaren die speculeren op een koersdaling en er baat bij hebben wanneer een bedrijf in de problemen komt.

Tien maanden na McCrums eerste artikel over Ashazi Services verschijnt op internet het Zatarra Report, van op dat moment anonieme auteurs. Het bevat tal van beschuldigingen aan Wirecard, dat creditcardmaatschappijen als Visa en Mastercard zou beduvelen door stiekem betalingen te faciliteren voor online-gokbedrijven, een activiteit waarvan de Amerikaanse autoriteiten niets moeten hebben.

Waarom beantwoordde een topbestuurder de krant via deze merkwaardige omweg?

Nadat McCrum publiceerde over het Zatarra-rapport, gebeurde er iets vreemds. Zijn chef werd benaderd door een bron: ‘Was de FT wel zeker van haar berichtgeving? Want ik kan je in contact brengen met iemand die alles met kracht ontkent.’ Die ‘iemand’ was Jan Marsalek, de dan 36-jarige chief operating officer van Wirecard.

De gang van zaken was opmerkelijk: waarom benaderde een topbestuurder van een miljardenonderneming de krant via deze merkwaardige omweg?

Kort hierna ontving een andere FT-redacteur een tip: Wirecard zou worden overgenomen door het Franse betaaldienstenbedrijf Ingenico, een gerucht dat in Londen ook rondging onder beurshandelaren. 

Tegenover de Financial Times bevestigde Jan Marsalek de overname, maar een woordvoerder van Ingenico deed de geruchten af als onzin. Sterker: het Franse bedrijf meldde in een persbericht dat van de overnameverhalen niets klopte.

Stomverbaasd

Marsalek probeerde dus niet alleen via een omweg de Financial Times te bewegen om niet negatief te schrijven over Wirecard, maar kwam nu ook nog eens on the record met een duidelijk fake-verhaal. Op de redactie was men stomverbaasd. McCrum: ‘Zoiets hadden wij nog nooit meegemaakt en we vroegen ons af: welke andere tactieken zou het bedrijf nog in petto hebben?’

Tussen de documenten die McCrum had gekregen zat een rapport – ‘Project Tijger’ – met sterke aanwijzingen dat van de boeken van Wirecard weinig klopte. Het rapport was opgesteld door een Aziatisch advocatenkantoor, op verzoek van Wirecard-collega’s in Singapore.

Intussen bleef de koers van Wirecard stijgen en in het najaar van 2018 trad het bedrijf zelfs toe tot het selecte gezelschap van de belangrijke DAX-index van de Deutsche Börse.

Ommuurde villa

Voor het verrichten van financiële transacties heb je overal ter wereld een vergunning nodig. Omdat Wirecard die in een aantal landen niet had, was het gaan samenwerken met partners: bedrijven die voor of namens Wirecard betalingstransacties afhandelden en daarvoor een provisie afdroegen aan München.

Een van die handelspartners was ConePay, gevestigd in Manilla, de hoofdstad van de Filippijnen. Wanneer een FT-correspondent daar op onderzoek uitgaat, stuit ze op een ommuurde villa aan de rand van de stad. Van de familie die daar woont heeft niemand ooit gehoord van ConePay. Maar een dochter herinnert zich dat er een brief is bezorgd waar die naam op staat. Als de correspondent de brief opent, vindt ze formulieren van Wirecard Bank, met posten voor diverse valuta. Maar geen enkele post bevat een geldbedrag: ook ConePay is een lege huls.

In plaats van Wirecard te onderzoeken, begint de Duitse toezichthouder een strafzaak tegen de journalist McCrum

Op 30 januari 2019 – de beurswaarde van Wirecard is op dat moment meer dan 20 miljard euro – staat de krant op het punt om over de vondst in Manilla te publiceren. Het wachten is op Wirecard, de krant heeft het bedrijf volgens de journalistieke regels eerst om een reactie gevraagd. 

Dan meldt een beurshandelaar zich bij de krant. Hij heeft gehoord dat de Financial Times om 13 uur een artikel over Wirecard publiceert. Hij wil weten wat de inhoud is. De eindredactie schrikt zich rot: hoe kan de man dit weten? Is er een lek? 

Maar al snel blijkt dat Wirecard zelf het lek moet zijn. De krant heeft de onderneming tot 30 januari 13 uur de tijd gegeven om te reageren. Wirecard moet dat tijdstip hebben aangezien voor het moment van publicatie. 

Zenuwslopend

Kort daarop arriveert een brief van de advocaten van Wirecard. Daarin staat voor de zoveelste keer de beschuldiging dat McCrum samenwerkt met shortsellers. Toch publiceert de de krant het verhaal over ConePay. De koers van het aandeel Wirecard stort ineen.

Dan gebeurt er iets vreemds. In plaats van een onderzoek naar Wirecard, begint het BaFin, de Duitse financiële toezichthouder, een strafzaak tegen Dan McCrum en een reeks shortsellers. De verdenking luidt: marktmanipulatie. Hoewel die op de redactievloer zorgt voor veel hilariteit (‘wanneer word je opgepakt?’) zit McCrum ermee in zijn maag: ‘Het idee dat de financiële toezichthouder van een van de grootste markten van Europa naar jou onderzoek doet, was zenuwslopend.’

Het is duidelijk dat men in Duitsland niet in de startblokken staat om Wirecard kritisch te bekijken

Het bekende Duitse weekblad Der Spiegel brengt het nieuws dat het BaFin Britse journalisten vervolgt nog diezelfde dag, alle Duitse media nemen het nieuws over. Niemand belt de Financial Times om commentaar te vragen. 

Het is McCrum dan allang duidelijk dat men in Duitsland niet bepaald in de startblokken staat om Wirecard kritisch te bekijken. Al eerder had een analist van de Commerzbank ‘vastgesteld’ dat de FT-artikelen fake news waren. Beleggers werd aangeraden vooral aandelen Wirecard te kopen.

Ondanks alle tegenspoed zet de krant haar onderzoek door. McCrum en zijn collega’s doen steeds meer vreemde ontdekkingen. Uit drie van zijn belangrijkste partnerbedrijven – in Manilla, Singapore en Dubai – haalt Wirecard in 2018 een omzet van 600 miljoen euro, waarvan de helft winst is. Maar bij die bedrijven, die alle drie rapporteren aan de eerder genoemde bestuurder Jan Marsalek, werkt slechts een handvol mensen. Hoe kunnen die meer winst genereren dan de overige 6000 Wirecard-werknemers bij elkaar?

Op non-actief

Als de FT hierover vragen stelt, schakelt Wirecard een tandje bij. Het fabriceert een tape met opnames van gesprekken van shortsellers. Die opname is zo gemanipuleerd dat het lijkt of ze samenspannen met McCrum. Wirecard ‘lekt’ de tape naar de chef van de onderzoeksredactie van het Handelsblatt, de toonaangevende zakenkrant van Duitsland. De Financial Times kan niet anders dan nogmaals een intern onderzoek naar McCrum te starten. De journalist wordt dit keer op non-actief gesteld.

Wirecard heeft zijn zin: zijn felste tegenstander is vleugellam. Als het bedrijf kort daarop bekendmaakt dat de Japanse Softbank 900 miljoen euro aan Wirecard leent, schiet het aandeel omhoog. Wirecard heeft weer een aanval overleeft. 

De verhalen zijn zo gedetailleerd, de fraude zo duidelijk, dat de commissarissen eindelijk in actie komen

De tegenwerking maakt McCrum nog vasthoudender. Hij gebruikt zijn tijdelijke verbanning om opnieuw in alle documenten te duiken die klokkenluiders hem verstrekten. Zo ontdekt hij dat de klanten van Al Alam in Dubai, veruit de belangrijkste partner van Wirecard, allemaal nep zijn. Deze onthulling publiceert de Financial Times op 14 oktober. Het interne onderzoek naar McCrum heeft niets belastbaars opgeleverd: van samenwerking met shortsellers blijkt geen sprake.

Lege huls

Een paar weken later komen ook verslaggevers van het Duitse weekblad Wirtschaftswoche met een coverstory. In het kantoor van Al Alam, een kamer in een wolkenkrabber, konden ze bij verschillende bezoeken geen enkele werknemer ontdekken. Vragen aan het bedrijf bleven onbeantwoord. Wie achter Al Alam zit, is onduidelijk. Hoe kan een lege huls Wirecard jaarlijks honderden miljoenen aan omzet opleveren?

De verhalen zijn zo gedetailleerd, de fraude zo duidelijk, dat er nu eindelijk actie komt. De raad van commissarissen van Wirecard besluit een speciaal onderzoek te laten doen. Dat wordt uitbesteed aan KPMG en niet aan de eigen accountant EY

Het bestuur en de raad van commissarissen van Wirecard melden de pers het volste vertrouwen te hebben in een goede afloop. Maar dat blijkt een fikse misrekening. Wanneer KPMG in juni het onderzoeksrapport openbaart, blijkt dat bij Wirecard 1,9 miljard euro zoek is. Weg. Het bedrag bestaat gewoon niet. Publicatie van de jaarrekening wordt uitgesteld.

Ondergedoken in Moskou

Op diezelfde dag stapt Wirecard-bestuurder Jan Marsalek op een klein Oostenrijks vliegveld aan boord van een privévliegtuig. Naar eigen zeggen gaat hij in Manilla op zoek naar het verdwenen geld, maar hij vliegt naar Minsk, de hoofdstad van Wit-Rusland. 

Hoewel Marsalek internationaal wordt gezocht, is hij tot op de dag van vandaag onvindbaar. Wel zijn er sterke aanwijzingen dat hij in Moskou is ondergedoken. In de dagen na zijn vlucht worden andere topbestuurders opgepakt en vastgezet. 

Wirecard gaat in juni 2020 failliet door een schuldenlast van 3,5 miljard euro. Van de 1,9 miljard die bij partners in Azië op de bank zou moeten staan, is nog geen euro terecht.

Waarom had niemand in de gaten dat het bedrijf in feite niet meer was dan een kaartenhuis? 

De affaire is ingewikkelder en schandaliger dan hier kan worden behandeld. Zo zijn er al snel na de verdwijning van Marsalek verhalen over zijn banden met geheime diensten in Oostenrijk en Rusland. En zelfs twee jaar na de ondergang van Wirecard, duiken er nieuwe details op over de immense fraude. Zo werd deze zomer duidelijk dat Wirecard interne documenten had vervalst en klantendata had verzonnen om de hierboven beschreven lening van de Softbank in Japan los te peuteren. 

Hoewel er al diverse boeken over de affaire zijn verschenen, zal het nog jaren duren voor het definitieve boek er is. Naar verwachting levert het strafrechtelijk onderzoek nog veel nieuwe details op.

Interessant is de vraag hoe dit heeft kunnen gebeuren. Waarom had niemand, op enkele shortsellers en journalisten na, in de gaten dat het bedrijf – dat op zijn hoogtepunt zelfs het (geheime) plan koesterde om de Deutsche Bank over te nemen – in feite niet meer was dan een kaartenhuis? 

Hoewel deskundigen denken dat het Nederlandse toezichtstelsel robuuster in elkaar zit, en dat zo’n grote affaire hier niet snel zal voorkomen, zijn er toch belangrijke lessen te trekken uit de val van Wirecard. Waar ging het mis?

1 Een complexe structuur

Bij veel grote fraudes (energiebedrijf Enron, het Maleisische investeringsfonds 1MDB, bouwbedrijf Imtech) gaat het om complexe, internationaal opererende bedrijven. Wirecard past precies in dit plaatje. Toezichthouders werken echter nationaal, en dat geldt ook voor de meeste journalisten. 

Follow the Money schreef eerder over thuiszorgbedrijf PrivaZorg, dat zo’n complexe structuur had opgetuigd dat vrijwel niemand meer zicht had op het bedrijf en de eigenaren er tientallen miljoenen uit konden halen.

Om te begrijpen hoe en waar een bedrijf geld verdient, moet je dus eerst de structuur in kaart brengen. Bovendien moet je begrijpen hoe – in het geval van Wirecard – de wereld van het internationale betalingsverkeer in elkaar steekt. Dit vergt veel tijd. Niet voor niets was Dan McCrum jarenlang met Wirecard bezig.

2 Het ‘bystander effect’

Een term uit de psychologie die verklaart hoe het komt dat mensen minder snel geneigd zijn om anderen te helpen wanneer er veel omstanders zijn. Dit omstandereffect treedt vaak op bij ongelukken, waarbij toeschouwers denken dat iemand anders al hulp biedt. Daardoor zijn ze eerder geneigd een video of foto’s te maken dan te helpen. 

Dan McCrum: ‘Iedereen heeft waarschijnlijk de eigenschap om alleen het echt essentiële werk te doen. Vooral in de financiële wereld. Ik denk dat op een gegeven moment veel mensen dachten dat wel iemand anders bezig was om Wirecard te controleren.’

3 Zwak en soms frauduleus bestuur

In een evenwichtig samengestelde raad van bestuur en raad van commissarissen zijn de taken en verantwoordelijkheden goed omschreven en zijn de bestuurders voor hun taak geschikt. Vergaderingen worden goed geleid en genotuleerd. 

Bij Wirecard was het bestuur een puinhoop. De twee belangrijkste mensen, ceo Markus Braun en coo Jan Marsalek, spraken niet alleen nauwelijks met elkaar (Marsalek zat meer in een vliegtuig- dan een bureaustoel) en hadden vrijwel geen idee waar de ander mee bezig was. Bestuursvergaderingen werden niet genotuleerd.

Bestuursvoorzitter Braun kwam van KPMG, waar hij werkte als consultant. Ervaring als ondernemer had hij niet. Mails verstuurde hij zelden en tijdens gesprekken maakte hij korte notities die hij na afloop versnipperde. Hij vertrouwde op zijn geheugen. 

Marsalek vond zijn weg in kunstgrepen over het randje van de wet

De intelligente Oostenrijker Jan Marsalek sprak meerdere talen maar had geen enkele opleiding voltooid en nooit ergens gewerkt toen hij bij Wirecard binnenkwam. Hij vond zijn weg in kunstgrepen over het randje van de wet. Het verzinnen van klanten en inkomsten nam steeds grotere vormen aan en werd Wirecard uiteindelijk fataal. 

De schaarse keren dat een bestuurder, commissaris of accountant het naadje van de kous van zijn activiteiten wilde weten, schoof hij dat óf op de lange baan óf hij zei doodleuk te druk te zijn om zich met trivialiteiten bezig te houden.

De raad van commissarissen bestond uit slapjanussen die niet waren opgewassen tegen Braun en Marsalek, en pas ingrepen toen het te laat was. 

Ook de interne controle van de raad van commissarissen was niet op orde. Sinds het Wirecard-schandaal zijn Duitse beursgenoteerde bedrijven verplicht om er een onafhankelijke auditcommissie op na te houden die uit ten minste twee leden bestaat.

4 De ‘tone at the top’

De term komt uit de accountantswereld en wordt gebruikt om het ethische klimaat in een onderneming te beschrijven. Uit onderzoek blijkt dat de houding van topbestuurders essentieel is. Dragen zij op alle mogelijke manieren de strengste ethische normen uit in de hele organisatie, dan is de kans op fraude beduidend minder dan wanneer dit niet gebeurt. 

Als Money Men een ding duidelijk maakt, is dat binnen Wirecard ethiek en normen en waarden totaal geen rol speelden. In de beginperiode werd voluit ingezet op de verwerking van betalingen aan gok- en pornobedrijven. Daarbij werd alles uit de kast gehaald om met name Amerikaanse regels te ontduiken. 

Liegen, bedriegen, intimideren van journalisten, shortsellers en klokkenluiders, het vervalsen van documenten: binnen Wirecard heerste een cultuur waarin alles was geoorloofd – mits het maar geld opleverde.

5 De accountant

Het is vaste prik bij ieder schandaal: de rol van de accountant. Zeker bij beursgenoteerde bedrijven is de controlerende account cruciaal. Beleggers en andere stakeholders vertrouwen erop dat de cijfers in kwartaal-, halfjaar- en jaarverslagen kloppen. De accountant – in dit geval EY – moet die vooraf verifiëren. 

Maar diezelfde accountant wordt door zijn klant betaald. Is de accountant te kritisch dan dreigt die al snel een andere te zoeken. Een tweede gevaar is dat de accountant zich te veel met een bedrijf gaat identificeren. Hij wordt er altijd vriendelijk ontvangen, met koffie en gebak. Wordt uitgenodigd op feestjes. Hoe bewaar je je onafhankelijkheid?

Accountantsfirma EY verschool zich achter de 'complexe structuur’ van Wirecard

In 2015 verschenen de eerste kritische stukken over Wirecard op het Alphaville-blog van de Financial Times. Een van de partnerbedrijven waarover de krant vragen stelde, was Ashazi Services. Maar geen enkele keer reisde EY af naar Bahrein om te controleren hoe echt dit bedrijf was. En omdat EY elk jaar weer de jaarrekening goedkeurde, kon ceo Braun zich tegenover critici steevast verweren met het argument dat de accountant alles had gezien én goedgekeurd. 

In 2020 verontschuldigde EY-baas Carmine Di Sibio zich in een verklaring voor het lakse toezicht van zijn accountants. EY had de fraude eerder moeten ontdekken. Maar tegelijk verschool Di Sibio zich achter de complexe structuur van een crimineel netwerk dat alles en iedereen had bedrogen, de eigen accountant incluis. 

Dat juist de controlerend accountant als eerste die complexe structuur had moeten doorgronden en analyseren, liet hij achterwege.

De Duitse toezichthouder onderzoekt op dit moment de rol van EY in het Wirecard-schandaal. Beleggers richtten in april in Nederland een claimstichting op, om via de Nederlandse wet de door hen geleden schade te verhalen op EY.

6 Het belang van ‘goed nieuws’

In de financiële wereld heeft iedereen (shortsellers uitgezonderd) baat bij goed nieuws en een florerend bedrijf. De aandelenhandel brengt geld in het laatje, banken verdienen aan leningen en andere, soms ingewikkelde, financiële producten, advocaten en andere adviseurs lopen binnen met advieswerk en juridische dienstverlening. Kortom: iedereen profiteert van kippen met gouden eieren.

In een perfecte wereld kijken analisten en risicomanagers van banken ook naar mogelijke gevaren. Is het bedrijf dat een lening wil wel zo solide? Zitten er geen lijken in de kast? Staan de bestuurders bekend als integer, of gedragen ze zich als zonnekoningen met veel jongere vriendinnen en een voorliefde voor snelle auto’s? Helaas, wint hebzucht het te vaak van een kritische blik.

Commerzbank werd zwaar geraakt, maar moet destijds flink aan Wirecard hebben verdiend

Begin 2019 verklaarde een analist van de Duitse Commerzbank dat de Financial Times ‘fake news’ verspreidde, dat McCrum een ‘serial offender’ was, en dat beleggers het aandeel Wirecard vooral moesten kopen. Toen McCrum belde om te horen waarop ze haar beschuldigingen baseerde, antwoordde de analist dat er duidelijk sprake was van marktmanipulatie: ‘If it walks like a duck, it usually is a duck.’ Daarna hing ze op.

Het is ironisch dat juist de Commerzbank het meest door het schandaal is geraakt. De bank moest 175 miljoen euro afschrijven. De analist werd in februari 2021 ontslagen. 

Op de vraag waarom zij het zo voor Wirecard had opgenomen, geeft McCrum in zijn boek geen antwoord. Maar het ligt voor de hand dat de afdeling waar ze werkte destijds flink aan Wirecard verdiende.

7 De financiële journalistiek

De Wirecard-affaire is niet bepaald een visitekaartje voor de Duitse financiële (onderzoeks)journalistiek. Het gerenommeerde Handelsblatt liet zich zelfs klakkeloos voor het Wirecard-karretje spannen en deed geen onderzoek naar de aangeleverde tapes en documenten. 

Wirtschaftswoche kwam als eerste met lange, doorwrochte artikelen waarvoor het weekblad terecht prijzen won. Maar die artikelen verschenen wel pas vier jaar na de eerste verhalen op het Alphaville-blog van de Financial Times.

De Nederlandse journalisten Kim van Keken en Dieuwertje Kuijpers verwijten in hun pamflet Kies toch niet steeds de kant van macht de parlementaire pers te veel onderdeel zijn van het politieke spel en te weinig afstand nemen. In de financiële journalistiek gebeurt precies hetzelfde. Wie onderdeel is van het spel, ‘ziet’ het spel niet meer. 

8 De positie van klokkenluiders

Zonder klokkenluider geen schandaal. Tijdens zijn onderzoek naar Wirecard kreeg Dan McCrum veel steun van klokkenluiders die hem duizenden cruciale, interne documenten overhandigden. 

Opmerkelijk is dat die klokkenluiders eerst binnenshuis aan de bel hadden getrokken, maar dat er niet naar hen werd geluisterd. Met hun stap naar de krant namen ze grote juridische en financiële risico’s. 

Tegenwoordig hebben grote bedrijven compliance-afdelingen die ervoor moeten zorgen dat wet- en regelgeving worden nageleefd. Vaak zijn er ook interne klokkenluidersregelingen. Maar als er niet wordt geluisterd naar mensen die misstanden aankaarten, en als die geen bescherming krijgen, zijn zulke regelingen nutteloos. 

9 Hybris

In de oude Griekse mythen speelt hybris vaak een rol. De term staat voor overdreven trots, hoogmoed, brutaliteit, grootheidswaan. Ook in de financiële wereld is hybris een veelkoppige draak. Wanneer bestuurders met frauduleuze handelingen weg lijken te komen en hun bedrijf successen aaneen rijgt, kunnen ze gaan denken overal verstand van te hebben. Dan ontstaan bijvoorbeeld megalomane plannen voor overnames en investeringen in sectoren waarin ze niet thuis zijn. 

Zo wilde Jho Lhow, de fraudeur achter het Maleisische investeringsfonds 1MDB, de grootste filmproducent van Hollywood worden; voerde het Utrechtse groene energiebedrijf Econcern overnamegesprekken met Eneco; stak energiereus Enron honderden miljoenen dollar in de ontwikkeling van een breedbandnetwerk; en keek Wirecard serieus naar een overname van de Deutsche Bank.

10 De kleren van de keizer

De beste studie van de financiële wereld ooit, is een sprookje. In 1837 schreef Hans Christian Andersen De nieuwe kleren van de keizer, een verhaal van slechts vier pagina’s waarin een ijdele keizer het gewone volk een gewaad showt van een speciaal gemaakte stof die alleen gezien kan worden door slimme mensen. Niemand durft wat te zeggen totdat een kind uitroept: ‘Hé kijk, de keizer loopt in zijn blootje.’

In dit sprookje komen alle hierboven genoemde punten samen. Er is een groot, succesvol bedrijf. De topman staat op de cover van alle bladen. De bondskanselier prijst het aan in het buitenland. De beurskoers gaat als een raket. Wie durft dan kind te zijn? De accountant? De analist? De journalist?

Typerend is deze anekdote: In 2014 belt Dan McCrum rechtstreeks met Wirecard-topman Markus Braun en stelt hem vragen over Ashazi Services in Bahrein. Het antwoord van Braun: ‘You’re a journalist, yeah. I’m the ceo of a TecDAX company, what shall I say?

Het vergt tijd, lef en kennis om kind te zijn. De les van Money Men is dat de financiële wereld grote behoefte heeft aan kinderen.


Dan McCrum – Money Men: A Hot Startup, A Billion Dollar Fraud, A Fight for the Truth
Bantam Press, circa 25 euro.