Het Rabo-hoofdkantoor was tientallen jaren gewend om toezicht te houden op de eigen zelfstandige banken. Na de Liborboete en het invoeren van het Europese bankentoezicht werd die praktijk in toenemende mate onhoudbaar. Rabo besloot haar 110 bankvergunningen in te leveren. Vrijwillig - of afgedwongen door de steeds assertiever optredende toezichthouders?

    Wiebe Draijer had het er begin vorige maand maar druk mee: toezichthouders. Eerst met de auto naar Frankfurt voor gesprekken met de Europese Centrale Bank (ECB), vervolgens met het vliegtuig naar New York, voor een onderhoud met de Amerikaanse toezichthouders, zo laat hij weten op een weblog voor intern Rabogebruik. De invloed van de toezichthouders op de financiële sector is sinds de kredietcrisis flink toegenomen. En waar Rabobank er tijdens de crisis genadig van af leek te komen (als enige grote Nederlandse bank had zij geen staatssteun of nationalisatie nodig), lijken de toezichthouders nu vooral het vergrootglas op Rabobank te hebben gelegd, of meer specifiek: op de ruim honderd bankvergunningen van de lokale Rabo's. Want de lokale Rabobanken zijn op dit moment nog zelfstandig en gezamenlijk de eigenaren van Rabobank Nederland in Utrecht.
    Toezichthouders dwingen Rabobank het roer radicaal om te gooien, klinkt het in Rabo-kringen
    Toezichthouders dwingen Rabobank om het roer radicaal om te gooien, klinkt het in Rabo-kringen. De ruim honderd zelfstandige Rabobanken moeten fuseren tot één centrale Rabobank. 'Dat is zeker niet door Rabobank Nederland en zeker ook niet door de lokale banken geïnitieerd,' zegt een voormalige directeur van een lokale Rabobank stellig. En ook verantwoordelijk Rabodirecteur Dirk Duijzer erkende dat ronduit in een interview met FTM: 'De ECB zegt nu: wie bent u eigenlijk? Bent u één bank, of bent u er 110? Als dat laatste het geval is, dan moet u ook 110 keer funden en de ICT loskoppelen. We hebben de consequenties van onze eerdere keuzes [tot funden als één bank, red] niet goed gezien. Het is niet vreemd dat de ECB ons daarop wijst.'

    'Is Rabobank van de leden, of van de toezichthouder?'

    De toenemende invloed van de toezichthouder op het reilen en zeilen van de coöperatieve bank riep bij voormalig commissaris van Rabobank Sneek Sjoerd Galema de vraag op: van wie is de Rabobank eigenlijk, van de leden, of van de toezichthouder? 'Er zullen beslist mensen in Utrecht zijn die het fijn vinden om de regiokantoren aan een kort touwtje te hebben, zo zitten mensen schijnbaar in elkaar,' zei Galema vorige maand tegen FTM. 'Ik denk niettemin dat de bank in toenemende mate werd gedwongen. Ik heb hierover vaak gesprekken gehad met leden van de Raad van Commissarissen van onze dochter Rabobank Nederland. Ik ben in die gesprekken erg geschrokken van hoe zij zich vaak klein moesten maken voor de toezichthouders van De Nederlandsche Bank (DNB). Erudiete en autonome denkers waarvoor ik veel respect had en heb, moesten enkele jaren geleden schijnbaar al door de mangel van de toezichthouder.'
    Rabobank, en niet DNB, houdt sinds jaren '50 toezicht op gezondheid lokale banken
    Jarenlang had Rabobank een uitzonderingspositie in het Nederlandse toezichtslandschap. Begin jaren '50 hadden de twee voorgangers van Rabobank Nederland bedongen dat niet De Nederlandsche Bank (DNB), maar zijzelf toezicht zouden houden op de financiële gezondheid van de bij hen aangesloten coöperatieve banken, op dat moment nog ruim 1300 stuks. Dat levert soms een vreemde situatie op, want Rabo Nederland is feitelijk het dochterbedrijf van de zelfstandige lokale Rabo's (de 1.300 Rabo’s van weleer zijn inmiddels ingeklonken tot ruim honderd stuks). Dat het eigen Rabobanktoezicht niet altijd goed werkte, werd onder meer duidelijk na de Liborfraude. De internationale tak van de bank had onvoldoende controlemechanismen om fraude met het vaststellen van de Libor- en Euriborrentes te voorkomen, zo constateerde Rabobank zelf. Als onderdeel van de Liborschikking van 774 miljoen euro twee jaar geleden, heeft de bank beloofd om flink te investeren in de interne controle. Ruim een jaar later kreeg Rabo weer een tik te verwerken: persbureau Bloomberg meldde begin dit jaar dat het Amerikaanse openbaar ministerie onderzoek doet naar witwassen door Raboklanten in Californië. De bank zou volgens het persbureau al eerder gewaarschuwd zijn dat de controle op het voorkomen van witwassen niet op orde was. Rabobank stond volgens Bloomberg nog onder verscherpt Amerikaans toezicht vanwege de Liborfraude.

    'Toezichthouder kan niet bij lokale Rabobank komen'

    Maar Rabobank moet niet alleen de internationale tak onder controle houden, ook op lokaal niveau moet ze ingrijpen, bijvoorbeeld wanneer er klachten zijn over het optreden van een lokale directeur. Regelmatig komen er berichten naar buiten van lokale banken die onder verscherpt toezicht van Rabobank Nederland staan. Naast het toezicht van DNB, heeft Rabobank ook te maken met de Autoriteit Financiële Markten (AFM), die verantwoordelijk is voor het gedragstoezicht. De AFM kan voor haar toezicht wel in individuele dossiers van lokale Rabobanken kijken, zoals bijvoorbeeld bij haar onderzoek naar zorgvuldige hypotheekverstrekking, of naar de werkwijze van de afdeling Bijzonder Beheer. De AFM legde enkele jaren geleden nog een boete op aan Rabobank Nederland, omdat de hypotheekverstrekking bij enkele lokale Rabobanken niet zorgvuldig was verlopen. Het AFM-onderzoek naar Bijzonder Beheer sprak de banken vrij van benadeling van ondernemers die in de ziekenboeg van de bank waren ondergebracht. 'De toezichthouders zijn door de achterliggende crisis vaak, en terecht, onder vuur komen te liggen van de media en de politiek en willen dit voortaan koste wat het kost voorkomen,' verklaart de voormalig directeur van een lokale Rabobank de toegenomen rol van de toezichthouders. 'Juist bij Rabobank knelde dit, vanwege de zelfstandigheid van de lokale banken, waar de toezichthouder niet direct bij kon.' De spanning tussen (een deel van) de lokale Rabobanken en hun eigen dochter, annex toezichthouder Rabobank Nederland werd daardoor de afgelopen jaren sterk opgevoerd.
    'Arbeidsintensieve processen nodig voor Europese toezichthouder, waar de klant niets aan heeft'
    De toegenomen druk is niet alleen een interne aangelegenheid van de Rabobankbestuurskamers, ook klanten krijgen ermee te maken. Oud-medewerkers van Bijzonder Beheer, de ziekenboeg waar alle 25.000 probleemkredieten van Rabobank worden ondergebracht, klaagden vorig jaar tegen FTM dat het klantbelang steeds vaker ondergesneeuwd raakte door de druk om 'dossiers op orde te krijgen,' een eis die onder meer door het toezicht was ingestoken. 'Banken staan in Europa onder grote druk om duidelijk te maken hoeveel slechte kredieten ze hebben en of ze daar wel voldoende voorzieningen voor hebben genomen. Dat leidt tot arbeidsintensieve administratieve processen waar de individuele klant niets aan heeft,' stelde een oud-medewerker over de overgang naar het Europese bankentoezicht. 'De uitkomst is tegenwoordig niet belangrijk meer, als je de weg daar naartoe maar goed hebt gedocumenteerd,' verklaarde een andere oud-medewerker de angst binnen Rabobank dat de AFM een kijkje komt nemen in de dossiers, zoals eerder dit jaar gebeurde met het onderzoek naar de werkwijze van Bijzonder Beheer.

    Rabocommissie Governance

    De tijd dat Rabobank Nederland het rijk voor het toezicht op de aangesloten banken voor zichzelf had, lijkt voorbij. Rabobank stelde in maart vorig jaar een commissie Governance in om met voorstellen te komen voor een structuurwijziging van de bank. Een van de vier denkrichtingen die de commissie meekreeg, was het nadenken over het inleveren van de lokale bankvergunningen. Volgens Theo Camps, die samen met Rabobestuurder Rien Nagel co-voorzitter is van de commissie, was dat mede ingegeven door het feit dat DNB eigenlijk wil dat er een einde komt aan het toezicht door Rabobank Nederland. 'Nu hebben alle lokale banken een eigen bankvergunning,' zei Camps in december vorig jaar tijdens een vergadering van de ledenraad van Rabobank Nijmegen, de lokale Rabobank waarvan hij de voorzitter van de raad van commissarissen is. 'Voortschrijdend inzicht leert dat DNB zelf het toezicht wil voeren in plaats van dit toezicht te delegeren aan Rabobank Nederland,' staat in de notulen van die vergadering, waar FTM de hand op wist te leggen. Het raakt aan hetzelfde punt dat ook de oud-directeur noemde: DNB kan niet direct toezicht houden op de financiële gezondheid van de lokale Rabo’s, maar is daarvoor afhankelijk van Rabobank Nederland. Die situatie bleek in toenemende mate onthoudbaar, nadat het Liborschandaal, het witwasonderzoek in Californië, en het verscherpte toezicht op diverse lokale Rabo’s, hadden aangetoond dat Rabobank zijn huis niet altijd op orde had. Rabobank_Camps_december_vier_punten

    Bron: notulen ledenraadvergadering Rabobank Rijk van Nijmegen, 03-12-2014

     

    110 keer door een hoepel springen

    Rien Nagel zei recent tegen een blad voor lokale Rabocommissarissen dat twee zaken verandering noodzakelijk maakten: de uit de hand gelopen bureaucratie bij de bank (‘want we vergaderen wat af in deze organisatie’) en het toegenomen toezicht. ‘Ik wil het niet te veel simplificeren, maar het moge duidelijk zijn dat het veel meer vraagt om 110 keer afzonderlijk door de hoepel van de bankvergunningen te gaan, in plaats van één keer,’ zei Nagel in datzelfde Raboblad. Dat het moeilijk was om 110 keer door de hoepel te springen, bleek een halfjaar later: Rabobank maakte geen goede start bij de overgang naar het Europese bankentoezicht. De coöperatieve boerenleenbank slaagde in oktober wel voor de Asset Quality Review (AQR), die de gezondheid van de ruim honderd grootste Europese banken moest meten aan de vooravond van het nieuwe Europese bankentoezicht, maar de ECB schatte wel de kwaliteit van ruim twee miljard euro aan kredieten twijfelachtiger in dan Rabo zelf deed. Dat is in absolute aantallen ruim het tienvoudige van ABN Amro en bijna het dubbele van het cijfer dat ING liet zien. In Europa deden alleen twee Griekse banken en het zwakke Italiaanse Monte dei Paschi di Siena het op dat punt slechter. Een week later, op 4 november 2014, ging het Europese bankentoezicht officieel van start. De Europese toezichthouder leunt nog steeds sterk op DNB. Het toezichtsteam (joint supervisory team (JST)) bestond in november uit ruim twintig man, beschrijft DNB zelf in een webartikel. Het artikel zelf noemt de bank niet bij naam, maar uit dit organogram blijkt dat de geïnterviewde verantwoordelijk is voor het toezicht op Rabobank. Van het JST zitten zes mensen in Frankfurt, daarnaast is er een lokaal team van twaalf DNB-mensen in Amsterdam en zijn er nog enkele Ierse en Franse toezichthouders. De leiding van dit JST is volgens het blog van Draijer in handen van de Pool Maciej Lewandowski, die zijn loopbaan begon als 'derivatives structurer' en later carrière maakte bij de grootste bank van Polen PKO BP. In juni vorig jaar maakte hij de overstap naar de ECB.
    Nog geen maand na invoering Europees toezicht besluit Rabo de 110 bankvergunningen in te leveren
    Een maand nadat het Europese toezicht van start is gegaan, is volgens Theo Camps al duidelijk dat Rabobank zijn huidige structuur met ruim honderd bankvergunningen niet kan handhaven. Het vergt volgens hem 'te veel uitleg' om de nieuwe Europese toezichthouder uit te leggen hoe de structuur van Rabobank (met zijn ruim honderd zelfstandige lokale banken, en hun dochter Rabobank Nederland, die tevens hun toezichthouder is, etc.) precies werkt. '[Dat] kan ontaarden in een permanente discussie. Dit is niet wenselijk,' valt te lezen in de notulen van de vergadering. Daarom hakt de Centrale Kringvergadering (een van de hoogste organen binnen Rabobank) volgens Camps op 3 december, nog geen maand na het van start gaan van het Europese toezicht, de knoop door: de commissie Governance moet met voorstellen komen waarin de 110 bankvergunningen worden omgeruild voor één centrale vergunning, 'gegeven de noodzaak om te komen tot eenheid en uniformiteit in toezicht binnen de Rabobankorganisatie en gelet op het eroderen van het opgedragen toezicht en aanvullende eisen vanuit Europese regelgeving.'

    'We maken vooruitgang'

    Wiebe Draijer blikt in zijn weblog met tevredenheid terug op zijn bezoek van vorige maand aan de ECB in Frankfurt. 'We maken als bank goede vooruitgang vanuit het beeld van toezichthouders,' schrijft de Rabo-topman. 'Maar er blijven bij hen belangrijke aandachtspunten. Zo gaat veel aandacht uit naar data- en informatievoorziening en naar klantintegriteit. Ook onderstrepen ze de waarde van stiptheid en punctualiteit in onze informatievoorziening.' In Amerika, waar Rabo volgens Draijer 'een leger aan nieuwe krachten' heeft ingehuurd om de interne controle te verbeteren, verlopen de gesprekken met de toezichthouder op een iets andere toon, afgaande op het blog van Draijer. 'Hoewel er veel positiefs te melden is, en we waardering oogsten voor onze plannen, worden we er glashelder op gewezen dat de maat[staf, red] is het leveren van vooruitgang en helderheid van communicatie, tijdig en compleet.'
    'Waar we in het verleden niet altijd even strak waren, is daarvoor nauwelijks ruimte in het huidige intensieve toezichtsklimaat'
    Draijer steekt in zijn weblog ook de hand in eigen boezem als het gaat om het vergrootglas dat de toezichthouder nu op de bank legt. 'Wij zijn op veel terreinen goed op weg, en zeker beter gecoördineerd in de richting van toezichthouders, maar de vereisten nemen steeds toe. Waar we in het verleden nogal eens een uitzonderingspositie trachtten in te nemen en niet in alles even strak waren, is daarvoor nauwelijks ruimte in het huidige intensieve toezichtsklimaat in Europa en de Verenigde Staten. Wel ondervind ik begrip voor de achtergrond van onze coöperatieve bank, als basis voor de toekomst.' Ook de oud-directeur van een lokale Rabobank is redelijk optimistisch over de veranderingen. 'Dit [het opgeven van de lokale bankvergunningen en het fuseren van de lokale Rabo's tot één centrale Rabobank, red] is zeker niet door Rabobank Nederland en zeker ook niet door de lokale banken geïnitieerd. Nu het onvermijdelijke daar is, heb ik echter wel de indruk dat men er goed mee omgaat, en dat men de decentrale organisatie zo goed mogelijk in stand blijft houden.'   Update: Follow The Money vroeg de Europese Centrale Bank om te reageren op dit artikel. 'The ECB does not comment on specific institutions,' laat een woordvoerder van de ECB weten. 'We can say that ECB supervision has already been a strong catalyst for banks it supervises to make necessary changes to strengthen their business models so that European banks can be more resilient and better managed.'   Lees hier meer over dossier coöperatie Rabobank.  

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Joris Heijn

    Joris Heijn (1985) studeerde Internationale Betrekkingen in Groningen, maar wilde eigenlijk liever journalist worden. Deed da...

    Volg Joris Heijn
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    Coöperatie Rabobank

    Gevolgd door 171 leden

    Rabobank gaat het coöperatieve roer radicaal omgooien. Lokale banken verliezen hun bankvergunning en twee van de vier belangr...

    Volg dossier