De overlevingskansen van KPMG

7 Connecties

Onderwerpen

Fraude EADS Rechtspraak Arthur Andersen Hells Angels

Organisaties

KPMG

Werkvelden

Accountancy
3 Bijdragen

Accountantskantoor Arthur Andersen ging in 2003 ten onder aan de gevolgen van de fraude bij ENRON. Is een dergelijk scenario ook mogelijk bij KPMG?

Mijn vorige column was gewijd aan de vooruitgang die het OM boekte bij het bestrijden van witteboordencriminaliteit, zoals onder meer bleek bij het optreden tegen KPMG. Dat heeft vermoedelijk effect gehad want mijn suggestie om de zaken bij ‘s werelds grootste vliegtuigbouwer EADS nog eens na te gaan werd twee dagen later opgevolgd. Toen maakte KPMG bekend dat de dossiers waar Jack van Rooijen bij betrokken nog eens goed nagekeken zouden worden. Weinig mensen weten dat EADS een Nederlandse N.V. is. De jaarrekeningen van EADS worden naar Franse gewoonte niet door één maar door twee accountants gecontroleerd: KPMG (gedurende een aantal jaren Jack van Rooijen) en Ernst & Young. Wanneer EADS smeergeldbetalingen buiten de boeken zou hebben gehouden komt ook Ernst & Young in de schijnwerpers te staan.

Slechte publiciteit

Of de publiciteit commercieel gezien positief of negatief voor de betreffende accountantsfirma uitpakt is in het onderhavige geval moeilijk te beoordelen. Op het eerste gezicht zou je als buitenstaander denken dat het allemaal negatieve publiciteit is waardoor je als accountantsfirma alleen maar schade kan oplopen. Dat is in zijn algemeenheid echter niet het geval. Toen ik op een gegeven moment veel tuchtklachten tegen één bepaalde accountantsfirma had ingediend merkte ik dat het bureau daardoor extra klanten kreeg. Het management van de nieuwe klanten concludeerde uit de publiciteit kennelijk dat het betreffende accountantsbureau zich het vuur uit de sloffen liep om de belangen van haar klanten te behartigen. De positieve boodschap voor het management van de nieuwe klanten was dus: die accountant moeten we hebben. Dat effect speelt nu misschien ook voor KPMG een positieve rol.
Naar de buitenwereld toe schermen alle accountants met eerlijkheid en transparantie.
Maar de medaille heeft een keerzijde. Naar de buitenwereld toe schermen alle accountants met eerlijkheid en transparantie. In het komende aandeelhoudersseizoen zullen nieuwe klanten van KPMG, waaronder Unilever, aan de aandeelhoudersvergadering vragen of ze instemmen met het voorstel om KPMG tot accountant te benoemen. VEB-directeur Slagter heeft al laten merken niet erg enthousiast te zijn over de strapatsen van KPMG (hij bepleitte onlangs dat Ballast Nedam het aan KPMG betaalde controlegeld zou terugvragen). Niet uitgesloten is dat in het komende jaarvergaderingen seizoen bij meerdere vennootschappen een stevig robbertje gevochten wordt tussen enerzijds aandeelhouders die een echt kritische en echt onafhankelijke accountant willen en anderzijds het management dat de externe accountant als afhankelijke ruggensteun wil gebruiken. Het lijkt niet uitgesloten dat sommige goed geleide bedrijven zich zullen afkeren van een accountant die al te duidelijk in de fout is gesprongen.

De ondergang van Arthur Andersen

Zijn er eerdere voorbeelden van vergelijkbare situaties? Ja. In 2002 werd bekend dat een van de grootste Amerikaanse bedrijven, Enron, enorme schulden buiten haar balans had gehouden in aparte entiteiten waarvoor ze echter wel verantwoordelijk bleef. Dat was balansvervalsing. De controlerende en goedkeurende accountant was Arthur Andersen, een van de vijf grootste accountantskantoren ter wereld.
Het was gebruik dat topmensen van Arthur Anderson en Enron  vaak bij elkaar van functie wisselden.
Dat gebeurde op aanzienlijk grotere schaal dan in Nederland toen enkele jaren geleden de topman van Ernst & Young CFO bij controleklant Aegon werd en de topman van PwC president-directeur van Schiphol. Deze overstappen werden ondanks klachten van SOBI goedgekeurd door het College van Beroep voor het bedrijfsleven omdat de overlopers uit de houdstermaatschappijen van KPMG en PwC afkomstig waren en niet van de accountantsdochters.

Papiervernietigers

Dat Enron van balansvervalsing werd verdacht maakte voor Arthur Andersen niet direct wat uit, maar op een goede dag werd bekend dat de papiervernietigers bij Arthur Andersen overuren draaiden om het Enron dossier te vernietigen. De geschiedenis vermeldt niet of dat betrekking had op het controledossier of het adviesdossier maar aanvankelijk werd aangenomen dat de accountant beoogde voor haar cliënt belastend materiaal te vernietigen. Ook dat was prima reclame zou je zeggen, want daaruit bleek dat Arthur Andersen zijn uiterste best deed om de belangen van haar cliënt te behartigen. Toch ging er langzaam maar zeker iets gruwelijk mis. Deze poging om de cliënt te beschermen ging voor sommige cliënten toch net iets te ver en zij namen afscheid van Arthur Andersen. Eerst liepen enkele, uitsluitend ethisch hoogstaande, bedrijven weg maar allengs zwol het aantal opzeggingen aan tot een ware exodus. Dat was zeker het geval toen ook het idee rond ging zingen dat Arthur Andersen niet alleen de klant maar ook zichzelf had willen beschermen door de dossiers te vernietigen. Blijvende  klanten raakten alleen reeds daardoor besmet.

Arthur Andersen - poster 2001 De slogan van accountant Arthur Andersen in 2001, slechts een jaar voor de val van het kantoor.

Niemand wilde meer bij Arthur Andersen gezien worden
Uiteindelijk liepen ook de minder hooggestemde cliënten weg. Niemand wilde meer bij Arthur Andersen gezien worden. De firma hield op als wereldwijde organisatie te bestaan omdat er vrijwel geen Amerikaanse klant meer overbleef. Enkele Europese brokstukken fuseerden met toestemming van de Europese Commissie met de overgebleven Big Four.

KPMG net geen criminele organisatie

Een boeiende vraag borrelt op: is het optreden van KPMG ernstiger dan het overuren draaien met een papiervernietiger bij Arthur Andersen? Een positief punt voor KPMG is dat zij bereid was extreem ver te gaan om haar klanten te helpen. De dienstverlening is misschien zeer positief geweest voor Ballast Nedam. Denkbaar is immers dat door het vertraagd in de publiciteit komen van de steekpenningen Ballast Nedam nog een aantal vervolgopdrachten heeft ontvangen die zij bij directe publiciteit gemist zou hebben. Een negatief punt voor KPMG is dat zij door het Openbaar Ministerie op een haartje na als criminele organisatie te boek is gesteld. Blijkens berichten in De Telegraaf van zaterdag 4 januari is KPMG slechts aan deze voor accountants unieke kwalificatie ontkomen door haar hoogste topman, de voorzitter van de Raad van Commissarissen Jack van Rooijen uit al zijn functies te ontheffen. Op de criminele ladder is KPMG daarmee hoger gestegen, of lager gedaald zo men wil, dan de vereniging van motorliefhebbers Hells Angels.
Op de criminele ladder is KPMG daarmee hoger gestegen dan de  Hells Angels.
De eis van het OM dat de rechter de Hells Angels als criminele organisatie zou aanmerken is onlangs nog afgewezen. De rechter heeft dus expliciet bepaald dat de Hells Angels geen criminele organisatie vormen. Voor dat oordeel hoefden de Hells Angels niet de voorzitter van de Raad van Commissarissen te ontslaan. Niet alle bedrijven willen zich graag laten controleren door een organisatie die ternauwernood aan de kwalificatie criminele organisatie is ontkomen. Voor managers is het soms belangrijk dat ze zich bij kritiek van aandeelhouders of de buitenwereld achter ‘hun’ accountant kunnen verschuilen met de bekende opmerking ‘ook de accountant heeft het goedgekeurd’. Voor bedrijven is het belangrijk om op de buitenwereld betrouwbaar over te komen. De vraag is of dit allemaal lukt wanneer je gecontroleerd wordt door een accountantsorganisatie die geld heeft verdiend met criminele activiteiten en waarvan voormalige topmensen voor valsheid in geschrifte worden vervolgd. Zeker wanneer men beseft dat de strafvervolging tegen de voormalige KPMG top nog vele maanden, zo niet enkele jaren, kan gaan duren. Elke keer wanneer elementen van dat vervolgingsbeleid in het nieuws komen kan de vraag weer opkomen waarom de onderneming nog met zo’n accountant in blijft gaan.

Rookgordijnen en leugens

Een ander negatief punt wordt gevormd door de vele rookgordijnen en zelfs duidelijke leugens die KPMG de afgelopen anderhalf jaar heeft verspreid. Tot eind december 2013 werden er nu en dan door journalisten vragen aan KPMG gesteld over hun rol bij het strafrechtelijk onderzoek naar Ballast Nedam. In al die gevallen zijn de journalisten voorgelogen want KPMG zei systematisch dat ze daar buiten stond.
Journalisten zijn voorgelogen want KPMG zei systematisch dat ze daar buiten stond.
Zelf ben ik de vorige week nog voorgelogen door de officiële voorlichter van KPMG. Toen ik hem vroeg of de twee lead partners Renze Hasper en Jack van Rooijen zichzelf uit het accountantsregister hadden uitgeschreven of dat dat door de tuchtrechter was gedaan was het antwoord: geen van beide. In werkelijkheid blijkt Van Rooijen reeds op 30 september 2013 te zijn uitgeschreven, één dag voor zijn pensionering bij KPMG. Van Rooijen, nota ben voorzitter van de Raad van Commissarissen, was volgens Bart Mos van De Telegraaf al in april 2013 geschorst. Over die schorsing moet de gehele top van KPMG gezamenlijk meebeslist hebben. Zo’n schorsing wordt niet even snel behandeld bij het bekende studentikoze agendapunt ‘wat verder ter tafel komt’. Daar zijn uiteraard stevige discussies aan voorafgegaan. Al in februari 2012 heeft KPMG over de zaak Ballast Nedam contact opgenomen met de AFM, zoals blijkt uit verslagen die KPMG op haar website publiceerde. Dat was in de tijd dat de activiteiten van het Openbaar Ministerie tegen Ballast Nedam hun hoogtepunt bereikten.
De gehele top van KPMG moet sinds februari 2012 van de zaak op de hoogte zijn geweest.
De gehele top van KPMG moet dus sinds februari 2012 van de zaak op de hoogte zijn geweest. Dat Jack van Rooijen pas een jaar later, in het voorjaar van 2013, door KPMG geschorst is betekent  dat hij ondanks de bekende feiten nog ruim een jaar lang door de meerderheid van de KPMG top werd gesteund. Pas in het voorjaar van 2013 is Van Rooijen de steun van de meerderheid binnen de KPMG top kwijtgeraakt toen het OM dreigde KPMG als criminele organisatie te vervolgen.

Volgt KPMG Arthur Andersen?

Al deze zaken zouden het mogelijk kunnen maken dat KPMG hetzelfde lot zal ondergaan als Arthur Andersen ruim 10 jaar geleden. Er is echter een sterk argument dat voor het tegendeel pleit. Dat is de afgenomen marktwerking op accountantsgebied. In de jaren ‘80 sprak men over de Big Eight. Door fusies verminderde dat aantal tot de Big Six. Doordat Price Waterhouse in 1998 met Coopers & Lybrand  fuseerde tot PwC ontstond de Big Five. En door het verdwijnen van Arthur Andersen werd de wereldwijde concurrentie verder verminderd tot de Big Four. De Europese Commissie ziet niet graag dat de concurrentie nog verder vermindert  tot de Big Three. Ook in de ogen van het beleggend publiek is dat aantal te klein om van serieuze concurrentie te kunnen spreken. Niet alleen de Europese Commissie maar ook de Big Three (Ernst & Young, PwC en Deloitte) zullen er veel voor over hebben om KPMG te helpen als “onafhankelijke” accountantsorganisatie te blijven voortbestaan. Hoewel dit gunstig is voor de overlevingskansen van KPMG kan moeilijk worden volgehouden dat dit scenario gunstig is voor echte, pure mededinging. Wanneer de Big Three tezamen met de Europese Commissie een onafhankelijk voortbestaan van KPMG steunen zal samenwerking binnen de Big Three vermoedelijk alleen maar toenemen.   Pieter Lakeman is adviseur en voorzitter van SOBI. Bekijk hieronder de bekroonde documentaire 'The Smartest guys in the Room' over de val van Enron.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Pieter Lakeman
Pieter Lakeman
Introductie behoeft hij nauwelijks. Lakeman (1942) studeerde natuurkunde en econometrie aan de Universiteit van Amsterdam. Na...