De tragiek van de koffiekeurmerken

    Consumenten kopen graag koffie met een duurzaam of fairtrade keurmerk. Helaas zorgen de koffiekeurmerken er door de hoge kosten ook voor dat kleine ambachtelijke koffieboeren niet mee kunnen doen.

    Koffie is hot en hip. Ook in Nederland.  Sinds een jaar of twee verschijnt er in de grote steden elke week wel weer een nieuwe espressobar in het straatbeeld. En ze worden druk bezocht. Het betalen van 4 euro voor een cappuccino is voor de consument geen belemmering om toch naar binnen te stappen. Het is lekker, het voelt goed en de koffie is vaak ook nog zeer duurzaam en fairtrade geproduceerd. Iedereen blij. Helaas gaat dat verhaal niet op voor de kleine koffieboeren in bijvoorbeeld Colombia. Zij profiteren niet of nauwelijks mee van de sterke groei van de koffiebranche wereldwijd. Sterker nog, door de lage koffieprijzen van de afgelopen twee jaar, konden ze soms maar nauwelijks het hoofd boven water houden. Starbucks en andere koffiegiganten profiteerden daarentegen van de lage prijzen - de verkoopprijzen bleven immers hoog- en zagen hun winsten stijgen. Het Nederlandse DE Master Blenders, dat onlangs aankondigde te gaan fuseren met het op een-na grootste koffiebedrijf ter wereld Mondelez, kon door de lage inkoopkosten van koffie haar winst nog enigzins stabiel houden. De grote koffiemerken zijn hun koffie in razend tempo steeds duurzamer gaan inkopen. Zo heeft Douwe Egberts de doelstelling om in 2015 voor minimaal 80 procent UTZ gecertificeerde koffie in te kopen. UTZ is een keurmerk dat tot een bepaalde hoogte garandeert dat voor koffie een redelijke prijs is betaald, de arbeidsomstandigheden redelijk zijn en er tamelijk duurzaam is geproduceerd. Starbucks gebruikt weer haar eigen keurmerk en dan is er natuurlijk nog biologische en fairtrade koffie. Maar de koffiekeurmerken hebben lang niet altijd een positieve uitwerking op koffieboeren. Sterker, veel kleine koffieboeren zijn er de dupe van. Hoe komt dat?

    Koffie als wijn

    Eerst wat meer over de achtergrond van de grondstof voor koffie: de koffieboon. Net als wijn wordt de smaak van koffie bepaald door tal van omgevingsfactoren. De grond waarop deze verbouwd wordt, de hoeveelheid zon, de hoogte van de koffieplanten en met name ook de hoogte waarop de planten worden gecultiveerd zijn van groot belang voor de uiteindelijke smaak. De beste koffie wordt geproduceerd op een hoogte tussen de 500 en 1500 meter. De koffiewereld kent twee delen. De ene wereld wordt gedomineerd door de robusta koffieboon, de goedkopere, iets pittigere en bittere koffieboon die vaak in de goedkopere koffie is verwerkt. De koffieboon is robuuster - de naam zegt het al - en heeft een hoog caffeïnegehalte. Juist door die pittige smaak en het hoge caffeïnegehalte bevatten veel espressoblends - espresso bestaat zelden uit slechts een koffiesoort - een deel robustabonen.
    'De beste koffie wordt geproduceerd op een hoogte tussen de 500 en 1500 meter'
    Dé koffieboon is echter de arabicaboon. Maar ook binnen de arabicabonen zijn er weer onderverdelingen te maken. Zo zijn er de afgelopen tien jaar een aantal nieuwe varianten van de traditionele arabicasoorten ontwikkeld. Ze zijn minder vatbaar voor ziektes, kunnen  dichter op elkaar groeien en de de productie per plant is hoger. Maar - je kan niet alles tegelijk hebben - de smaak is daardoor ook minder bijzonder. Een van de grootste producenten van arabicakoffie is Colombia. In tegenstelling tot landen als Vietnam en Brazilië produceert Colombia uitsluitend arabicakoffie. Daarnaast wordt de productie in Colombia nog altijd voor een zeer groot deel verzorgd door kleine koffieboeren. Familiebedrijfjes met vaak slechts enkele hectare grond waar ze met vereende krachten vaak prachtige koffie verbouwen. Met bijzondere kenmerken en een opvallende smaak. Die vaak geproduceerd wordt zonder bestrijdingsmiddelen. Koffie waar je als consument op zit te wachten.

    Alle koffie in een pot

    Maar die koffie ga je als consument in Europa nooit proeven. En ook niet in Colombia. Of in een van de buurlanden. Hoe komt dat? Het antwoord is simpel. De boeren zijn te klein om hun koffie afzonderlijk te kunnen verkopen, te klein om hun eigen verkoopkanaal op te zetten. En dus kunnen ze hun bonen alleen kwijt bij een opkoper, die ze in een vrachtwagen kiepert met de bonen van zijn buurman en niet veel later in een gigantisch magazijn met bonen van de gehele omgeving. Weg unieke smaak. De koffie verdwijnt in een grote mix aan arabicabonen die later zonder keurmerk aan grote koffiemakers verkocht wordt. Nu vraagt u zich misschien af, waar komt mijn gecertificeerde duurzame koffie dan vandaan? Daarop is het antwoord simpel en kort: van grote geprofessionaliseerde koffieplantages. Dat zijn namelijk de enige koffieplantages die de kosten kunnen dragen en de organisatie kunnen opzetten voor het verkrijgen van een keurmerk als UTZ. Dat keurmerk stelt forse formele eisen aan de manier van produceren, maar richt zich in tegenstelling tot bijvoorbeeld Fairtrade niet op het stimuleren van de productie door kleine bedrijven. Haar eisen zijn simpelweg niet haalbaar voor de kleine koffieboeren. Daardoor ontstaan er ook in Colombia steeds meer grote koffieplantages die kleine koffiebedrijfjes opkopen.
    'Waar komt mijn gecertificeerde duurzame koffie dan vandaan?'
    Het is een enigszins cynisch bij-effect van een goedbedoelde ontwikkeling in de Westerse wereld. De consument wil zo graag goede en duurzaam geproduceerde koffie, het liefst ook nog exclusief en sympathiek geproduceerd door kleine bedrijfjes. Dat is ook wat de keurmerken graag uitstralen in hun communicatie. De werkelijkheid is echter vaak anders. Lees op 23 juli in Vrij Nederland een uitgebreide reconstructie door Follow the Money over de beursgang en overname van Douwe Egberts. Over hoe de liefde voor koffie het verliest van de liefde voor geld.  Het onderzoek voor dat artikel werd mede mogelijk gemaakt door het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (FondsBJP).        

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Robert Kosters

    Volg Robert Kosters
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren