De bizarre val van Portugals grootste bank

    De grootste bank van Portugal, Banco Espírito Santo, is gisteren gered met bijna 5 miljard euro kapitaal. Het Portugese bankdrama heeft alles in zich: fraude, witwassen, conflicterende belangen, falend toezicht en overwachte miljardenverliezen.

    De val van Banco Espírito Santo, de grootste bank van Portugal, is een koningsdrama, een familiedrama én een financieel debacle ineen. Degenen die de financiële sector sinds de crisis gevolgd hebben, zullen een hoop déjà vu's hebben. Zo zijn er bijvoorbeeld overeenkomsten met de val van DSB bank en Fortis te ontwaren. Alle problemen die je maar rond een bank kunt bedenken, lijken te spelen bij de Banco Espírito Santo (BES), die gisteren met 4,9 miljard euro moest worden gered. De gezonde delen van de bank, inclusief de tegoeden van spaarders en bedrijven, gaan op in een nieuwe bank, Novo Banco, waarin nieuw kapitaal wordt geïnjecteerd vanuit het Europese resolutiefonds. De rest gaat op in een bad bank die blijft opereren onder de oude naam. De Portugese belastingbetaler betaalt – voorlopig – niet mee aan de redding, maar de meeste Portugezen gaan ervan uit dat ze uiteindelijk toch de rekening gepresenteerd krijgen. Het Portugese bankwezen past 500 miljoen bij - iedere bank naar rato van het marktaandeel. Het leidt tot grote verontwaardiging: 'Wij worden nu  verantwoordelijk gehouden voor de daden van een schuldige [de van fraude en witwassen verdachte voormalig CEO Ricardo Salgado, red.] die nu met vakantie is,' citeert dagblad Público een Portugese bankier. De krant constateert dat de ingreep van de Portugese centrale bank voor iedereen als een volslagen verrassing kwam. De andere banken kregen naar verluidt pas afgelopen zaterdag te horen hoe dramatisch de BES ervoor stond.

    Geld kwijt

    De gevolgen van de val zijn groot. Alle aandeelhouders, inclusief de Franse bank Crédit Agricole, zijn hun geld kwijt. Deze deels coöperatieve bank maakte vandaag bekend ruim 600 miljoen euro te moeten afboeken door de val van BES. Ook de Amerikaanse vermogensbeheerder BlackRock, dat een belang had van bijna 5 procent, zag hun belegging verdampen. Ook houders van achtergestelde obligaties of andere financieringsconstructies moeten nog maar zien of ze hun geld terugkrijgen. De familie Espírito Santo, het management en andere bij het bestuur betrokken aandeelhouders en obligatiehouders, zijn eveneens hun geld kwijt. Banco Espírito Santo is met een balanstotaal van ruim 80 miljard de grootste bank van Portugal. Voor Europese begrippen valt de omvang van de bank nog mee. Ter vergelijking: SNS is met een balanstotaal van 125 miljard een stuk groter. De BES heeft een lange en woelige geschiedenis die teruggaat tot ver voor de dictatuur van Salazar. De bank werd opgericht door de gelijknamige familie, die niet meer de meerderheid van de aandelen bezat, maar tot voor kort nog grote invloed had op het bestuur van de bank. De laatste ceo uit de famlie, Ricardo Espírito Santo Salgado, werd echter onder druk van de Portugese centrale bank op non-actief gesteld. Enkele weken geleden werd hij verhoord in verband met zijn mogelijke betrokkenheid bij een een groot witwasschandaal.
    dochter BES Angola moest vorige week worden gered door een kapitaalinjectie van de Angolese centrale bank
    De bank werd na de revolutie in 1975 genationaliseerd, maar kwam in de loop van de jaren '80 weer in handen van de naar het buitenland uitgeweken familie Espírito Santo. Die had samen met Crédit Agricole de meerderheid van de bank in handen en bracht het onder in de holding. Door de toetreding van Portugal in de Europese Unie in 1986 groeide de economie van het land in de jaren '90 snel en daar profiteerde ook BES van. Ook profiteerde de bank sterk van de sterk groeiende economieën van voormalige Portugese koloniën, met name het olie- en diamantrijke Angola, waar BES grote dochterbedrijven heeft. Aanvankelijk was dat een zeer winstgevende operatie, maar dochter BES Angola moest vorige week worden gered door een kapitaalinjectie van de Angolese centrale bank. Juist dat gegeven haalde wat druk van de ketel, want het moederbedrijf in Lissabon verloor daarbij weliswaar de zeggenschap, maar werd zo verlost van wat zich had ontpopt tot een financiële molensteen.

    De laatste dagen

    De gang van zaken in de aanloop naar de redding van de bank, doet denken aan die van Fortis. Net als bij Fortis waren er al geruime tijd twijfels over het voortbestaan van de bank. Het begon toen na onderzoek van de Portugese Centrale bank bleek dat de moedermaatschappij Grupo Espírito Santo, die ook grote belangen in de zorg en toeristensector heeft, van de familie Espírito Santo er financieel zeer slecht voor stond. Maar nog problematischer: er bleken veel meer financiële dwarsverbanden tussen de holding van de familie, die op zich maar 20 procent van de bank in handen had, en de bank. Het ging om miljarden. De holding van de Espírito Santo's, gezeteld in het belastingvriendelijke Luxemburg, vroeg in juni uitstel van betaling aan.
    'na de herkapitalisatie behoren we tot de best gekapitaliseerde banken van Europa'
    Dat was aanleiding voor de centrale bank om aan te dringen op een nieuw bestuur van de bank en op een grote herkapitalisatie. Het kapitaal kwam in juni. In een presentatie voor institutionele beleggers van juli meldde de BES vervolgens dat 'de bank na de herkapitalisatie tot de best gekapitaliseerde banken van Europa' behoorde. Daarna verzekerde ook de centrale bank meerdere malen, op 11 en 13 juli en zelfs vorige week donderdag nog, dat de bank absoluut veilig was en dat niemand zich zorgen hoefde te maken dat deze zou vallen. Interessant hierbij is ook de rol van accountant KPMG die de centrale bank verzekerde dat de cijfers nu wél klopten. Gaat u maar rustig slapen spaarder, zei de toezichthouder dan ook op 11 juli. Voor 31 juli werd een extra bijzondere aandeelhoudersvergadering belegd, ook al zo bekend van Fortis, waar de nieuwe koers en Raad van Bestuur zou worden bekrachtigd. Er zouden rond die tijd naar verwachting nog verliezen van iets onder de miljard worden aangekondigd, maar dat kon de bank met een eigen vermogen van 7 miljard (op een balanstotaal van 82 miljard) wel hebben. Het Amerikaanse Blackrock liet zich kennelijk in slaap sussen. 's Werelds grootste belegger kocht op 8 juli ruim 4,5 procent in de bank. Ondertussen waren andere beleggers minder van vertrouwen dat het allemaal wel goed zou komen, getuige de koersgrafiek van de BES, die sinds mei een steile lijn naar beneden vormt.

    koers Banco Espírito Santo 2009 2014 De koers van Banco Espírito Santo in de afgelopen 5 jaar. Bron: ft.com

    Tot woensdag 30 juli. Op die dag maakte de BES volkomen onverwacht een verlies van maar liefst 3,5 miljard euro bekend, een bedrag dat de bank wel degelijk in gevaar bracht. De bijzondere aandeelhoudersvergadering werd direct geannuleerd. De centrale bank meende nog dat de bank gered kon worden door een extra aandelenuitgifte, maar dat bleek valse hoop. Na een dramatische koersval werd de handel in het aandeel stilgelegd. Een redding was onvermijdelijk geworden. Spaargeld stroomde weg. Er moest iets gebeuren. Afgelopen weekend werd de bank onteigend door de Portugese centrale bank. De vraag is wat dit gaat betekenen voor de Portugese en Europese economie. Of waren de problemen bij de BES van sterk particuliere aard? Het lijkt sterk op het laatste. Een combinatie van zeer snel groeiende bank, onder leiding van sterke man Salgado, die zich door niemand liet tegenhouden en gezien werd als de machtigste man van het land. En een bank die sterk verstrengeld was met andere takken van het familiebedrijf. Dat lijken de belangrijkste oorzaak voor de problemen waarin BES is geraakt. Daarnaast lijkt er ook sprake te zijn van fraude, want er liggen dochters van de bank in het vizier van de Portugese justitie wegens verdenking van het op grote schaal witwassen van gelden van Portugese rijken.

    Stormachtige groei

    BES groeide sinds begin jaren negentig pijlsnel, zoals in onderstaande grafiekjes (afkomstig uit de analistenpresentatie van BES zelf) goed is te zien. Het zorgde voor een deels instabiele bank. De groei van de bank werd voor een groot deel gedreven door de groei van dochterbedrijven in de voormalige kolonies. Onder andere in de voormalige Portugese overzeese kolonies Angola, Mozambique, Brazilië en Kaapverdië had de BES belangrijke dochterbedrijven. Juist die dochters zorgden voor de onstuimige groei van de BES.
    Groei BES sinds jaren negentig
    De stormachtige groei van de activa (net assets), uitstaande leningen (gross credit) en spaartegoeden (deposits) van de BES.

    De sterke man

    De BES werd sinds de 1991 geleid door Richard Espírito Santo Salgado. Hij leefde voor de bank, en werkte er vrijwel zijn hele leven, onder andere in de Braziliaanse en Zwitserse filialen. Salgado werd de 'machtigste man van Portugal' genoemd. Als patriarch van de familie leidde hij de bank met vaste hand. Politici, CEO's, rijke ondernemers en andere invloedrijke Portugezen werden graag met hem gezien. Niet alleen om zijn persoonlijkheid en contacten, maar wellicht ook omdat Salgado op fiscaal gebied gunstige regelingen kon treffen. In die zin is het een verkapte zegen dat het land nu verlost is van een familie die lange tijd in staat was om de Portugese staat te gebruiken om zijn eigen belangen zeker te stellen.

    Ricardo Salgado Ricardo Salgado

    In mei van dit jaar moest Salgado opstapppen als directeur van de bank vanwege beschuldigingen van fraude en witwasssen. In juli ging hij daarvoor in voorarrest, maar door betaling van 3 miljoen euro borg wandelt de patriarch nu rondjes in zijn eigen villa, in plaats van in een muffige cel. Hij houdt kantoor in een vijfsterren-hotel in badplaats Estoril. De vraag is of hij daar veel familiebezoek zal krijgen. De tientallen familieleden hebben hun familievermogen en de bijbehorende macht in een klein jaar helemaal in elkaar zien vallen. Het ziet ernaar uit dat van het ooit zo machtige zakelijke imperium Espírito Santo weinig zal overblijven.

    De verstrengeling binnen de groep

    Het grootste probleem van de BES lijkt de verbondenheid met de BES groep, de moedermaatschappij van de bank, die allerlei activiteiten ontplooit. Volgens een melding van de BES groep (eind juni) had de bank een exposure van 1,1 miljard euro op leningen van de groep. Later ging het al om een bedrag van 1,5 miljard. Ook werd er door de bank grote leningen verstrekt aan de BES groep en haar dochters, waaronder investeringsmaatschappij Rio Forte. Andere leningen werden doorverkocht aan klanten van de bank, volgens sommige berichten tegen veel hogere waarderingen dan gerechtvaardigd was.
    Door de bank werden grote leningen verstrekt aan de BES groep en haar dochters, waaronder investerings-maatschappij Rio Forte
    Probleem is dat onduidelijk is wat de daadwerkelijke risico's zijn. In die zin lijkt de situatie bij BES ook een beetje op die van DSB bank. Een van de belangrijkste redenen van de val van DSB waren de risicovolle leningen die Dirk Scheringa met zijn bank had verstrekt aan zijn moedermaatschappij. Daarmee werden onder andere zijn hobby's, de kunst, het voetbal en het schaatsen gefinancierd. Ook de familie Espírito Santo presenteerde zich graag als mecenas. Een van de problematische interne verstrengelingen van BES is die met Portugese Telecom (PT). PT is niet alleen aandeelhouder van BES, maar had ook een groot deel van haar geld, in totaal 900 miljoen, verpand aan de holding van de familie Espírito Santo. In juni werd bekend dat de holding dat geld niet kon terugbetalen, waardoor ook PT in de problemen kwam. Door de problemen bij de BES groep gaat de eerder aangekondigde fusie met het Braziliaanse telecombedrijf Oi waarschijnlijk niet door. PT wordt nog extra geraakt door de problemen bij de familie Espírito Santo. Ze is ook nog 2,1 procent aandeelhouder in de bank. Dat geld kan ze ook afschrijven. Hieronder de aandeelhoudersstructuur van de BES bank.

    Aandeelhouders BES De aandeelhouderstructuur van de Banco Espirito Santo op 17 juni. Hier is het aandelenbelang dat BlackRock nam op 8 juli jongsleden al in verwerkt.

    Schade lijkt mee te vallen

    Hoewel de val van de Portugese bank dramatisch is, lijkt de schade voor de Portugese en de Europese economie mee te vallen. Eerder werd gevreesd voor het oplaaien van de bankencrisis, maar die kans lijkt voorlopig klein. De Portugezen vrezen echter dat een deel van de kosten uiteindelijk nog op haar bordje terechtkomt. Dat geldt in ieder geval voor de Portugese banken, die moeten gaan meebetalen aan de redding van de BES. Het zou gaan om een bedrag van 500 miljoen euro, geld dat niet meer kan worden uitgeleend aan de om krediet smekende Portugese ondernemers.
    De Portugezen vrezen dat een deel van de kosten uiteindelijk nog op haar bordje terechtkomt
    Wel lijkt het erop dat de problemen bij BES niet symptomatisch zijn voor de rest van de Portugese financiële sector: het komt voort uit een onwaarschijnlijk wanbeleid bij de bedrijven van de familie Espírito Santo. Ze komen niet primair voort uit een slecht draaiende economie of zeer slechtpresterende uitstaande leningen. Dat laatste was wel het geval in Angola, maar de angel is er daar door de Angolese centrale bank uitgetrokken. Eerder lijkt het een geval van overmoed en mismanagement bij de leiding van de bank en de holding van de familie. De overmoed bij BES wordt nog mooi geïllustreerd door de communicatie van BES het afgelopen jaar. Het zou allemaal wel meevallen. Zelfs de president van de Portugese centrale bank liet zich inpalmen door de mooie cijfers die de machtige Ricardo Salgado hem voorhield. Veelzeggend is het plaatje wat op het jaarverslag over 2013: een doorbrekende zon boven een landelijk Portugees landschap. Voor BES is de zon dan definitief ondergegaan, hopelijk geldt dat niet voor de net weer opbloeiende Portugese economie.

    zon breekt door in Portugal De plaat op de voorpagina van het jaarverslag 2013 van BES.

       

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Robert Kosters

    Gevolgd door 128 leden

    Volg Robert Kosters
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren