Reclame uit de vorige eeuw: Over the Atlantic met de KLM

Heen en weer met het vliegtuig naar Zuid-Frankrijk is net zo duur als een retourtje Terschelling. Hoe kan dat? Lees meer

Uit ons onderzoek blijkt dat de luchtvaart ondersteund wordt met talloze subsidiestromen vanuit gemeenten, provincies, ministeries en de Europese Unie. 'Mainport' Schiphol krijgt talloze fiscale en economische voordeeltjes, waar vooral buitenlandse passagiers van profiteren. De economische meerwaarde hiervan lijkt beperkt.

Ondertussen explodeert de vraag naar vliegreizen, omdat vliegtickets door al die voordeeltjes aan de luchtvaartindustrie spotgoedkoop zijn. Dit heeft gevolgen voor het klimaat: terwijl andere sectoren minder CO2 gaan uitstoten, stijgt de CO2-uitstoot in de luchtvaart. En natuurlijk stijgt ook de uitstoot van fijnstof en zitten omwonenden in de herrie.

40 artikelen

Reclame uit de vorige eeuw: Over the Atlantic met de KLM © Blog.KLM.com

Cold case: hoe een topman van de KLM de staat een poot uitdraaide

3 Connecties

Personen

Neelie Kroes

Organisaties

KLM

Locaties

Bonaire
14 Bijdragen

In de jaren ‘60 en ‘70 deelt Ferdinand ‘Frits’ Kielman zestien jaar lang de lakens uit op het hoofdkantoor van de KLM in New York. Hij raakt er uiteindelijk verwikkeld in fraude en schandalen.

Het is 22 april 1978 en het diner wordt geserveerd in het imposante Waldorf Astoria in New York. Een paar dagen eerder was het hotel nog het decor van boze demonstranten: de Roemeense tiran Nicolae Ceaușescu sliep in de presidentiële suite. Roemeense migranten, die de dictatuur in het thuisland waren ontvlucht, hadden lucht gekregen van zijn verblijf en verwelkomden hem met rotte eieren en tomaten. 

Maar nu de rotzooi is opgeruimd, is het hotel weer vertrouwd chic. Tussen de met goud versierde wanden, fonkelende kroonluchters, dikke tapijten en messcherp gesteven servetten zit een massa prominente Nederlanders. 

De diplomaat jonkheer Leopold Quarles van Ufford is van de partij, net als de staatssecretaris voor Buitenlandse Handel Karel Beyen (VVD), ABN-directeur Frank van Veenendaal, pianist Pia Beck, cabaretier Seth Gaaikema, prinses Christina en haar man Jorge Guillermo. 

Beatrix en Claus zijn er voor de opening van het nieuwe Amerikaanse hoofdkantoor van de KLM

Maar met afstand de belangrijkste gasten van Ferdinand (F.O.) Kielman, de KLM-directeur in Noord-Amerika, zijn kroonprinses Beatrix en haar man prins Claus. Ze zijn hier op zijn uitnodiging, voor de opening van het nieuwe Amerikaanse hoofdkantoor in het prestigieuze Rockefeller Center in Manhattan. 

In de Nederlandse gemeenschap in New York is Kielman een graag geziene man. Hij was er jaren voorzitter van de Nederlandse Club, die diplomaten, zakenmensen en journalisten uit het vaderland samenbrengt, en hij is bevriend met prins Bernhard. Met hem deelt hij een passie voor jagen, in zijn werkkamer staan de jachttrofeeën uitgestald. In de weekenden is Kielman te vinden op zijn estate in Connecticut, waar hij een luxe buitenhuis met zwembad bezit. Een oud-KLM-medewerker omschrijft hem als een man die ‘door zijn uiterlijk en zwierige omgangsvormen iets weg had van Ronald Reagan’.

Contractbreuk en mismanagement

De avond in het Waldorf Astoria had een hoogtepunt in Kielmans carrière moeten worden. De opening van een nieuw, super-de-luxe kantoor (met een jaarlijkse huur van 40 miljoen euro), een diner met afterparty in een van de meest weelderige hotels van de stad, en een gezelschap van de fines fleurs van de Nederlandse adel, politiek, cultuur en het zakenleven. 

Toch is de sfeer bedrukt. Die ochtend heeft Jos de Wit, assistent-accountant bij KLM-Amerika – en daarmee uitstekend op de hoogte van Kielmans financiële handel en wandel – een gerechtelijke aanklacht tegen hem ingediend. Hij beschuldigt Kielman van contractbreuk en mismanagement. 

Jos de Wit werkt dan al tien jaar bij de KLM en hij en zijn vrouw Wilma hebben in Amerika een leven opgebouwd. Ze schreven zelfs een boekje over hun geliefde plek: New York, stad voor Nederlanders

Maar aan hun verblijf komt een einde wanneer De Wit tegen zijn zin wordt overgeplaatst naar het KLM-hoofdkantoor in Amstelveen. Hij is naar de rechter gestapt omdat hij het idee heeft te worden uitgerangeerd om de afdeling in New York uit de wind te houden. 

Staatssteun

Die afdeling is in de jaren '70 heel belangrijk. De luchtvaartmaatschappij boekt hier meer dan 30 procent van haar omzet, in 1979 ruim 1,25 miljard gulden

Deze afhankelijkheid is ook haar achilleshiel, zegt luchtvaarthistoricus Marc Dierikx bij navraag: ‘De grootste vliegmarkt voor de KLM bestaat op dat moment uit de verbindingen met de VS. En de KLM kreeg destijds last van protectionistische maatregelen die de Amerikanen afkondigden.’

De KLM heeft veel te veel nieuwe vliegtuigen gekocht, die ze niet gevuld krijgt

Ook nieuw in die tijd is de concurrentie van chartermaatschappijen, die niet vastzitten aan lijnverbindingen en hun vliegtuigen met pakketdeals makkelijker kunnen vullen. 

De KLM reageert halfbakken op de nieuwe tijd en de veranderingen in de reismarkt. Ze investeert fors in reisbureaus, terwijl die door de opkomst van de computer juist minder belangrijk worden. Nieuwe Amerikaanse regelgeving maakt ook dat dure hoofdkantoren minder nodig zijn, maar de KLM opent juist een hoofdkantoor in het hart van Manhattan. 

Bovendien heeft de KLM veel te veel nieuwe vliegtuigen gekocht, die ze niet gevuld krijgt. Ze gebruiken een duizelingwekkende hoeveelheid kerosine, terwijl het tijdperk van spotgoedkope olie na de tweede oliecrisis van 1978 definitief voorbij lijkt.

In 1959 opende actrice Audrey Hepburn het eerdere KLM-hoofdkantoor aan 5th Avenue.

De KLM zit zo diep in de problemen, dat ze zich opnieuw tot de Nederlandse staat wendt voor steun. Die schiet te hulp en verhoogt zijn aandelenpakket van 51 naar 80 procent, waardoor de KLM 200 miljoen gulden ontvangt. En, zo is te lezen in De blauwe fabel van Ties Joosten, de belastingbetaler komt garant te staan voor een krediet aan de KLM van 400 miljoen gulden.

Klokkenluider

Jos de Wit acht zichzelf beter dan Frits Kielman in staat om de problemen bij de KLM het hoofd te bieden. Maar in plaats daarvan hoort hij dat hij New York moet verlaten. 

De dan 39-jarige De Wit wil helemaal niet weg en besluit de publiciteit te zoeken. Als accountant heeft hij gedetailleerde kennis van het financiële reilen en zeilen bij KLM-Amerika. Hij weet precies waar in de boekhouding onregelmatigheden te vinden zijn en wordt klokkenluider. 

De journalist Nico Haasbroek werkt in die tijd als correspondent in New York, onder andere voor dagblad Het Vrije Volk. Hij komt in contact met De Wit en begrijpt van hem dat er bij de KLM naast een arbeidsconflict ook een interne machtsstrijd speelt. En vuil spel, zegt hij tegen Follow the Money: ‘De Wit gaf mij allerlei documenten, waaronder administratie die de grootschalige fraude bij de KLM zouden bewijzen.’ 

Reisagenten betalen dominees en rabbijnen om vluchten naar Israël aan de man te brengen

Haasbroek ontdekt in de documenten dat Kielmans privébelangen en die van de KLM kriskras door elkaar lijken te lopen, en dat KLM-Amerika onder zijn leiding Amerikaanse en internationale wetten overtreedt.

In Het Vrije Volk citeert hij De Wit die zegt bij de KLM veel onrecht te hebben meegemaakt: ‘Het is zo dat kleinere mannetjes voor kleine vergrijpen gepakt of zelfs regelrecht ontslagen worden, terwijl de bazen zich alles mogen veroorloven.’

De Wit beschuldigt de KLM ervan reisbureaus illegaal te hebben beloond voor het aanleveren van passagiers – via een geheime kas en een netwerk van buitenlandse bankrekeningen.

Gespecialiseerd reisbureau

Zo lobbyden reisagenten van Wholesale Tours International van de Griek Pano Anastasato bij dominees in de Amerikaanse biblebelt om KLM-reizen naar het land van Jezus aan te prijzen. In ruil ontvingen ze giften voor hun kerk. 

En rabbi J. Elbaum, eigenaar van Ideal Tours en Religious Tours, voorzag de KLM van Joodse passagiers voor de verbinding tussen Amerika en Israël. Elbaum, en naar later blijkt ook de opperrabbijn in New York, ontvingen hiervoor smeergeld van de KLM. 

Vooral New York heeft een grote Joodse gemeenschap en reizen naar Israël raken eind jaren ‘60 steeds meer in trek. Om haar toegang tot deze markt niet te verliezen, zet de KLM in 1970 haar zinnen op het gespecialiseerde reisbureau Dee Travel.

Voor de aankoop van Dee Travel – die volgens de regels van de International Air Transportation Association (IATA) streng verboden is – wendt de luchtvaartmaatschappij zich tot Leonard Rovins en Morris Fellner. Zij zijn de huisadvocaten van KLM-Amerika, de privé-advocaten van Kielman én de twee eigenaren van de holdingmaatschappij Gran Tours Incorporated. Rond 1970 krijgen Morris en Fellner van de KLM, via een bank in Zwitserland en allerlei omwegen, 200 duizend dollar voor de aanschaf van het reisbureau. 

De eigen reisbureaus helpen de KLM, in strijd met de regels, vliegtuigstoelen vol te krijgen

Kielman richt intussen ook zelf een reisbureau op: Continental Royal Services. Ook dat valt op papier onder Gran Tours van de advocaten Rovins en Fellner, en dient als spin in het web voor betalingen van smeergeld en commissies. 

Waar het om te doen is: Dee Travel en Continental Royal Services helpen de KLM – in strijd met de regels – met het vullen van vliegtuigstoelen. Zodra de Amerikaanse beurswaakhond SEC en de Canadese belastingdienst lucht krijgen van de constructie starten ze een onderzoek. Maar het komt niet tot een rechtszaak en de volle omvang van de corruptie komt nooit boven water. 

Alleen bevestigt Neelie Smit-Kroes, toen staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat (VVD), jaren later dat ‘de KLM enkele illegale betalingen’ verricht heeft en ‘niet voor 100 procent schoon was’. De Rijksluchtvaartdienst concludeert dan in een rapport dat de aankoop van Dee Travel ‘niet juist is geweest’.

Bonaire Beach Resort 

En dan is er nog het Bonaire Beach Resort, het grootste hotel op het gelijknamige eiland, dat Kielman in 1973 aanschaft met een groep vrienden en zakenrelaties onder wie KLM-advocaat Rovins. 

Met het hotel creëren ze voor zichzelf een aantrekkelijke combinatie: Continental Royal Services brengt in de Verenigde Staten de accommodatie op Bonaire aan de man, en de KLM verkoopt de stoelen om de passagiers heen en weer te brengen. In alle drie de bedrijven – het reisbureau, het resort en de vliegtuigmaatschappij – heeft Kielman een stevige vinger in de pap.

Hij peutert bij de First National Citybank – huisbankier van KLM-Amerika – een lening los van 838 duizend dollar. Persoonlijk staat hij garant voor 100 duizend dollar. John Stone, 

ondernemer in de reisindustrie en volgens Haasbroek zelf ook een ‘notoire oplichter’, noteert in zijn boek Going for broke dat Kielman de gewoonte heeft zijn vermogen te overdrijven en zich voor te doen als miljonair. 

Bevriende aannemer

Naast Kielman en advocaat Rovins telt de investeringsgroep achter het hotel op Bonaire meer leden die kind aan huis zijn bij de KLM. Zo is er Seymour Dember, eigenaar van aannemersbedrijf Dember. 

Wanneer de KLM eind jaren ‘60 de passagiersterminal op de luchthaven John F. Kennedy wil uitbreiden, valt de keus – zonder openbare aanbesteding – op Dember. Met de uitbreiding is een som van 11 miljoen gulden gemoeid, volgens Haasbroek een bijzonder hoog bedrag voor die tijd.

Een paar jaar later krijgt Dember opnieuw een klus: de vrachtterminal van de KLM, ook op JFK, is aan een uitbreiding toe. Deze keer vindt wel een openbare aanbesteding plaats. Maar hoewel Dember niet het laagste bod doet, sleept hij toch de opdracht binnen. 

De investeerders in het hotel op Bonaire werken voor de KLM of zijn vrienden van Kielman

Dember stelt voor de klus een offerte op van 1,8 miljoen dollar. Negen dagen na ontvangst stuurt de KLM-directie in New York – zonder duidelijke aanleiding – een financieringsaanvraag van ruim 2,1 miljoen dollar naar Amstelveen. Het hoofdkantoor gaat akkoord. 

Een onderzoek van de Rijksluchtvaartdienst zal in 1978 uitwijzen dat de uitbreiding van de vrachtterminal uiteindelijk ruim 3 miljoen dollar kost.

Andere leden van de investeringsgroep zijn Warren E. Kraemer, voormalig consultant bij de KLM in New York, en Ralph Fine, oprichter van het vliegtuigonderhoudsbedrijf Triangle Services. De overige investeerders zijn ofwel werkzaam voor de KLM, ofwel jacht- en zakenvrienden van Kielman. Haasbroek: ‘Dit was typerend voor die tijd. Zo gingen jongens onder elkaar met elkaar om. De luchtvaart was een gesloten wereld waarin iedereen elkaar de bal toespeelt.’

Schuldeisers

Zowel het Bonaire Beach Resort als de reisbureaus Continental Royal Services en Dee Travel gaan binnen een mum van tijd op de fles. Het geld stroomt weliswaar binnen, maar lekt weg naar een onbekende bestemming. Gaten worden in eerste instantie gedicht door het aantrekken van nieuwe investeerders. Maar als de onbetaalde rekeningen zich opstapelen, valt het doek voor de drie bedrijven.

In een poging het faillissement af te wenden gaat Continental Royal Services – met hulp van ondernemer/oplichter John Stone – in de Amerikaanse staat Wisconsin nog een lening aan van minimaal 250 duizend dollar. Maar ook dit geld gaat in rook op. Alle investeerders, inclusief Citibank en het lokale bestuur van Bonaire, en daarmee de Nederlandse staat, blijven met lege handen achter.

‘Kielman had officieel  nergens iets mee te maken, maar later bleek dat hij er officieus alles mee te maken had’

Kielman houdt vol niets met beide reisbureaus te maken te hebben. Maar bij onderhandelingen over leningen deed nooit ‘eigenaar’ Fellner het woord. Dat was altijd Kielman, schrijft de Provinciale Zeeuwse Courant in 1978.

En Hugo Gerharts, directeur van het Bonaire Beach Resort, vertelt in datzelfde jaar aan Nico Haasbroek: ‘Kielman was steeds omgeven door vrienden en stromannen. Officieel had hij nergens iets mee te maken. Maar later bleek dat hij er officieus alles mee te maken had.’

Kielmans zakelijke avonturen laten een spoor van vernieling achter. Oud-hoteldirecteur Gerharts gaat voor 250 duizend Antilliaanse gulden het schip in en de Nederlandse overheid voor 70 duizend. 

De Citibank spant een proces aan tegen Kielman en twee andere aandeelhouders van Bonaire Beach Resort en eist 200 duizend dollar.

Gratis tickets voor het koningshuis

Maar Kielman is een man met connecties. Hij is goed bevriend met prins Bernhard, op dat moment in opspraak vanwege het Lockheed-schandaal, en gaat zelfs met hem op vakantie naar Spanje om daar te jagen, zo meldt de Rijksvoorlichtingsdienst eind 1978. Kielman is peetvader van een van de kinderen van Bernhards jongste dochter, prinses Christina. 

En Bernards jongere broer prins Aschwin staat tot 1972 op de loonlijst van de KLM. Voor een symbolisch jaarsalaris van 50 gulden geniet hij de voordelen van KLM-medewerkers. De prins en zijn gezin kunnen daardoor gratis de wereld over vliegen. Tussen 1972 en 1976 vergoedt de KLM hem via zijn bankrekening in Zwitserland nog voor ruim 85 duizend gulden aan vliegreizen.

Volgens meerdere zakenrelaties schermt Kielman geregeld met zijn innige banden met het Nederlandse koningshuis. Het ‘royal’ in CRS is dan ook niet toevallig gekozen. 

Politieke ophef 

In Nederland zorgt de gang van zaken in Amerika voor onrust – de staat is immers de grootste aandeelhouder van de vliegmaatschappij. 

In de zomer van ‘78 stelt Kamerlid Hessel Rienks (PvdA) 263 Kamervragen over de kwestie aan de politiek verantwoordelijke staatssecretaris. Maar Smit-Kroes ziet weinig problemen. ‘Ik acht de bestaande procedure voldoende; zij verschaft alle waarborgen die redelijkerwijs tegen eventueel misbruik kunnen worden verlangd. Voor een verdergaand onderzoek van deze materie zie ik geen aanleiding.’

Niet veel later kondigt Smit-Kroes toch een onderzoek aan. Twee deskundigen, die in overleg met de KLM-directie zijn geselecteerd, doen onderzoek naar Continental Royal Services, Dee Travel en het hotel op Bonaire. 

En Kielman is dan al weggepromoveerd. Hij krijgt eind 1979 een aanstelling als directeur van de Golden Tulip Development Company, een nog op te richten dochter van de hotelketen waarvan de KLM voor 50 procent eigenaar is.

In juni 1980 maakt Smit-Kroes de uitslag van het onderzoek bekend: er zijn geen conclusies te trekken uit de financiële handel en wandel van Kielman omdat de administratie onvolledig is. Waarom dat zo is, wordt enkele maanden later duidelijk. Het NRC Handelsblad schrijft dat ‘alle terzake doende archieven bleken te zijn verbrand, een zelfs op bevel van de KLM-advocaat’.

Voor een parlementaire enquête is geen animo meer en ook de rechtszaak van De Wit loopt op niets uit

En zo worden de KLM en Kielman vrijgepleit, alleen over de aanschaf van Dee Travel is de staatssecretaris kritisch omdat de KLM vooraf ministeriële goedkeuring had moeten vragen voor een investering van meer dan 500 duizend gulden. Over prins Aschwin zegt Smit-Kroes dat hij slechts één keer per jaar gratis vloog, hoewel er aanwijzingen zijn dat dit veel vaker het geval was.

In een toelichting meldt Smit-Kroes dat ze het rapport met moeite aan de openbaarheid prijsgeeft en dat de affaire geen politieke zaak is. Het gaat ‘slechts [om] een onenigheid tussen een werkgever en een met problemen en een handvol verduisterde papieren vertrokken werknemer’.

Voor een parlementaire enquête is in de Tweede Kamer geen animo meer. Ook de rechtszaak van oud-accountant Jos de Wit tegen Kielman en de KLM loopt op niets uit. De Wit trekt zijn aanklacht in: ‘Ik ga ermee stoppen. Laat iedereen zijn eigen conclusies maar trekken. Ik heb geen zin om nog jaren te procederen.’ 

Amerikaanse beslaglegging 

In de Verenigde Staten wordt het onderzoek naar Kielman echter wel voortgezet. In 1982 veroordeelt de Amerikaanse rechtbank hem tot het terugbetalen van zijn schulden aan de Citibank. Kielman stond immers persoonlijk garant voor 100 duizend dollar van de lening voor het inmiddels failliete Bonaire-hotel. Omdat Kielman weigert te betalen, laat de bank in 1983 beslag leggen op zijn KLM-pensioen en zijn salaris van het Golden Tulip Hotel.

Citibank laat ook een Nederlandse advocaat een procedure starten omdat een vonnis van een Amerikaanse rechter hier niet rechtsgeldig is. Maar wanneer die advocaat, A.R. Citroen, Kielman wil bezoeken blijkt hij onvindbaar. Ook op advertenties om zich te melden bij de rechtbank blijft een reactie uit.

‘Slechts een kleine trofee, maar zelden zal een onderscheiding een dankbaarder ontvanger hebben gekregen’

In 1986 duikt Kielman opeens op in New York. Hij krijgt daar van de Nederlandse Club een zilveren model van het schip de Halve Maen omdat hij zich ‘buitengewoon verdienstelijk’ heeft gemaakt voor de reputatie van Nederland in de Verenigde Staten’.

Prins Bernhard stuurt hem een telegram met ‘mijn bijzonder hartelijke gelukwensen’. Ook Sergio Orlandini, de toenmalige topman van de KLM, zou een gelukstelegram hebben gestuurd. ‘Het was maar een kleine trofee,’ schrijft een waarnemer in het Stan Huygens Journaal in De Telegraaf, ‘maar zelden zal een onderscheiding een dankbaarder ontvanger hebben gekregen’.

Kelderbox

Kielman komt er dus, voor zover bekend, vanaf met een topfunctie bij Golden Tulip en een onderscheiding. 

Jos de Wit raakt ondertussen aan lagerwal. Zijn baan in New York is hij kwijt, in politiek Den Haag ebt de interesse in KLM’s Amerikaanse avonturen langzaam weg, en zijn zaak bij de Amerikaanse rechter leidt tot niets. 

Volgens Nico Haasbroek is De Wit langzaam maar zeker ‘kapot geprocedeerd‘ door de KLM. ‘Je merkte aan alles dat het een neergaande lijn was en dat Jos het moeilijk vond om dat toe te geven.’ 

Wanneer Haasbroek jaren later een zoon van De Wit tegenkomt, blijkt dat die zijn vader in huis heeft genomen: Jos de Wit woont bij hem in een kelderbox. Zijn beschuldigingen aan Kielmans adres bleken te kloppen, maar dat bracht de klokkenluider niets. 

Follow the Money heeft Ferdinand Kielman en Jos de Wit niet kunnen traceren. Neelie Kroes wilde niet op vragen reageren.

Reactie KLM

‘De zaak die je beschrijft is ons bekend en leidde inderdaad tot vragen in de Tweede Kamer over mogelijke belangenverstrengeling bij KLM. Het door de toenmalige staatssecretaris Neelie Smit-Kroes geïnitieerde onderzoek daarnaar concludeerde echter dat er van belangenverstrengeling geen sprake was. Met deze uitkomst zag de staatssecretaris geen noodzaak tot verder onderzoek.’

Lees verder Inklappen

Met medewerking van Ties Joosten.