De verleiding van het zwarte goud

    Tamar van den Dop schittert als loeder in het toneelstuk ‘Olie’ dat over de alles verschroeiende kracht van de hebzucht gaat. En een voorspelbaar einde kent.

    In verhalen neemt de hebzucht vaak een mannelijke gedaante aan. Het lijkt alsof de zucht naar rijkdom uitsluitend door het hormoon testosteron wordt aangewakkerd. Een paar voorbeelden. Ebenezer Scrooge speelt als oud, rijk en gierig mannetje de hoofdrol in een verhaal van Charles Dickens en ieder jaar rond kerstmis maakt hij zijn opwachting. Elke keer zien of lezen we hoe zijn verdorde ziel in het hellevuur dreigt te belanden en dat hij op het laatste moment tot inkeer komt en alsnog bij het arme, ziekelijke knaapje Tiny Tim een gelakte kalkoen op tafel tovert. Dickens boekte in 1843 een groot succes met zijn sprookje. En daar ging het hem ook om, de schrijver bevond zich in geldnood.

     

    Pijnlijk
    In de eveneens sneeuwrijke film Scarface is de hoofdpersoon Tony Montana, een ambitieuze Cubaanse vluchteling, nogal monomaan in de weer om een vermogen op te bouwen. Met Tony loopt het dan ook niet zo goed af. De legendarische Gordon Gekko uit de film Wall Street vierde als geen ander de energie die onverdunde ‘greed’ op kon wekken. Ook good old Gordon kreeg de rekening gepresenteerd. Zo gaat dat nu eenmaal. Hebzucht is een alomtegenwoordige, tevens door en door menselijke drijfveer die na duizenden jaren beschaving nog steeds niet op enige sympathie van verhalenvertellers kan rekenen. Ondanks het feit dat beschavingen er door konden floreren. Die waarheid wordt echter liever aan het zicht ontrokken. Te pijnlijk misschien voor de vele kunstenaars en literatoren die hun bestaan aan de monsters of greed hadden te danken of zelf door de hebzucht waren bevangen.

     

    Olie
    Wanneer olie en hebzucht aan elkaar worden gekoppeld, denken de meeste (dertig plussers) al snel aan JR Ewing uit Dallas. Ook al geen meisje. Maar ziedaar, in het toneelstuk Olie staat er een vrouw in de hoofdrol. Dat is heel verfrissend. Dit dankzij de niet bijzonder bekende Zwitserse schrijver Lucas Bärfuss die het verhaal componeerde.

    Hoewel het er niet letterlijk bij wordt verteld, speelt het verhaal zich overduidelijk in Rusland af. Waarschijnlijk ergens in Siberië. Actrice Tamar van den Dop speelt op weergaloze wijze de echtgenote van een man die ergens in Rusland een concessie heeft weten te bemachtigen om naar olie te boren. Op de eindeloze steppen heeft hij teerputten ontdekt en dat kan niets anders betekenen dan dat er ergens in de aardlagen het zwarte goud nog verborgen ligt.

     

    Loeder
    Het stuk is gesitueerd in de raamloze blokhut van het echtpaar Kahmer die eruit ziet als een nogal riant uitgevallen sauna. De opwinding over het vooruitzicht om rijk te gaan worden is, wanneer het stuk begint, al lang vergruist. Eva Kahmer zit al drie jaar vruchteloos in die houten cel te wachten op een succesvolle boring van haar tot op het bot gedreven echtgenoot Herbert.

    De erudiete en welbespraakte Eva beseft dat ze haar beste jaren vergooit in de hoop dat haar man de rijkdom zal brengen. Meer dan een ordinaire golddigger is ze eigenlijk niet. Een eenvoudig keuterboerinnetje die als hulp in huis dient doet, houdt haar ook nog eens onbedoeld de spiegel voor. Troost vindt ze alleen nog in de fles. De claustrofobie die haar parten speelt, wordt op een mooie manier verbeeld door een enorme luchtballon die zich gedurende het stuk langzaam vult en uiteindelijk het grootste gedeelte van de blokhut zal vullen.

    Eva is langzaam de waanzin nabij gekomen. Van binnen wordt ze verteerd door de begeerte die haar dwingt op die desolate plek te blijven en haar man te steunen in zijn zoektocht. Hij moet en zal slagen. Eva Kahmer is verworden tot een loeder die haar ziel en zaligheid heeft opgeofferd in de hoop als een rijk vrouw terug te keren naar haar oorspronkelijke biotoop, die ergens in West Europa moet zijn gelegen. Maar binnen in haar is er nog iets dat weerstand biedt. Net als Ebenezer Scrooge gaat ze het gevecht met haar demonen aan.

     

    Robber barons
    Het slot is dan toch weer voorspelbaar. Eva meent haar demonen te kunnen bezweren door de ultieme daad te verrichten en haar man Herbert – die uiteindelijk toch olie heeft gevonden - met een welgemikt schot over de kling jagen. De hebzucht eindigt wederom in een catastrofe. Geruststellend voor het publiek, de moraal heeft op de valreep toch gezegevierd. Maar net als A Christmas Carol van Dickens heeft het slot weinig met de realiteit te maken. In werkelijkheid weten de kampioenen van de hebzucht er toch erg vaak mee weg te komen en weten ze niet zelden een aanzienlijke plek in de samenleving te bemachtigen. Hoeveel ‘robber barons’ zijn er uiteindelijk niet in geslaagd om adellijke titels te verkrijgen of anderszins de familienaam te polijsten?


    Wat mij betreft had het slot van Olie dus veel onaangenamer gekund. Maar dat zegt natuurlijk helemaal niets. Gewoon kijken dat stuk. En anders heeft Het Nationale Toneel ook nog Faust in de aanbieding.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Eric Smit

    Gevolgd door 2074 leden

    Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.

    Volg Eric Smit
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren