De vrouw die De Nederlandsche Bank van de ondergang redde

    Vandaag is het 170 jaar geleden dat Johanna Borski overleed. Deze steenrijke weduwe behoedde De Nederlandsche Bank voor een vrijwel zeker faillissement, bijna 100 jaar vóór deze bank zijn eerste vrouwelijke werknemer aannam. Wie was deze dame, die met haar zakeninstinct een uitgesproken mannenbolwerk in stand hield?

    De Nederlandsche Bank (DNB) vierde in 2014 haar 200-jarig bestaan. Het had echter niet veel gescheeld of de bank had 200 jaar geleden, toen ze nog maar twee jaar bestond, haar deuren moeten sluiten. Dat dit niet is gebeurd, heeft DNB te danken aan één vrouw: Johanna Borski, die vandaag precies 170 jaar geleden op 81-jarige leeftijd overleed in Amsterdam. Dit feit is zonder meer ironisch, aangezien de bank sinds haar oprichting uitsluitend door mannen is geleid: de eerste vrouw in het bestuur van DNB was de juriste Joanne Kellermann, die in 2007 tot de directie toetrad, maar die hield het na één termijn alweer voor gezien.

    We kennen DNB allemaal als een overheidsinstelling, want de bank is voor de volle 100 procent in handen van de Nederlandse Staat. Maar dat is pas zo sinds 1948, het jaar waarin de bank werd genationaliseerd. De eerste ruim 130 jaar van haar bestaan was DNB een particuliere instelling. Toen de bank op 1 april 1814 werd opgericht, werd ze ‘eene compagnieschap zonder firma, bestaande uit actiën of aandelen,’ iets wat we tegenwoordig een NV noemen.  Er werden 5000 aandelen uitgegeven à duizend gulden per stuk. Koning Willem I tekende in voor 500 aandelen, ‘ter meerdere geruststelling van ’s Lands ingezetenen, omtrent deze zoo belangrijke inrigting,’ zoals te lezen valt in artikel 8 van de oprichtingsakte.

    Faillissement nabij

    DNB kon echter niet rekenen op een warm onthaal in Amsterdam (de rest van het land was niet relevant voor DNB, aangezien ze tot 1850 alleen in de hoofdstad actief zou zijn; de N in de naam DNB was dus zwaar overdreven). De gevestigde Amsterdamse banken zagen de bank als een concurrent, die bovendien ook nog de steun van de Koning had.

    Het water stond DNB tot aan de lippen

    Het wilde dan ook bepaald niet vlotten met de verkoop van DNB-aandelen. Twee jaar na de oprichting, in maart 1816, was slechts iets meer dan de helft van de oorspronkelijke 5000 aandelen verkocht. Het water stond DNB tot aan de lippen. De bank had slechts iets meer dan de helft van de beoogde 5 miljoen gulden aan eigen vermogen.

    Om DNB voldoende eigen vermogen te geven en de bank te redden, moesten de overgebleven aandelen snel door iemand gekocht worden. Zou dat niet gebeuren, dan zou het niet lang duren voor het over en uit was. Het wantrouwen tegen DNB was echter groot, en Amsterdamse bankiers staken vanzelfsprekend geen vinger uit om te helpen; ook kleine beleggers brachten geen redding. Dat kwam deels omdat DNB zo goed als onbekend was buiten Amsterdam, maar vooral ook omdat de aandelen van DNB met een nominale waarde van 1000 gulden per stuk peperduur waren. In zijn boek Welvaart en werkgelegenheid in Amsterdam 1540-1860 schrijft Hubert Nusteling dat een timmerman of een loodgieter 30 stuivers per dag — oftewel 1,5 gulden — verdiende. Uitgaande van een zesdaagse werkweek verdiende een timmerman dus 36 gulden per maand en 432 gulden per jaar. Met andere woorden: één aandeel DNB kostte meer dan twee jaarsalarissen van een timmerman of loodgieter.

    Het voortbestaan van DNB hing dus aan een zijden draadje — totdat op 9 maart 1816 de rijke weduwe Johanna Jacoba Borski ten tonele verscheen. Zij kocht de 1892 resterende aandelen á 1000 gulden per stuk en redde DNB zo van de ondergang. Zij redde DNB echter niet uit medelijden of omdat ze de instelling een warm hart toedroeg; nee, weduwe Borski (zie kader) was een sluwe zakenvrouw die puur handelde uit zakeninstinct. Zij bood aan om alle overgebleven aandelen DNB te kopen onder de voorwaarde dat Koning Willem I DNB in het geheim zou verbieden om voor een periode van drie jaar nieuwe aandelen uit te geven.

    Wie was de weduwe Borski?

    Johanna Borski werd op 26 augustus 1764 geboren in Amsterdam en overleed aldaar op 12 april 1846. Zij was getrouwd met Willem Borski, een Amsterdamse handelaar en bankier. Vlak voordat Nederland zelfstandig zou worden, in 1813, was hij een van de rijkste Amsterdammers; op 5 februari 1814 overleed hij. Johanna Borski kreeg na het overlijden van haar man het beheer over een enorm vermogen.

    Voor meer over de vrouw die onder meer onze centrale bank van de ondergang redde is het boek van Geertje Wiersma getiteld Johanna Borski, Financier van Nederland 1764 –1846 (Prometheus, 1998) aan te bevelen.

    Lees verder Inklappen

    Op de keper beschouwd was de redding van DNB door Borski niets anders dan wat we tegenwoordig speculatie zouden noemen. Zij gokte er namelijk op dat het vertrouwen in DNB zou toenemen, onder meer doordat het aandelenkapitaal nu wel was volgestort, en dat haar aandelen daardoor in waarde zouden stijgen.

    Koninklijk Besluit

    Koning Willem I stemde toe, en op 9 maart 1816 sloten DNB en Borski een overeenkomst. Op 10 maart 1816 tekende de Koning een geheim Koninklijk Besluit waarin hij bepaalde dat de Kroon vóór 1 april 1819 geen toestemming zou geven om nieuwe aandelen uit te geven. 

    Waar Borski op speculeerde, gebeurde. Nu het aandelenkapitaal was voltekend, nam het vertrouwen in DNB toe. Daardoor — en doordat de bank prima winsten rapporteerde (van 162.000 gulden in het boekjaar 1815-1816, tot 350.000 gulden in het boekjaar 1817-1818 en zelfs 520.000 gulden in het boekjaar 1818-1819) — steeg de koers van haar aandelen. De vraag nam toe; het aanbod bleef echter hetzelfde, krachtens het geheime overeenkomst tussen Borski en DNB c.q. de Koning.

    Toen DNB in 1819 nieuwe aandelen uitgaf, was er wél belangstelling

    Toen DNB in de lente van 1819 nieuwe aandelen uitgaf, was de belangstelling dan ook overweldigend. Terwijl de bank besloot 5000 nieuwe stukken te koop aan te bieden, tekenden de bestaande aandeelhouders, die als eersten mochten inschrijven, alleen al in voor 8000 stukken! De emissie was dus zwaar overtekend. Andere belangstellenden visten achter het net.

    De enorme vraag naar DNB-aandelen in de zomer van 1819 betekende voor Borski dat de waarde van haar bijna 2000 aandelen behoorlijk toenam. Zij zou die uiteindelijk met 40 procent winst verkopen. Een berekening op een bierviltje leert dat zij aan de redding van DNB zo’n slordige 800.000 gulden verdiende. Bovendien kreeg ze, in de jaren waarin ze grootaandeelhouder van DNB was, ook dividend uitgekeerd. In de periode 1816-1819 bedroeg de totale dividend per aandeel 293,90 gulden (net als de andere cijfers over de winst van DNB, zijn de gegevens over dividenduitkeringen afkomstig uit het naslagwerk Geschiedenis van de Nederlandsche Bank door A.M. de Jong, geschreven in opdracht van de directie van DNB).

    Met haar 1892 aandelen incasseerde Borski dus 556.058,80 gulden aan dividend; uitgedrukt in het geld van vandaag ging het om ongeveer 3,5 miljoen euro. Die uitkering was bovendien onbelast: de oprichtingsakte van DNB bepaalde dat het dividend dat de bank aan de aandeelhouders uitkeerde ‘op geenerlei wijze [zou] worden belast of bezwaard met eenige belasting of uitkeering aan den Lande’. Hetzelfde gold overigens voor de winst op aandelenverkoop. Rekening houdend met de inflatie sinds 1816, staat 800.000 gulden uit die tijd ongeveer gelijk aan 5 miljoen euro nu. Met de redding van DNB toucheerde weduwe Borski dus zo’n slordige 8,5 miljoen euro.

    "Met de redding van DNB toucheerde de weduwe Borski een slordige 8,5 miljoen euro"

    Mede dankzij deze investering was Borski een van de rijkste Nederlanders van haar tijd. Haar privévermogen werd geschat op 4 miljoen gulden, een berekening waarbij de waarde van haar vele huizen op A-locaties en landgoederen nog buiten beschouwing bleef. Die 4 miljoen gulden van toen is, rekening houdend met de inflatie sindsdien, te vergelijken met 36 miljoen euro nu. En daar komt de waarde van de vele huizen en landgoederen dus nog bij.

    De redding van DNB was niet het enige huzarenstukje van de rijke weduwe in de Nederlandse financiële sector. In 1840 voorkwam Borski het faillissement van de Nederlandsche Handel-Maatschappij, een bedrijf waarvan de financiële tak in 1964 zou fuseren met de Twentsche Bank om zo de Algemene Bank Nederland te vormen, een voorloper van de huidige ABN Amro.

    Het is best ironisch dat een vrouw DNB gered heeft

    Vrouwen bij DNB

    Zoals gezegd is het best ironisch dat een vrouw DNB gered heeft, want de centrale bank zou pas op 1 oktober 1914 (!) de eerste vrouw in dienst nemen: de 21-jarige telefoniste Maria Ernestina Bunge. Haar arbeidscontract bevatte de bepaling dat het automatisch zou worden ontbonden zodra ze zou trouwen — een voor die tijd overigens volstrekt normale bepaling in de arbeidscontracten van vrouwen. In de jaren ’50, toen DNB zich genoodzaakt zag haar personeelsbestand in te krimpen, was dat niet meer zo. Toch kon het DNB-bestuur ook toen nog met één pennenstreek alle gehuwde vrouwen op de Deviezenafdeling ontslaan, zonder dat er een haan naar kraaide.

    De wereld van de centrale banken is sinds die tijd ingrijpend veranderd wat de verhouding tussen mannen en vrouwen betreft. Van alle werknemers van DNB was in 2016 38,2 procent vrouw. Het aandeel van vrouwen op managementposities bedroeg 32 procent, wat ook het streefpercentage van DNB is, zo meldt het jongste jaarverslag van de bank. In de bestuurskamers is de situatie echter heel anders: met het vertrek van het eerste vrouwelijke directielid sinds de oprichting van de bank, is het bestuur van DNB — zoals eigenlijk altijd sinds de oprichting ervan — een ouderwets mannenbolwerk. Bij de Europese Centrale Bank vinden we in het 25-koppig bestuur welgeteld twee vrouwen. De tijden zijn dus wel veranderd, maar ook weer niet zó erg.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Edin Mujagic

    Gevolgd door 889 leden

    Een onafhankelijke macro-econoom, spreker en publicist. Zijn nieuwste boek gaat over de Nederlandse monetaire geschiedenis.

    Volg Edin Mujagic
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren