De vruchten van de schaduweconomie

    Bij de meeste Europeanen dwarrelt dezer dagen de alom gehate 'blauwe envelop' weer op de deurmat. Ook dit jaar zal er in de Europese Unie weer voor ruim 2000 miljard euro aan belasting worden ontdoken.

    Overal in Europa kijken belastinginspecteurs en politici likkebaardend naar een enorme potentiële bron van inkomsten: de schaduweconomie. Het blijft een merkwaardige paradox: als iedereen braaf belasting zou betalen, zou de belastingdruk een stuk lager kunnen zijn. Ook de officiële werkloosheid zou dan niet zo hoog zijn als hij nu is. Maar daar staat weer tegenover dat de werkelijke, informele,  werkgelegenheid waarschijnlijk óók lager zou zijn. Vooral kleine bedrijven en eenmanszaken zouden niet kunnen overleven als ze niet af en toe eens iets onder de toonbank verkopen. En als de consument profiteert, houdt hij meer geld over om andere producten en diensten in te kopen. De schaduweconomie zorgt ervoor dat de Europese burger gemiddeld iets rijker is dan uit de officiële statistieken blijkt. In totaal wordt de omvang van de Europese schaduweconomie geraamd op €2,1 biljoen, ofwel 18,5 procent van het BNP. Dat blijkt uit het onderzoek The Shadow Economy in Europe van AT Kearney. Het kleinst is de zwarte economie in de Alpenlanden Oostenrijk en Zwitserland, waar ze slechts 7 a 8 procent van het BBP bedraagt. Nederland steekt daar met 9,1 procent (waarde 2012 €55,2 miljard) iets bovenuit, maar hoort in dit verband toch tot de groep van lage landen. De Duitse zwarte economie is bijvoorbeeld ruim 13 procent van het BBP, de Franse een kleine 11 procent. economie_souterraine_ue_2_copie  

    Kavaliersdelikt

    Het grootst is de schaduweconomie in de zuidelijke Europese landen. Het onderzoek van AT Kearney laat zien dat er een correlatie is tussen de hoogte van de belastingen en sociale lasten en de omvang van de schaduweconomie. Maar toch verklaart de belastingdruk alleen niet alles. De hoogte van de belastingen en sociale lasten van Finland is bijvoorbeeld vergelijkbaar met die van Italië, maar de Italiaanse schaduweconomie is procentueel anderhalf keer zo groot dan de Finse. Hetzelfde geldt voor Nederland en Spanje: een bijna identieke belastingdruk, maar een veel grotere schaduweconomie. Het wel of niet betalen van belasting heeft minstens zo veel te maken met zaken als cultuur en vertrouwen in de overheid. In Duitsland bijvoorbeeld werd belastingontduiking bijvoorbeeld decennialang gezien als een Kavaliersdelikt, maar tegenwoordig wordt het steeds meer immoreel gevonden. In Italië werd belastingontduiking zelfs vergoelijkt door voormalig premier Berlusconi.  Onder zijn opvolger Mario Monti moesten er gewapende carabinieri en supercomputers aan te pas komen om belastinggeld te innen.

    Falende nazaten hertog van Alva

    Tot nu toe werd aangenomen dat ook de Spaanse schaduweconomie flink te lijden had onder de recessie. Dat blijkt echter mee te vallen. Terwijl de Spaanse economie krimpt, groeit de schaduweconomie. Die groei is zelfs groter dan de krimp van de officiële economie, zo blijkt uit een omvangrijke Spaanse studie naar het fenomeen. Het Spaanse ministerie van financiën schat de omvang van de schaduweconomie van eind 2012 op 24,6 procent van het BNP, een forse stijging ten opzichte van de 17,8  procent in 2008, toen de crisis begon. De schaduweconomie kreeg een forse fiscale impuls door de belastingverhogingen die de Spaanse regering invoerde om het snel groeiende tekort op de nationale rekening te dichten.
    Fiscale spijtoptanten spekken de Duitse staatskas met minstens 3 miljard euro extra
    Tegelijk, zo stelt de studie, is de controle onvoldoende. Spanje zou slechts een belastinginspecteur hebben per 1928 inwoners, tegenover 1 per 729 inwoners in Duitsland. En die laatsten doen hun werk ook nog eens zeer efficiënt. In 2012 visten ze bijvoorbeeld door een hardnekkige jacht op belastingontduikers €3,1 miljard extra binnen. De definitieve cijfers over 2013 zijn nog niet bekend, maar in het eerste kwartaal van 2013 was er al 40 procent meer aan ontduiking binnengeharkt dan het jaar ervoor.  Met de strafrechtelijke vervolging van de legendarische Beierse voetballer Uli Hoeneß – een  vriend van bondskanselier Angela Merkel – stelt de Duitse justitie een keihard voorbeeld. Inmiddels zou er zelfs sprake zijn van een nieuwe 'biechtgolf'. De fiscale spijtoptanten, waarvan de meesten hun zwarte geld al tientallen jaren in Zwitserland hebben gestald, zullen daardoor de Duitse staatskas opnieuw met ettelijke miljarden extra spekken.

    Loterij

    Ook Portugal kent van oudsher een florerende schaduweconomie, die wordt geraamd op zo'n 19 procent van het BBP. Maar dat was vóór 2013. Vorig jaar verhoogde de regering de BTW naar 23 procent, wat net als in Spanje het aantal ontduikers ongetwijfeld groter heeft gemaakt. Portugese ondernemers waren toch al niet scheutig met het verstrekken van bonnetjes, sinds de verhoging van de BTW zijn ze ronduit gierig. De regering wil daar dit jaar met een gewiekste truc een einde aan maken. De Portugese belastingdienst gaat voor een bedrag van €10 miljoen luxe auto's verloten aan mensen die een kassabon of kwitantie kunnen overleggen. Met die beloning in het vooruitzicht wil de belastingdienst voorkomen dat producten en diensten worden verkocht zonder dat daarvoor BTW wordt afgedragen. Klanten zullen hun kassabon eisen. De Oostenrijkse belastingonderzoeker Friedrich Schneider noemde dat systeem tegenover persbureau Bloomberg een slimme zet. 'Het beloont mensen die de wet respecteren, in plaats van straffen uit te delen. Dit type incentive werkt met name goed in arme landen, waar het winnen van een auto echt van grote betekenis is.'

    Hoer en hero in het BBP

    Zelfs in een schatrijk land als Zwitserland wordt met gretige ogen naar de fiscale potentie van de schaduweconomie gekeken. Hoe klein die er in verhouding tot de Zuideuropese landen ook is, de geschatte inkomsten uit prostitutie en drugshandel zijn wel alvast  opgenomen in de berekening van het binnenlands product van Zwitserland. De toegevoegde waarde van prostitutie wordt geraamd op 3 miljard Zwitserse frank, goed voor een half procent van het Zwitsers BBP. De omvang van de drugshandel wordt op hetzelfde bedrag geraamd, maar dat heeft geen effect op de hoogte van het BBP. De Zwitserse statistici gaan ervan uit dat alle in Zwitserland geconsumeerde drugs zijn geïmporteerd en dat  import en consumptie elkaar in het BBP opheffen. Ook al is er door de handel en distributie zowel in theorie als praktijk natuurlijk wel degelijk sprake van toegevoegde waarde. Gefiscaliseerd wordt die echter nog niet. Maar ook dat zal in het pragmatisch Zwitserland een kwestie van tijd zijn.    

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Arne van der Wal

    Gevolgd door 556 leden

    Mede-oprichter van FTM. Is gek op digitale technologie, maar koestert analoge techniek. Beoefent wing chun kungfu.

    Volg Arne van der Wal
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren