De hand van Souheila.

Hoe een Egyptische kankerpatiënte de speelbal werd van farmaconcern Roche

    Een oudere, arme Egyptische vrouw werd het gezicht van een kritisch rapport over medicijntesten in haar land. Vervolgens wist ze de schrijvers van dat rapport voor het Zwitserse gerecht te dagen. Wonderlijk, of toch niet? Hoe een proefkonijn de speelbal werd van farmaconcern Roche.

    De 65-jarige Souheila is niet rijk of beroemd. Ze is een doodgewone Egyptische vrouw op leeftijd met weinig financiële middelen, die de pech had om borstkanker te krijgen. Een ziektekostenverzekering kon ze niet betalen, laat staan een kankerbehandeling. Toen Souheila in 2013 de mogelijkheid werd geboden om tóch kankermedicijnen te krijgen door zich aan te melden als proefkonijn, greep ze die dan ook met beide handen aan.

    Die beslissing was de aanzet voor een merkwaardige geschiedenis, waarin de Egyptische kankerpatiënte eerst het gezicht werd van een kritisch rapport over medicijntesten in haar land, en vervolgens onderwerp van een internationale rechtszaak waar vooral  farmaconcern Roche iets bij te winnen had. Dat blijkt uit documenten die Follow the Money ter inzage kreeg aangeboden, nadat ook de Zwitserse krant Die Sonntagszeitung over de kwestie berichtte. 

    Vreselijke pijnen

    Het begon allemaal toen Souheila in het ziekenhuis in Cairo de kans kreeg om deel te nemen aan een onderzoek naar de veiligheid en effectiviteit van Perjeta, een borstkankermedicijn van fabrikant Roche. Voor Souhelia was het de enige mogelijkheid om een medische behandeling voor haar tumor te krijgen. Het medicijn bleek aan te slaan, maar tegen een hoge prijs: Souheila doorstond vreselijke pijnen, haar nagels vielen uit, ze leed aan incontinentie en ernstige diarree. Ook moest ze twee oogoperaties ondergaan, die volgens het testteam niet gerelateerd waren aan het gebruik van Perjeta — en die ze dus uit eigen zak moest betalen.

    Souheila gaf letterlijk een menselijk gezicht aan het rapport

    In dezelfde periode had een aantal Europese waakhond-organisaties besloten om hun blik te richten op het groeiende aantal medicijnproeven voor middelen tegen kanker en hepatitis C in Egypte. Farmaceutische bedrijven bleken steeds vaker uit te wijken naar het land om er onder meer kankermedicijnen uit te testen op onverzekerde patiënten die door geldgebrek geen enkele andere mogelijkheid hadden om aan hun tumor behandeld te worden. ngo's Wemos, SOMO en Public Eye startten een onderzoek om erachter te komen of bij die testen de ethische en wetenschappelijke normen voor goed medicijnonderzoek wel gehandhaafd werden. 

    Dat bleek niet het geval. De conclusie van het rapport luidde dat er bij de Egyptische testen verschillende ethische grenzen waren overschreden en dat door de werkwijze en het gebrek aan onafhankelijk toezicht ook getwijfeld kon worden aan de betrouwbaarheid van de onderzoeksresultaten.

    Om het rapport ook te voorzien van het perspectief van de proefpersonen zelf, noteerden lokale onderzoeksjournalisten in opdracht van Public Eye ook de verhalen van tientallen patiënten. Souheila was een van die patiënten: ze deed haar verhaal en ging tijdens haar behandeling ook op de foto. Zo gaf ze letterlijk een menselijk gezicht aan het rapport. De contactpersoon van Souheila sprak haar na het verschijnen van het rapport in 2016 nog een paar keer. Toen een Egyptische krant er bij het verschijnen aandacht aan besteedde, kocht ze trots een aantal exemplaren om die in de wachtruimte van het behandelcentrum voor de proefpersonen achter te laten.

    Dagvaarding

    Maar tot grote verbazing van de drie ngo’s viel er in november een dagvaarding door de bus van Public Eye. Souheila had bij de Zwitserse rechtbank een procedure aangespannen: ze zou door de onderzoekers van Public Eye misleid zijn en stond niet langer achter haar verhaal. Ze eiste dat haar naam en foto's uit het rapport verwijderd werden.


    Patrick Durisch

    "We waren verbaasd dat deze vrouw, die het niet breed had, de weg naar de Zwitserse rechtbank wist te vinden"

    Patrick Durisch van Public Eye begreep er niets van: 'Ten eerste waren we verbaasd dat deze vrouw, die het financieel niet breed had, de weg naar de Zwitserse rechtbank wist te vinden om het gebruik van haar naam en foto's aan te vechten. Maar bovendien hadden we van haar nog geen wanklank gehoord. Ons lokale contact had in september nog voor het laatst contact met haar gehad, ruim na het verschijnen van het rapport. Daarbij had ze niets van dit alles laten blijken. Het feit dat deze vrouw een dure Zwitserse advocaat in de arm heeft genomen, terwijl ze ons — gratis — simpelweg had kunnen vragen om haar naam te verwijderen, dat matcht voor ons niet met elkaar.'

    De verklaring daarvoor zou kunnen luiden dat Souheila in september zelf ook nog niet wist dat ze Public Eye voor de rechter zou dagen. Of zelfs maar dat ze haar naam en foto's uit het rapport zou willen verwijderen. 

    Not amused

    In de Baselse kantoren van farmaceut Roche werd in die zonnige septembermaand echter wél al nagedacht over juridische acties. Het bedrijf was net als de collega-farmaceuten van Novartis ongetwijfeld not amused over het kritische rapport van Wemos, SOMO en Public Eye. Tussen de tientallen pagina's vol kritiek en persoonlijke getuigenissen bevond zich echter een relatief klein verhaal waar Roche zich specifiek over opwond: dat van Souheila. 

    Perjeta is een potentiële kaskraker

    Dat heeft waarschijnlijk te maken met het specifieke medicijn dat Souheila testte: Perjeta. Het middel is nieuw en Roche verwacht er veel geld aan te gaan verdienen. Perjeta is een potentiële kaskraker: borstkanker komt veel voor en als het middel beter aanslaat dan bestaande therapieën, betekent dat dat er hoge verkoopcijfers in het verschiet liggen. In 2016 alleen al genereerde Roche een omzet van een kleine 2 miljard euro met Perjeta. De verwachtingen zijn dat die omzet zich de komende jaren kan verdubbelen tot 4 miljard in 2020. Dat komt neer op zo'n acht procent van de totale omzet van het concern. 

    Maar die financieel gunstige vooruitzichten hangen allemaal af van de interpretatie van de uitkomsten van grote wereldwijde testen die op dit moment gehouden worden met Perjeta in combinatie met een andere gouden kip van Roche, genaamd Herceptin. Die testen worden uitgevoerd onder de naam Aphinity en moeten uitwijzen of Herceptin en Perjeta samen effectiever zijn dan Herceptin met alleen chemotherapie.

    Kassa voor Roche

    De resultaten van de Aphinity-test worden dit voorjaar bekend gemaakt.  Als ze positief uitvallen voor Perjeta, dan is het kassa voor Roche: volgens analisten van Amerikaanse zakenbank JPMorgan kunnen positieve resultaten het aandeel Roche tot wel tien procent doen stijgen.

    Het is dus niet verwonderlijk dat Roche niet blij is met het rapport van Public Eye, dat vraagtekens zet bij de betrouwbaarheid van de eerdere Egyptische testresultaten van Perjeta. En het verhaal van Souheila, dat direct over het middel gaat en waarin ze de heftige bijwerkingen van het medicijn beschrijft, zit Roche op dit moment al helemaal niet te wachten. Immers: de verwachtingen die de markt heeft van het medicijn, zijn van grote invloed op de aandelenkoers van het concern. 

    In het najaar van 2016 zoeken medewerkers van Roche uit wie deze oudere dame precies is

    Daarom zoeken medewerkers van Roche in het najaar van 2016 uit wie deze oudere dame precies is. Via het ziekenhuis in Cairo weten ze Souheila te vinden en op 8 november volgt een merkwaardige vergadering in een hotel in de stad, zo blijkt uit een verslag van die dag. Volgens dat verslag — dat behoort tot de ingebrachte stukken in de rechtszaak en welke Follow the Money heeft kunnen inzien — ontmoet Souheila op die datum een zevenkoppige delegatie, ingevlogen vanuit het hoofdkantoor van Roche in Basel. Tot de delegatie behoren twee topmanagers en twee juristen. Naast de zeven Zwitsers zijn ook twee Egyptische leden van het medische team dat de proeven in Cairo uitvoerde aanwezig.

    Informele hoorzitting

    Wat volgt lijkt een soort informele hoorzitting, waarin de bejaarde Egyptische door de negen aanwezigen wordt ondervraagd over haar bijdrage aan het rapport. De juristen van Roche leggen het gesprek vast en laten Souheila de gespreksnotities ondertekenen. Het doel is volgens Roche om de aantijgingen in het onderzoeksrapport van Public Eye te onderzoeken. Souheila wordt 'vriendelijk gevraagd om haar feitelijke verklaring, om de daadwerkelijke feiten te achterhalen’; Roche voegt eraan toe dat haar antwoorden niet zullen leiden tot repercussies en belooft dat haar verklaring geen invloed zal hebben op hun beslissing om haar eventueel verder te behandelen in een test met kankermedicijnen. Roche is voor Souheila namelijk nog steeds de enige mogelijkheid om een medische behandeling voor haar borstkanker te krijgen.

    ‘Ik vertel altijd aan iedereen dat Roche de beste is’

    Volgens het verslag antwoordt Souheila dat ze door de journalist die haar verklaring heeft opgenomen is misleid en dat ze, zodra haar verklaring in een Egyptische krant gepubliceerd werd, gevraagd heeft om die verklaring in te trekken: 'De journalist belde me en zei dat het rapport was gepubliceerd. [...] Ze zei tegen me dat dit voor mijn eigen bestwil was; ik zei tegen haar dat ik het niet eens was met wat er was gepubliceerd, en ik vroeg haar om het rapport terug te trekken.'

    Volgens de verklaring van Roche geeft Souheila ook aan zeer tevreden te zijn over de test: 'Ik ben zo blij dat ik mee heb gedaan, en ik moedig anderen aan om ook aan medicijnproeven mee te doen. Omdat ik helemaal ben genezen, en de tumoren compleet zijn verdwenen.' Of ze ooit gezegd heeft niet met Roche te willen praten? 'Niemand heeft me dat ooit gezegd, ik vertel altijd aan iedereen dat Roche de beste is.’

    Derde persoon enkelvoud

    Roche vraagt Souheila ook of het klopt dat ze aan ernstige bijwerkingen heeft geleden en twee oogoperaties moest ondergaan — die volgens de begeleidend artsen niet opgenomen zijn in de studieresultaten. Die vraag beantwoordt ze niet zelf, getuige het gebruik van de derde persoon enkelvoud: 'De cataract ontstond na haar aanvankelijke behandeling in 2012, en ze bezocht de oogspecialist die haar liet weten de operatie op ieder moment te kunnen uitvoeren, en nadat ze de testbehandeling was gestart besloot de patiënt om de operaties te ondergaan.' De bijwerkingen worden niet tegengesproken, maar afgedaan als een ‘allergie’. Een simpel wegwuif-zinnetje volstaat: 'en wat de allergie betreft, die is erfelijk.'

    Souheila ondertekent die dag niet alleen dit gespreksverslag, ze machtigt met een ander formulier dat Roche voor haar heeft meegenomen ook de Baselse advocaat Benedikt A. Suter om namens haar op te treden. Suter is geen onbekende van Roche: hij vervult een toezichtsfunctie in een aan Roche gerelateerde stichting en trad de afgelopen jaren op als secretaris tijdens de Algemene aandeelhoudersvergadering. Begin december start Suter vervolgens namens Souheila een procedure tegen Public Eye gebaseerd op de verklaring uit november. De eis: dat de ngo's de naam en foto's van Souheila uit het rapport verwijderen.

    "De bijwerkingen worden niet tegengesproken, maar afgedaan als een ‘allergie’"

    Die eis verbaast Patrick Durisch van Public Eye. Hij vermoed dat Roche erop is gebrand om de pijnlijke conclusies in het rapport te ondermijnen, 'maar het verhaal van Souheila is slechts één van de vele interviews die in het rapport zijn opgenomen. Ze vormen niet de basis van onze conclusies, maar dienen alleen om het perspectief van de proefpersonen ook te laten zien. Zonder haar verhaal verandert er niets aan de conclusies van het rapport.’

    Voor Roche is echter juist het verhaal van Souheila — en dan vooral het ontkrachten ervan — van groot belang, in verband met het beoogde succes van Perjeta. Het zou verklaren waarom het bedrijf de andere proefpersonen in het rapport niet opspoorde voor een kruisverhoor.

    Wrang

    Uiteindelijk oordeelde de rechter in februari dat Public Eye de verklaring van Souheila op een rechtmatige wijze heeft gebruikt. De organisatie had opnamen van het gesprek overlegd; daarin was te horen hoe Souheila na afloop van haar verhaal de journaliste antwoord gaf op de vraag of ze haar naam mocht gebruiken: 'Geen probleem. Je mag mijn voor en achternaam gebruiken.’ Desondanks heeft Durisch samen met Wemos en SOMO een nieuwe versie van het rapport online gezet waarin de gegevens en foto’s van Souheila zijn verwijderd. 'Uit respect voor deze vrouw hebben we zelf alsnog haar naam veranderd in “Dania” en alle herkenbare foto's van haar verwijderd.’

    Ondanks hun overwinning in de procedure, heerst er geen blijdschap bij de ngo's. Voor Public Eye was dit de eerste keer dat een groot bedrijf naar aanleiding van een kritisch rapport de gang naar de rechter zocht — zij het via de persoonlijke omweg van Souheila. De zaak kostte alle betrokken organisaties een hoop mankracht en middelen, die bijvoorbeeld beter voor verder onderzoek gebruikt hadden kunnen worden.

    'Is dit de nieuwe manier van grote bedrijven om kritische rapporten de kop in te drukken?'

    Wemos laat aan Follow the Money weten het een zorgelijke ontwikkeling te vinden dat Roche de rechtszaak instigeerde en Public Eye nu met brieven onder druk zet om bepaalde zaken uit het rapport te verwijderen. 'Wij hebben niet de capaciteit om ons maandenlang in processen te verweren en we worden daardoor van ons echte werk gehouden. Is dit de nieuwe manier van grote bedrijven om kritische rapporten de kop in te drukken, of zelfs te voorkomen dat organisaties zoals Wemos, SOMO en Public Eye überhaupt kritisch onderzoek kunnen doen, omdat ze van hun werk worden gehouden met rechtszaken?' 

    Voor Souheila is de hele geschiedenis misschien nog wel het wrangst. Ze krijgt nu de proceskosten, zo'n 6000 euro, voor haar eigen rekening. Dat is een astronomisch bedrag voor Egyptische begrippen, vergelijkbaar met ruim twee gemiddelde jaarsalarissen. Durisch: 'Het treurige is dat Roche heeft laten weten dat het de kosten niet op zich neemt. Deze vrouw heeft haar doel gediend voor het bedrijf, en nu laten ze haar weer vallen.' 

    De affaire heeft overigens ook Roche een smet op het blazoen opgeleverd. Activistische aandeelhouders, verenigd in Actares, spraken zich eerder deze maand tijdens de jaarlijkse Algemene aandeelhoudersvergadering uit over de kwestie. 'Het is twijfelachtig hoe Roche met kritiek omgaat,' aldus aandeelhouder Veronica Hendry. Actares riep het bedrijf op tot meer transparantie, een meer constructieve reactie op kritiek en het beter navolgen van haar eigen belofte om toegankelijkheid van medicijnen ook voor patiënten in derde wereldlanden na te streven. Of deze oproep ook gehoor vindt bij het concern valt nog te bezien.

    Over de auteur

    Eelke van Ark

    Gevolgd door 246 leden

    Eelke vond vanuit de Achterhoek de weg naar Follow the Money. Heeft zich vastgebeten het Nederlandse zorgstelsel.

    Lees meer

    Volg deze auteur

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid