• De zekerheid van medicijnen is dat ze bijwerkingen hebben. Het belang van (Big Farma en de Overheid) is tegengesteld aan dat van burgers.

Follow the Money publiceerde donderdag 21 april een artikel over het illustere Apollo Netwerk, een overlegclubje waarin Big Farma samenkwam met het Ministerie van VWS en verzekeraars. Vandaag laten we zien hoe de industrie haar belangen via Apollo ook concreet om wist te zetten in beïnvloeding van het beleid.

Het Apollo Netwerk. Alleen de naam al doet de fantasie op hol slaan. En het feit dat het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) een paar jaar voor een kleine ton aan sponsoring leverde, leidde in 2014 tot een flinke rel na een publicatie in dagblad De Telegraaf over het netwerk. 

Een duur praatclubje, zo leek het, maar de inhoud van de gesprekken bleef altijd vaag en de publieke verontwaardiging richtte zich vooral op de financiële bijdrage van VWS en het gegeven dat de dames en heren van het netwerk op dure locaties besloten bijeenkomsten hielden. 

Afgelopen donderdag publiceerde Follow the Money een uitgebreid verhaal over de opkomst en de ondergang van het 'ons kent ons'-clubje dat het Apollo Netwerk was. Vandaag verdiepen we ons in de vraag: hoe effectief was het netwerk in het promoten van de belangen van de industrie bij VWS en de verzekeraars? Is de echo van Big Farma terug te vinden in het daadwerkelijke medicijnenbeleid en in de opstelling van VWS? 

Op het gebied van stijgende geneesmiddelenprijzen is een compromis gevonden waarbij de farmaceutische industrie nauwelijks heeft hoeven inleveren

We doken in het geneesmiddelenbeleid van de afgelopen negen jaar en analyseerden de enige rapportage die ooit door het Apollo Netwerk werd gepubliceerd. Die laat ondubbelzinnig zien dat op het gebied van stijgende geneesmiddelenprijzen een compromis is gevonden waarbij de de farmaceutische industrie nauwelijks heeft hoeven inleveren en dat minister Schippers inmiddels vurig de door de pillendraaiers gewenste flexibele markttoegang bepleit. Ten laste van patiënten, apothekers, ziekenhuizen en de zorgkosten in het algemeen.  

Prijsstijgingen 

Ondanks dat het lastig is om te achterhalen wat er exact besproken is in het Apollo Netwerk, hebben we twee duidelijke aanknopingspunten. Ten eerste noemt het netwerk zelf als doelstelling het creëren van 'oplossingsrichtingen' rond bepaalde problemen. Vervolgens verklaarde het ministerie van VWS zelf tegenover Follow the Money dat de sterk gestegen prijzen van extramurale geneesmiddelen — ofwel geneesmiddelen die buiten instellingen worden toegediend — een van de belangrijkste thema's was bij de start van haar deelname in 2007: 'We moesten op zoek naar een manier om de kosten omlaag te krijgen.' Woordvoerder Ole Heil van VWS verklaarde voorts dat dit doel in 2014 zou zijn bereikt. 

We gaan even terug naar 2007. Inderdaad, de geneesmiddelenprijzen stegen een aantal jaar op rij flink, zo blijkt uit de cijfers in de jaarlijkse publicatie Data en feiten van Stichting Farmaceutische Kengetallen (SFK). Jaarlijks met zo'n 9 a 10 procent. Veel te veel, volgens VWS, en daarmee een probleem dat aangepakt moest worden.

Volgens de jaarlijkse monitor van SFK is het ministerie daar druk mee aan de slag gegaan in 2007. Zo is afgesproken 'dat partijen op grond van een gezamenlijk uit te werken stappenplan in twee jaar tijd zouden toewerken naar een nieuwe marktsituatie waarbij de diverse schakels in de kolom worden geprikkeld om maximale toegevoegde waarde voor de klant te leveren en bestaande regelgeving kan worden afgebouwd’. Het grootste probleem van stijgende prijzen zat hem volgens SFK in de groep 'dure geneesmiddelen'. Bijvoorbeeld medicijnen tegen reuma, TNF-Alfaremmers en dure kankermedicijnen. Die groep was verantwoordelijk voor het overgrote deel van de prijsstijging. 

Het ministerie laat zich sinds datzelfde jaar met regelmaat in het Apollo Netwerk inspireren tot 'oplossingsrichtingen'

Parallel aan het stappenplan laat het ministerie zich dus sinds datzelfde jaar met regelmaat in het Apollo Netwerk inspireren tot 'oplossingsrichtingen'. De oplossing die uiteindelijk voor de genoemde dure geneesmiddelen gevonden wordt, is het verschuiven van deze medicijnen uit het ‘extramurale’ budget naar het budget van de ziekenhuizen. Eerst verhuist in 2012 een brok van 375 miljoen aan medicijnen van het potje ‘extramurale geneesmiddelen’ naar het ziekenhuisbudget. In 2013 en 2014 volgen andere medicijnen, voor respectievelijk 181 en 33 miljoen euro.

Zo tovert VWS de aanzienlijke kostendaling — van zo'n 600 miljoen euro — uit haar hoed waar Ole Heil ons over vertelt en die terug is te zien in de cijfers van SFK in bovenstaande tabel. 

Het blijkt alleen in feite geen prijsdaling. Integendeel zelfs.

Schijnoplossing 

De argumentatie achter het over de schutting gooien van de dure geneesmiddelen naar het ziekenhuisbudget kent verschillende punten. Een ervan is dat het logischer is. Maar VWS beweerde daarnaast dat de medicijnen er goedkoper van zouden worden, want marktwerking. De ziekenhuizen zouden met elkaar slimme inkoopcollectieven kunnen vormen om zo vette kortingen te bedingen bij de farmaceuten. In eerste instantie werd een optimistische besparing van 50 miljoen ingeboekt. Of in andere woorden, een 'taakstelling’. 

De ziekenhuizen zouden met elkaar slimme inkoopcollectieven kunnen vormen om zo vette kortingen te bedingen bij de farmaceuten. Dat liep toch anders

Maar dat bleek allemaal toch wat anders te lopen in de praktijk. In totaal stegen de kosten gewoon door. Ziekenhuizen betaalden in 2010 1,2 miljard euro aan dure geneesmiddelen. Nadat ze de nieuwe dure middelen op hun bord geschoven kregen, bedroegen de kosten in 2015 liefst 1,9 miljard (bron: cijfers GIP databank en Achmea)*. Jawel, ruim 100 miljoen euro meer dan het bedrag waarvoor de medicijnen werden overgeheveld. En daarmee een kostenstijging in plaats van een kostendaling.  

Follow the money schreef al eerder over de mislukte 'bezuiniging'. Na noodkreten van verschillende ziekenhuizen en Kamervragen over de maatregel, publiceerde minister Edith Schippers in haar antwoord een tabel met resultaten van de verhuizing van kosten. Daaruit bleek dat niet alleen de totale kosten van de overgehevelde middelen waren gestegen, ook de kosten per patiënt waren gemiddeld met 2000 euro hoger uitgevallen. 

Nadien verscheen een evaluatie, in opdracht van VWS. Daar werd niet naar de kosten gekeken, maar naar de prijzen die aan fabrikanten werden betaald door ziekenhuizen. Waren die prijzen dan wellicht gedaald door kortingen? Alhoewel de managementsamenvatting dat creatief genoeg wel zo stelt, blijkt dat bij nadere beschouwing ook niet het geval. De cijfers zijn volgens de onderzoekers niet na te gaan. Daarom is een enquête gehouden onder verschillende partijen, zoals specialisten, ziekenhuisapothekers en medewerkers van zorgverzekeraars en medicijnfabrikanten. Daaruit blijkt dat een minderheid aangeeft de indruk te hebben dat de prijzen zijn gedaald. Het gros van de ondervraagden heeft geen flauw idee of ervaart geen verschil in prijzen. Een kleine groep vermoedt dat er een prijsstijging heeft plaatsgevonden.

De industrie verloor geen cent aan omzet door deze maatregel, de kostenstijging zette zelfs door. Geen slecht resultaat voor Apollo's Big Farma-partners

Tot zover dus het idee dat slimme ziekenhuisinkopers de prijs van dure geneesmiddelen zouden gaan drukken. VWS heeft uiteindelijk — naar eigen zeggen in samenwerking met de partners binnen het Apollo Netwerk — een politieke schijnoplossing gevonden voor de gestegen prijzen van dure medicijnen. Met als gevolg geen daling van de kosten, maar een verdere stijging die goeddeels onzichtbaar blijft in het ingewikkelde ziekenhuisbudget, versleuteld in de prijzen van behandelingen. De industrie verloor geen cent aan omzet door deze maatregel, de kostenstijging zette zelfs door. Geen slecht resultaat voor Apollo's Big Farma-partners GlaxoSmithKline en Janssen-Cilag. 

Het was wel nadelig voor de ziekenhuizen en met name de patiënten. De dure geneesmiddelen drukken zwaar op het budget en uit de evaluatie in opdracht van VWS bleek eind 2015 dat de toegankelijkheid van medicijnen erop achteruit is gegaan. En ook de zorgkosten zijn niet afgenomen. 

Medicijnen eerder gaan betalen

Niet alleen over de prijs van geneesmiddelen werd blijkbaar gesproken. Ook de voorwaarden voor markttoelating van medicijnen — een eeuwigdurende strijd voor farmaceutische bedrijven — was blijkbaar een belangrijk thema binnen het Apollo Netwerk. Het tweede aantoonbare product van het netwerk was namelijk een rapportage waarin ideeën gedeeld werden over 'conditional reimbursement' ofwel, het voorwaardelijk vergoeden van nieuwe geneesmiddelen die officieel nog niet zijn geregistreerd in Nederland. Het is een van de manieren waarop de industrie hoopt de kostbare maar noodzakelijke laatste testfasen voor een medicijn op de markt toegelaten wordt, te omzeilen.

De makers van het document, de werkgroep 'Conditional Reimbursement' bestond uit vier afgevaardigden van GlaxoSmithKline en Janssen-Cilag, drie leden uit de hoek van de zorgverzekeraars, topambtenaren Hugo Hurts en Patrick Kruger van VWS en Henk van Vliet van de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa). 

Het 'probleem' zoals de werkgroep het formuleert, was dat het vergoedingssysteem voor geneesmiddelen niet flexibel genoeg zou zijn

De werkgroep gaf het document de fantasierijke ondertitel 'sharing risks, sharing benefits'. Het doel, zo staat er, is om 'suggesties en aanwijzingen' te leveren voor beleidswijzigingen om voorwaardelijke betaling van niet-toegelaten geneesmiddelen ook in Nederland mogelijk te maken. Het 'probleem' zoals de werkgroep het formuleert, was namelijk dat het vergoedingssysteem voor geneesmiddelen niet flexibel genoeg zou zijn: 'vergoeding wordt of wel toegekend, of niet'. Om die gekmakende inflexibiliteit op te lossen stelt de werkgroep voor om het mogelijk te maken om medicijnen die nog niet officieel tot de markt zijn toegelaten alvast te betalen. 

Het is een van de manieren waarop de industrie hoopt de kostbare maar noodzakelijke laatste testfasen voor een medicijn op de markt toegelaten wordt, te omzeilen. Of om alvast omzet te kunnen draaien op die medicijnen voordat vaststaat of ze echt veilig en effectief genoeg zijn. Ook in Europees verband wordt de laatste jaren druk gelobbyd voor soortgelijke sluipwegen tot de geneesmiddelenmarkt. NGO's waarschuwden overheden dat deze strategieën patiënten in gevaar brengen. Als een medicijn nog niet veilig is bevonden maar al wel in gebruik wordt genomen, wordt de patiënt in principe proefkonijn. 

Een van die NGO's is stichting WEMOS, ook actief in Nederland. Ella Weggen van WEMOS valt als eerste de ondertitel 'sharing risks, sharing benefits' van het werkstuk op. 'Risico's omtrent veilig gebruik van medicijnen kan je niet delen. Die moeten goed in regels gevat zijn. Het belang van de industrie is tegengesteld aan dat van de overheid. Namelijk winst versus gezondheid. Risico's moeten dus niet 'gedeeld' worden; de overheid moet streng regelgeven om te zorgen dat medicijnen ontwikkeld worden waar ook daadwerkelijk behoefte aan is.'


Ella Weggen van stichting Wemos

"Risico's omtrent veilig gebruik van medicijnen kan je niet delen. Die moeten goed in regels gevat zijn. Het belang van de industrie is tegengesteld aan dat van de overheid."

Maar Weggen is nog meer geïnteresseerd in de nieuwe geneesmiddelenvisie die minister Edith Schippers afgelopen januari presenteerde aan de Kamer. Schippers noemt het flexibeler maken van toelatingsregels voor 'veelbelovende producten' een van haar prioriteiten. Het rijmt precies met het verslag van het Apollo Netwerk: innovatieve medicijnen sneller toelaten, zonder dat ze bijvoorbeeld op veel mensen hoeven te zijn getest. De argumentatie die daarvoor wordt gebruikt is dat ernstig zieke patiënten die wellicht gebaat zijn bij een nieuw medicijn, maar een zeldzame aandoening hebben, op deze manier toegang kunnen krijgen tot de zorg die ze nodig hebben. 

Weggen: 'We vinden die geneesmiddelenvisie erg goed, maar we zien een groot risico in deze nieuwe methode om medicijnen waar geen daadwerkelijk medische noodzaak voor is, sneller op de markt te brengen. Eenmaal op de markt worden ze er nauwelijks weer afgehaald en het risico is groot dat er een glijdende schaal ontstaat van versnelde procedures voor medicijnen die niets toevoegen aan het bestaande arsenaal. Een groot aantal van de medicijnen waarvoor dit nu geprobeerd wordt is nog niet goed getest. Dit risico schuif je nu naar de zieke populatie, die als levende proefkonijnen dienen.'

'Tegelijkertijd gaan alle overleggen met gezondheidsministers tot nu toe richting snellere toelating en niet richting betere betaalbaarheid. Dat is enorm misleidend'

Dat Edith Schippers pleit voor 'betaalbare geneesmiddelen, sneller bij de patient' noemt Weggen interessant. 'Tegelijkertijd gaan alle overleggen met gezondheidsministers tot nu toe richting snellere toelating en niet richting betere betaalbaarheid. Dat is enorm misleidend. Daadwerkelijke verandering zal daarom niet op het gebied van betaalbaarheid plaatsvinden als daar geen concrete voorstellen aan gekoppeld worden.' 

Naar aanleiding van het recente overleg over het geneesmiddelenbeleid schreef WEMOS samen met een aantal andere NGO's, waaronder Health Action International en het Aids Fonds, een een lobbybrief aan Schippers. Een pleidooi om werk te maken van het ontwikkelen van noodzakelijke medicijnen die nu niet door de industrie gemaakt worden, om de toegang tot medicijnen te verbeteren en de prijsstijgingen aan te pakken. Er staan concrete voorstellen in als het gebruik maken van de mogelijkheid om strenger met patenten om te gaan, het publiek financieren van de ontwikkeling van noodzakelijke nieuwe geneesmiddelen en het open gooien van onderzoeksdata die nu bij farmaceuten liggen. Allemaal maatregelen die mogelijk zijn, maar absoluut niet gewenst worden door de farmaceutische industrie. 

Maar de NGO's moeten hun lobby per brief voeren. De belangenbehartigers van de industrie hadden daarvoor een eigen club. 

 

Bronvermelding

* Deze cijfers zijn afkomstig uit een presentatie van oud-NZa medewerker en thans zorgconsultant Henk van Vliet, die ook aanschoof bij het Apollo Netwerk. Van Vliet zei na zijn vertrek bij de NZa in 2012 tegenover het Pharmaceutisch Weekblad dat hij rekende op opdrachten voor farmaceuten. 'In de farmacie blijven ze me wel tegenkomen. De eerste workshops staan al gepland.'

Lees verder Inklappen

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Eelke van Ark

Gevolgd door 1187 leden

Eelke vond vanuit de Achterhoek de weg naar Follow the Money. Ze heeft zich vastgebeten in het Nederlandse zorgstelsel.

Volg Eelke van Ark
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren
Dit artikel zit in het dossier

Zorglobby

Gevolgd door 403 leden

Follow the Money hield enkele maanden geleden samen met Yournalism een grote crowdfunding-actie om een onderzoek te starten n...

Volg dossier